वर्षाको ‘चरित्र’ बदलिँदा ठूलो क्षति- समाचार - कान्तिपुर समाचार

वर्षाको ‘चरित्र’ बदलिँदा ठूलो क्षति

चुरे, महाभारत हुँदै मध्यपहाडी क्षेत्रमा सक्रिय हुने मनसुन यसपालि सिधै हिमाली भागमा सक्रिय भयो । हिउँ परे पनि विरलै पानी पर्ने सिन्धुपाल्चोक, मनाङ, मुस्ताङका माथिल्ला भागमा अधिक वर्षापछिको बाढीपहिरोले जनधनको क्षति निम्तियो ।
अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — मनसुन प्रवेश भएको चौथो दिन जेठ ३१ मै मनाङको हुम्डे विमानस्थल क्षेत्रमा ठूलो वर्षा भयो । ३ हजार ३ सय ८८ मिटर उचाइको विमानस्थलस्थित मौसम मापन केन्द्रले उक्त दिन २९.६ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड गरेको थियो । त्यहाँ असार १ मा ४०.९ र असार २ मा ५०.२ मिमि वर्षा भयो । यो परिमाणको वर्षा हिमाली क्षेत्रका लागि अनपेक्षित थियो । हिउँद र अन्य मौसममा पनि धेरै समय हिउँले ढाक्ने त्यो क्षेत्रमा मनसुन अवधिमा विरलै वर्षा हुन्थ्यो । 

लगातारको वर्षापछि मर्स्याङ्दी नदीमा ठूलो बाढी आयो । त्यसले सदरमुकाम चामेसहित तल्लो तटीय क्षेत्रको तालगाउँ डुबायो । मानवीय क्षति थोरै भए पनि त्यहाँका पुल, जलविद्युत् आयोजना, विद्यालय र घरलगायतका धेरै संरचनामा क्षति पुग्यो । त्यसो त, यो वर्ष मनसुन सुरु हुनुअघि (प्रि–मनसुन) को वर्षाले पनि मनाङमा ‘रेकर्ड ब्रेक’ गरेको थियो । मौसमी प्रारूप (क्लाइमेट मोडल्स) मा विद्यावारिधि गरेकी जल तथा मौसम विज्ञान विभागकी वरिष्ठ मौसमविद् इन्दिरा कँडेलका अनुसार मनाङमा मार्चदेखि मेसम्मै ठूलो वर्षा भएको थियो । यो अवधिलाई प्रि–मनसुन मानिन्छ । अप्रिल र मेमा सरदरभन्दा २–३ सय प्रतिशत बढी वर्षा भएको थियो । ‘मे महिनाभरिमा औसत २४ मिमि वर्षा हुने हुम्डे क्षेत्रमा १६६ मिमिसम्म वर्षा भएको छ,’ कँडेलले कान्तिपुरसँग भनिन्, ‘जुनभरिमा त्यो क्षेत्रमा ४२ मिमि वर्षा हुनुपर्नेमा १६ जुनभित्रै १९७ मिमि वर्षा भयो, त्यसकै कारण बाढी निम्तियो ।’

यो वर्ष मनसुन अवधिका १ सय दिनमा नेपालका धेरै भागमा सरदरभन्दा बढी वर्षा हुन्छ भनेर विभागले वैशाख तेस्रो साता आकलनसहितको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको थियो । ‘हामीले हिमाली र उच्च पहाडी भागमा सरदरभन्दा बढी वर्षा हुने भनेर आकलन गरेका थियौं,’ कँडेलले भनिन्, ‘मनसुन प्रवेश हुनेबित्तिकै उच्च भागतिर बढी वर्षा भयो । सिन्धुपाल्चोकदेखि मुस्ताङसम्म उस्तै प्रकृतिको वर्षा रेकर्ड भएको छ ।’ यो वर्ष ठूलो विपद् निम्तिएको मेलम्ची क्षेत्रभन्दा माथिल्लो भागमा पनि मनसुन सुरु भएको भोलिपल्टै जेठ २९ मा ठूलो वर्षा भएको थियो । एकै पटक धेरै वर्षा हुने भएकाले विज्ञहरूले त्यस्तोलाई आरीघोप्टे वर्षा भनेका छन् ।

जेठ २९ मा सिन्धुपाल्चोकको सेर्माथान क्षेत्रमा २४ घण्टा अवधिमा ११०.२ मिमि वर्षा भएको थियो । त्यही दिन गुम्थाङ क्षेत्रमा ५० मिमि वर्षा भयो । धाप क्षेत्रमा असार ९ मा १०५ मिमि वर्षा भएको थियो । त्यहीं असार १७ मा ९०.६ मिमि वर्षा भएको रेकर्ड छ । हिमाली क्षेत्रका लागि त्यो ठूलो वर्षा हो । मनसुनअघिकै वर्षाले मनाङ र मुस्ताङमा जस्तै त्यहाँको माटो पनि कमजोर बनाइसकेको थियो । पछि थपिएको वर्षाले बाढीपहिरो निम्त्यायो । असार १ मा मेलम्ची बजारसम्मै ठूलो मात्रामा धनजनको क्षति भयो । साउन १६ मा भेमाथान र त्योभन्दा माथिबाट बगेर आएको गेग्रानले दोस्रो पटक तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्ती र भौतिक संरचना ध्वस्त गरेको थियो । उक्त क्षेत्रमा ठूलो वर्षा भए तल्लो तटीय क्षेत्रमा अझै जोखिम रहेको विज्ञ बताउँछन् । असार १ मा गोरखाको बिरेनचोक क्षेत्रमा ९७.१ र असार २० मा ८७.६ मिमि वर्षा भएको थियो । त्यति बेला गोरखाको उत्तरी क्षेत्रमा भएको वर्षाले उत्तरी क्षेत्रका ३ हजार मिटरभन्दा माथिल्लो बस्तीमा धेरै पहिरो निम्त्याएको छ ।

वर्षाको चरित्र बदलिएका कारण यो वर्ष उच्च हिमाली भागमा अतिवृष्टि (एक्सट्रिम रेनफल) भएको विज्ञहरू बताउँछन् । विगतमा हिमाली क्षेत्रलाई मनसुन स्याडो क्षेत्र मानिए पनि यो वर्षको मनसुन सिधै हिमाली क्षेत्र सोझिएको जलवायुविज्ञ ङमिन्द्र दाहालले बताए । ‘चुरे, महाभारत हुँदै मध्यपहाडी क्षेत्रमा सक्रिय हुने मनसुन यसपालि सिधै हिमाली भागमा सक्रिय भएको छ, यो चाहिँ फरक चक्र हो,’ उनले भने, ‘हिउँ परे पनि पानी विरलै पानी पर्ने सिन्धुपाल्चोक, मनाङ, मुस्ताङका माथिल्ला भागमा भेलबाढी नै आयो, यो हाम्रा लागि राम्रो खबर होइन ।’ उनका अनुसार विगतमा पनि मनसुन अवधिमा अतिवृष्टि हुन्थ्यो । तर, अहिले त्यस्तो प्रकृतिको वर्षा हुने दिनको संख्या बढिरहेको छ । धेरै स्थानमा थोरै अवधिमा धेरै वर्षा (हेभी रेनफल) भएको उनले बताए । वार्षिक वर्षाको ८० प्रतिशत वर्षा मनसुन अवधिमा हुन्छ भनिन्छ । ‘मनसुनमा हुने वर्षाको मात्रा ८० प्रतिशतभन्दा माथि गइरहेको छ र सुक्खा दिनहरू बढिरहेका छन्,’ उनले भने ।

१ मिनेटमा १ मिमि वर्षा हुनु भनेकै ठूलो वर्षा हो । १ मिमि वर्षा हुँदा पनि भल बग्छ । मौसमविद् कँडेलका अनुसार बतासा केन्द्रमा १० मिनेटमा २१ मिमिसम्म वर्षा भएको थियो । थोरै समयमा धेरै वर्षा भयो भने बाढी, पहिरो र डुबानको सम्भावना अत्यधिक हुन्छ ।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका कार्यकारी अध्यक्ष अनिल पोखरेल गत वर्षको मनसुनसँग अहिलेको मनसुनी विपद् दाँज्दा मानवीय क्षति कम भएको देखिए पनि मनसुनी चरित्र बदलिएको बताउँछन् । ‘मनसुन सुरु भएको केही दिनमै हिमाली भागका ५ स्थानमा मिसाइल पड्काएजस्तै गरी मनसुनी विपद् निम्तियो,’ उनले भने, ‘एकै पटक उच्च भागमा भारी वर्षाका कारण भेलबाढीले क्षति निम्त्यायो, यसले मनसुनको चरित्र बदलेको पुष्टि हुन्छ ।’

विभागले २४ घण्टामा १५० मिमि वर्षाको सम्भावना भएमा सतर्कता अपनाउन सूचना जारी गर्न थालेको छ । कुनै ठाउँमा २४ घण्टामा १५० मिमि वर्षा भएमा त्यो क्षेत्रमा पहिरोको सम्भावना अत्यधिक हुने अध्ययनको निष्कर्ष छ । भूगोलविद् नरेन्द्रराज खनालका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा १ सय मिमिभन्दा बढी वर्षा भएमा जोखिम बढी हुन्छ । विपद् जोखिम न्यूनीकरणका क्षेत्रमा कार्यरत दीनानाथ भण्डारी हिउँको सट्टामा पानी पर्न थालेका क्षेत्र र त्यहाँबाट हुन सक्ने पहिरो र बाढीको जोखिमबारे तत्कालै गहन अध्ययन गरी जोखिममा रहेका बस्ती सुरक्षित ठाउँमा नसारिए ठूलो क्षति हुन सक्ने औंल्याउँछन् । ‘मेलम्ची र मनाङको बाढी निकट भविष्यमा हुन सक्ने ठूला प्राकृतिक प्रकोपहरूको पूर्वदृश्य हो,’ उनले भने, ‘हिमाली क्षेत्रका बाढीपहिरोबाट हुने जोखिम थाहा पाउन र जनधनको रक्षा गर्ने उपाय खोज्न ढिला नगरौं ।’

भूगोलविद् खनालका अनुसार २०५० साउन ४ मा अत्यधिक वर्षाकै कारण मकवानपुरको कुलेखानी क्षेत्रमा अत्याधिक मात्रामा गेग्रान जम्मा भएको थियो । गेग्रानले इन्द्रसरोवर भरिएको थियो । उक्त क्षेत्रमा २४ घण्टामा ५४० मिमि वर्षा भएको थियो ।बाढीले तल्लोतटीय क्षेत्रको वाग्मती ब्यारेज भत्काएको थियो । आसपसमा रौतहट र सर्लाहीसम्मै ठूलो क्षति गरेको थियो भने कैयौं स्थानमा ठूला पहिरो निम्त्याएको थियो । भूगर्भविद् शिव बाँस्कोटा उच्च हिमाली क्षेत्रमा मौसमी चक्रको परिणाम देखिन थालेकाले त्यस क्षेत्रमा हावापानीको बदलाव बुझ्न मौसममापन केन्द्र बिस्तार गर्न सुझाउँछन् । माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा जलवायुजन्य गतिविधि बढ्दै गएकाले वैज्ञानिक अध्ययनका लागि अनुसन्धानको पाटोलाई ध्यान दिन उनको सुझाव छ । ‘पानी पर्ने प्रणाली नै बदलिएको छ, हिमक्षेत्रमा के कति पानी परिरहेको छ भन्ने बुझ्न उच्च भागहरूमा मापन केन्द्र बिस्तार गर्नु आवश्यक छ,’ उनले भने ।

विभागका महानिर्देशक सरजुकुमार वैद्य उच्च हिमाली भागमा वर्षाको अवस्था मापनका लागि केन्द्र राखिए पनि मौसमी गतिविधिका कारण चलाउन नसकिएको बताउँछन् । ‘तिब्बतसँग जोडिएका क्षेत्रमा छिनछिनमा मौसम बदलिरहने र तापक्रमसमेत कम हुने, आउजाउ महँगो हुने र अब्जर्भ गर्न नसकिने हुँदा मापन स्टेसन राखे पनि चलाउन गाह्रो छ,’ उनले भने, ‘स्याटेलाइट प्रणालीबाट अध्ययन गर्न सकिन्छ कि भनेर हामी अध्ययन गर्दै छौं ।’

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७८ ०९:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भारतीय कप्तानको नेपाल साइनो

पुर्ख्यौली घर झापाको अर्जुनधारामा सुनीलकी हजुरआमा र काकाहरु बस्छन् । उनको अर्को साइनो छ– झापाकै बाहुनडाँगीमा  । 
यो उनको मावली गाउँ हो । धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ– फुटबलप्रति सुनीलको मोह बढ्नुको कारण मामाहरु नै हुन्  ।
पर्वत पोर्तेल

अर्जुनधारा, झापा — भारतीय फुटबल जगत्सँग सुनील क्षेत्रीको सम्बन्ध जति बलियो छ, त्योभन्दा गाढा साइनो छ नेपालसँग । नेपाल उनको पुर्ख्यौली थातथलो हो । मामाघर पनि ।

नेपालसँग मैत्रीपूर्ण फुटबल खेल्न सुनील सोमबार नेपाल आइपुगे सिंगो भारतीय टोलीको कमान्डर बनेर । भारतीय टोलीका नायक सुनीलले त्रिभुवन विमानस्थलमा नेपाली सञ्चारमाध्यमसामु नेपालीमै कुरा गरे । उनले भनेका थिए, ‘हजुरबा, हजुरआमाको देशमा खेल्न पाउँदा औधी खुसी लागेको छ ।’

एयरपोर्टबाट जब होटल पुगे अनि झापाको अर्जुनधारामा बस्ने ८६ वर्षीया हजुरआमा जसोदा कार्कीसँग केही समय फोनमा कुरा गरे । हजुरआमा जसोदाले भनिन्, ‘सुनील (नाति) ले फुटबल खेल्न नेपाल आएको छु भन्दै मेरो हालखबर सोध्यो ।’

सुनीलका हजुरबा बितेको धेरै भयो । उनले हजुरबालाई भने देख्न पाएनन् । हजुरआमा जसोदा पनि फुटबलकी पारखी हुन् । भर्खरै सम्पन्न युरो कपका केही खेल उनले हेरेकी थिइन् । नाति सुनीलको त उनी प्रशंसक नै हुन् । ‘सुनील खेल्दै छ रे भन्ने थाहा पाउनेबित्तिकै टेलिभिजन अघिल्तिर बस्छु,’ जसोदाले सुनाइन्, ‘आफ्नै नाति भएर होला, सुनीलको खेल मलाई औधी मन पर्छ ।’

सुनीलको टिमले बिहीबार र आइतबार नेपालसँग दुई मैत्रीपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा प्रतिस्पर्धा गर्दै छ । जसोदाले पूरा समय नै टीभीमा प्रत्यक्ष प्रसारण हेर्ने योजना बनाएकी छन् । तपाईंलाई कसले जितोस् भन्ने लागेको छ ? कान्तिपुरको जिज्ञासामा कूटनीतिक शैलीमा जवाफ दिइन्, ‘देश आफ्नो, नाति पनि आफ्नै, जसले जिते पनि हुन्छ ।’

दोहोरो साइनोका कारण हजुरआमा जसोदालाई दुवैतिर बराबरी माया छ । ‘जसले जिते पनि खुसी नै हुन्छु,’ उनले हाँस्दै भनिन् । सुनीलले नेपालविरुद्ध खेलेका ८ खेलमा ५ गोल गरेका छन् । दुई गोल गरेमा उनले एकै देशविरुद्ध सबैभन्दा बढी गोल नेपालविरुद्ध नै गर्नेछन् । चाइनिज ताइपेई र माल्दिभ्सविरुद्ध उनले समान ५ खेल खेल्दै ६–६ गोल गरेका छन् । सन् २००८ मा माल्दिभ्समा साफ च्याम्पियनसिपमा सुनीलले पहिलोपल्ट नेपालविरुद्ध गोल गरेका थिए ।

पुर्ख्यौली घरमा सुनीलकी हजुरआमा र काकाहरू बस्छन् । सुनीलको अर्को साइनो पनि छ झापाको बाहुनडाँगीमा । उनको मावली गाउँ हो बाहुनडाँगी । फुटबलप्रति सुनीलको मोह बढ्नुको कारण मामाहरू नै हुन् । साइँला मामा गणेश पाण्डे कुनै बेला जनकपुर चुरोट कारखानाबाट खेल्थे । राष्ट्रिय टोलीबाट समेत खेलेका मामा गणेशकै प्रेरणाबाट उनले फुटबल खेल्न थालेको पारिवारिक स्रोत बताउँछ ।

माइला मामा फन्दासिंह पाण्डे पनि फुटबलर नै थिए । मामाहरू त भए नै आमा सुशीला पनि उमेरमा राम्रो फुटबल खेल्थिन् । ‘सुनीलमा मावलीतिरको गुण सरेर फुटबलमा रस भिजेको होला,’ कान्छा काका चन्द्र कार्की अनुमान गर्छन् ।

सुनीलका बुबा भारतीय सेनाका जागिरे थिए । बुबाको जागिरकै सिलसिलामा सुनील ३४ वर्षअघि आन्द्रप्रदेशको सिकन्दरबादमा जन्मिएका हुन् । सुनील बेलाबेला पारिवारिक भेटका लागि नेपाल आउने गर्छन् । करिब ५ वर्षअघि माइला काका ऋतु कार्कीको निधनका बेला झापा आएका थिए । दुई दिन बसेर गए । ३ वर्षअघि कान्छा मामा प्रसाद पाण्डेको निधन हुँदा पनि उनी सुटुक्क आएर फर्किए ।

सन् २००२ मा कोलकाताको मोहन बगान फुटबल क्लबमा डेब्यु गरेका सुनीलले भारतको राष्ट्रिय टोलीबाट सन् २००५ देखि खेल्दै आएका छन् । उनले भारतबाट ११८ खेलमा ७४ गोल गरेका छन् । हालसम्म ८० बढी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागिता जनाएका उनले सयभन्दा बढी गोल गरिसकेका छन् ।

बंगाली ज्वाइँ

नेपाली मूलका भारतीय फुटबल हस्ती सुनील बंगालीका ज्वाइँ हुन् । भारतीय फुटबलका यी नायकले कोलकाताकी सोनम भट्टाचार्यसँग बिहे गरेका छन् । पूर्वफुटबलर तथा मोहन बगानका कप्तान सुब्रतो भट्टाचार्यकी छोरी सोनमसँग उनले कोलकातामा २०१७ डिसेम्बरमा लगनगाँठो कसेका हुन् ।

सन् २००३ देखि सुनील र सोनमबीच प्रेमसम्बन्ध झाँगिएको थियो । स्कटल्यान्डबाट बिजनेस म्यानेजमेन्ट पढेर फर्किएकी सोनमले कोलकातामा थ्री स्टार होटल सञ्चालन गरिरहेकी छन् । ‘जब म मोहन बगानबाट खेल्थें त्यही समयदेखि सोनमको प्रेममा परेको थिएँ,’ सुनीलले भारतीय सञ्चारमाध्यमसँग भनेका थिए । सुनीलका ससुरा मोहन बगानका पूर्वकप्तान मात्रै होइनन्, सुनीलका ‘मेन्टर’ पनि हुन् । सुनीलको बिहेमा पश्चिम बंगालका मुख्यमन्त्री ममता बनर्जीसहित विशिष्ट व्यक्तित्वको उपस्थिति थियो ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७८ ०९:२९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×