आधा सम्पदा अझै बेहाल- समाचार - कान्तिपुर समाचार

आधा सम्पदा अझै बेहाल

भूकम्पमा क्षति पुगेका ९ सय २० सम्पदामध्ये ४ सय २५ अझै बन्न बाँकी
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — सम्पदा पुनर्निर्माणमा समन्वय गर्दै आएको राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणको कार्यकाल आउँदो पुसमा सकिँदै छ । भूकम्प गएको ६ वर्ष बितिसके पनि आधाजसो सम्पदाको पुनर्निर्माण भने बाँकी नै छन् । कतै प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनविपरीत काम गर्दा त कतै स्थानीय सरकारसँग समन्वय नहुँदा पुनर्निर्माणमा ढिलाइ भएको हो ।


पशुपति क्षेत्रको मुख्य मन्दिरमध्येमा पर्ने विश्वरूपको अझै पुनर्निर्माण थालिएको छैन । मृगस्थलीको पूर्वतिर रहेको यो मन्दिर अहिले भग्नावशेषमा परिणत भएको छ । वरिपरिको भत्किएको गारो त्यत्तिकै छ । बाहिरै ढोकामा ताल्चा लगाएकाले मन्दिरका पुजारी उद्धवप्रसाद उपाध्यायले ६ वर्षयता मन्दिर परिसरभित्र प्रवेश गर्न पाएका पाएका छैनन् । ‘६ वर्षदेखि ताल्चा लगाएको गेटबाहिरै नित्य पूजा गर्छु,’ उनले भने । पशुपति क्षेत्रकै पञ्चदेवलको पनि पुनर्निर्माण सुरु भएको छैन । वृद्धाश्रम सञ्चालन हुँदै आएको यो देवल पनि २०७२ सालको भूकम्पले क्षतिग्रस्त बनाएको थियो । वृद्धवृद्धाहरू यही क्षतिग्रस्त देवलमै बसिरहेका छन् । यहींको बज्रघरको पुनर्निर्माण पनि थालिएको छैन ।

काठमाडौं उपत्यकामा धरहरालगायतका केही सम्पदाको मात्रै पुनर्निर्माण सकिएका छन् । भूकम्पमा स्थानीय, राष्ट्रिय र विश्वसम्पदा गरी ९ सय २० सम्पदामा क्षति पुगेका थिए । तीमध्ये ४ सय ९५ सम्पदा पुनर्निर्माण भएका छन् । प्राधिकरणले समग्र पुनर्निर्माणको समन्वय गरे पनि सम्पदाको पुनर्निर्माणमा प्राधिकरणबाहेक पुरातत्त्व विभाग, स्थानीय सरकार, दातृ निकाय, स्थानीय समितिसमेत संलग्न छन् । पशुपति क्षेत्रभित्रका ६२ वटा, भारतीय अनुदानमा २८ वटा, एसियाली विकास बैंकको सहयोगमा २०, चीन सरकारको सहयोगमा २, जापान सरकारको सहयोगमा २, श्रीलंकाको सहयोगमा २, युनेस्कोको सहयोगमा २ वटा सम्पदा निर्माणाधीन अवस्थामा रहेका छन् । ‘काठमाडौं भ्याली प्रिजरभेसन ट्रस्ट’ ले १५ वटा सम्पदा निर्माण गरिरहेको छ ।

पुरातत्त्व विभागका अनुसार क्षतिग्रस्त सम्पदामध्ये ५३ प्रतिशतको मात्र पुनर्निर्माण पूरा भएको छ । विभागले निर्माण गर्ने सम्पदाका लागि १० अर्ब ८ करोड ८५ लाख रुपैयाँ लाग्ने अनुमान छ । यसमध्ये अहिलेसम्म ३ अर्ब ४० करोड ५८ लाख खर्च भएको विभागले जनाएको छ । विश्व सम्पदा क्षेत्रका १ सय ७० सम्पदामा क्षति पुगेकामा हालसम्म १ सय १० वटा पुनर्निर्माण भएका छन् । यो कुल निर्माण संख्याको ६४ दशमलव ७० प्रतिशत हो । चालु आर्थिक वर्षमा ४९ वटा सम्पदा पुनर्निर्माण हुँदै छन् भने ११ वटा सम्पदाको निर्माण सुरु नै भएको छैन । उपत्यकाबाहिर ३ सय ४४ सम्पदामा क्षति पुगेको थियो । तीमध्ये १ सय ७६ को पुनर्निर्माण भएको छ । चालु आर्थिक वर्षमा २ सय ८८ सम्पदाको पुनर्निर्माण सुरु हुने विभागले जनाएको छ । उपत्यका बाहिर १ सय ३९ सम्पदाको पुनर्निर्माण सुरु नै भएको छैन ।

पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक दामोदर गौतमले अन्य पुनर्निर्माणभन्दा सम्पदा पुनर्निर्माण चुनौतीपूर्ण भएकाले केही ढिलाइ भएको बताए । ‘प्राचीन शैलीमा बनाउनुपर्दा त्यहीअनुसारको ज्ञान भएको जनशक्ति चाहिन्छ, निर्माण सामग्री र प्रविधिमा पनि विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ,’ गौतमले भने । कतिपय सम्पदा विवादका कारण पुनर्निर्माण हुन सकेका छैनन् भने केही सम्पदामा प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनविपरीत पुनर्निर्माण भएको भन्दै विरोध गरिएको छ । ‘स्वामित्व कसले लिने भन्नेमा पनि विवाद भयो,’ गौतमले भने, ‘स्थानीय सरकार र स्थानीय सरोकारवालाले सहयोग गर्दागर्दै पनि समन्वयको अभावले केही ढिला भएको हो ।’

विश्व सम्पदा क्षेत्रको पुनर्निर्माण छिटो सम्पन्न गर्न युनेस्कोले पटकपटक दबाब दिँदै आएको छ । समयमा सम्पन्न नगरे ती सम्पदालाई खतराको सूचीमा राख्ने उसको चेतावनी छ । विश्व सम्पदा क्षेत्रमध्ये अहिलेसम्म पुनर्निर्माण सम्पन्न भएको बौद्धनाथ मात्र हो । चार वर्षअघि नै त्यसको पुनर्निर्माण गरिएको थियो । नौतले दरबार, दसअवतार मन्दिर, काष्ठमण्डप, माजुदेग गरी ६ सम्पदा निर्माण भइरहेका छन् । शान्तिपुर र ज्ञानमाला भजन घरको पुनर्निर्माण पूरा हुन बाँकी छ । भक्तपुरमा वत्साला मन्दिर, शिलुमहादेव मन्दिर र तब सत्तल निर्माण भइरहेका छन् । पाटनका चारनारायण मन्दिर, हरिशंकर मन्दिर, केशवनारायण चोक, राधाकृष्ण मन्दिर र भीमसेन मन्दिर निर्माणाधीन अवस्थामा छन् ।

राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणबाट सम्पादन हुँदै आएका पुनर्निर्माणसम्बन्धी बाँकी काम सम्बन्धित मन्त्रालय, विभाग र निकायमा हस्तान्तरण हुने भएको छ । प्रधानमन्त्री एवं प्राधिकरणको निर्देशक समितिका अध्यक्ष शेरबहादुर देउवाको अध्यक्षतामा सोमबार बसेको निर्देशक समितिको २० औं बैठकले निजी आवासलगायतका कार्य हस्तान्तरण सुरु गर्ने निर्णय गरेको हो । प्राधिकरणका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सुशील ज्ञवालीले पुनर्निर्माणको पछिल्लो अवस्था र बहिर्गमन कार्ययोजना प्रस्तुत गरेका थिए ।

निजी आवास तथा बस्ती विकासतर्फको वित्तीय एवं प्राविधिक व्यवस्थापन सहरी विकास मन्त्रालयअन्तर्गत सहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागले हेर्ने निर्णय भएको छ । विभागले सरकारी एवं सार्वजनिक भवन, स्वास्थ्य संस्था र हाल केन्द्रीय आयोजना कार्यान्वयन इकाइमार्फत सञ्चालित गुम्बाको पुनर्निर्माणको जिम्मेवारी पनि लिनेछ । विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका भवन पुनर्निर्माणका काम शिक्षा मन्त्रालय र शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइले गर्नेछन् । पुरातात्त्विक सम्पदा र निर्माण सुरु नभएका एक सय वर्षभन्दा पुराना गुम्बाहरूको पुनर्निर्माण पुरातत्त्व विभागले गर्नेछ । सडक तथा पुल एवं सहरी विकास मन्त्रालय तथा पुरातत्त्व विभागले हेर्नेबाहेकका गुम्बाहरूको पुनर्निर्माण गुम्बा व्यवस्थापन समितिको समन्वयमा स्थानीय पूर्वाधार विभागले गर्नेछ ।

प्राधिकरणको कार्यकाल सकिएपछि पनि केन्द्रीय संरचनामा सानो जनशक्ति भने रहनेछ । त्यसले धरहरा, रानीपोखरी, सिंहदरबार र नारायणहिटी दरबार संग्रहालय परिसरमा रहेको रणोद्दीप दरबारलगायतका संरचनाको पुनर्निर्माण तथा लेखा परीक्षणका काम गर्नेछ ।

प्रकाशित : भाद्र २०, २०७८ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्वयम्भू ट्वाइलेट पार्क उत्कृष्ट १० मा

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — विश्व सम्पदा क्षेत्र स्वयम्भूको ‘ट्वाइलेट पार्क’ एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको उत्कृष्ट १० मा परेको छ । एरोसन ट्वाइलेट नाम दिइएको यो पार्कलाई संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि सन् २०२० मा बनेका सार्वजनिक शौचालयमध्येमा उत्कृष्ट ठहर गरेर दिगो विकास अवार्ड प्रदान गरिसकेको छ । 

स्विडेनमा भएको विश्व पानी महोत्सवका अवसरमा सफाइ विधामा नेपालको सार्वजनिक शौचालय उत्कृष्ट १० मा पर्न सफल भएको हो । ‘सीवी वर्ल्ड वाटर विक’ नाम दिइएको महोत्सवमा ‘सरफाती सेनिटेसन च्यालेन्ज’ सत्र सञ्चालन भएको थियो । उक्त सत्रमा विश्वभरबाट निवेदन दिइएका ८० सरसफाइ संस्थामध्येबाट १० वटा छानिएको थियो, जसमा सफाइ अभियन्ता प्रकाश अमात्यको अवधारणामा बनेको ट्वाइलेट पार्क पनि परेको हो ।

अहिले उत्कृष्ट १० परेकामध्येबाट पनि उत्कृष्ट ५ छनोट हुनेछ । सेप्टेम्बरमा हुने अन्तिम घोषणामा पहिलो हुनेले एक लाख डलर राशिको पुरस्कार जित्नेछन् । अमात्यले भने, ‘अब योभन्दा अगाडिको छनोटमा के हुन सक्ला भनेर भविष्यवाणी गर्न मिल्दैन तर विश्वका उत्कृष्ट १० मा पर्न सफल हुनु नै हाम्रा लागि निकै ठूलो हो ।’ सरसफाइमा रचनात्मक तरिका अपाउनेलाई प्रोत्साहन गर्न स्पर्धाका रूपमा छनोट गरिएको हो ।

अतिरिक्त आम्दानी, खेर गएको मलमुत्र सदुपयोग (बायोग्यास), पसल सञ्चालन, महिला मैत्री डिजाइन र सफाइपूरक कार्यक्रम चलाएर स्वयम्भूको ट्वाइलेट पार्कले नवीन काम गरेकाले २०२१ मेमा ग्लोबल इनोभेसन च्यालेन्जमा उत्कृष्टको अवार्ड पाएको थियो । राष्ट्रसंघीय निकाय ‘युनाइटेड नेसन्स साइन्स, टेक्नोलोजी एन्ड इनोभेसन (यूएनएसटी) ले विश्वका ३० देशका एक हजार सार्वजनिक शौचालयको समीक्षा गरेर नेपालको शौचालयलाई उत्कृष्ट ठहर गरेको थियो ।

‘हामी शौचालयमा महिला प्रयोगकर्तालाई ख्याल गर्छौं,’ अमात्यले भने, ‘शौचालयमा काम गर्नै अवसर पनि महिला नै दिन्छौं । यहाँका शौचालयको स्वामित्व पनि महिलासँग छ ।’ उपत्यकामा परम्परागत रूपमा सफाइको काम गर्दै आएका देउला, पुजारी, पोडेलगायत नेवार समुदायभित्रको जातिका महिलालाई व्यवस्थापनको जिम्मा दिइएको छ । युवा महिलाको बाहुल्य हुने गरी स्वावलम्बन सफाइकर्मी सहकारी संस्थाले यसको नेतृत्व लिएको छ । स्वयम्भू चक्रपथ छेउकै बुद्धपार्कबाट पूर्वतिरबाट आनन्दकुटी विहार जाने बाटोको दायाँतिर शौचालय छ ।

दायाँबायाँ गमला राखिएका सिँढी उक्लेपछि पुगिने शौचालयमा प्रयोगकर्ताले पैसा तिर्न खोज्दा एक कप चिया पाउँछन् । चिया पिए लाग्ने १५ रुपैयाँ मात्रै शौचालयले लिने गरेको छ । शौचालय प्रयोगमा आएको ८ महिना भएको छ । दिसापिसाब ढलमा नपठाई बायोग्यास डाइजेस्टरमार्फत ग्यास उत्पादन गरिएको छ । करिब १० घनमिटरको बायोग्यास डाइजेस्टरबाट महिनामा दुई सिलिन्डर ग्यास उत्पादन भइरहेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७८ १०:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×