ओली कूटनीति : न उत्तरमा सहज बन्यो न दक्षिणसँगै- समाचार - कान्तिपुर समाचार

ओली कूटनीति : न उत्तरमा सहज बन्यो न दक्षिणसँगै

विज्ञ भन्छन्– ‘भारतलाई चिढ्याएर चीन गुहार्ने र चीनलाई देखाएर भारतसँग साँठगाँठ गर्ने’ कार्यशैलीका कारण साख गुम्यो
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — निवर्तमान प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको कार्यशैलीले उत्तरी र दक्षिणी छिमेकी मुलुकसँग सम्बन्ध जटिल बनेको विश्लेषण कूटनीतिक मामिलाका विज्ञहरूले गरेका छन् । ‘भारतलाई चिढ्याएर चीन गुहार्ने र चीनलाई देखाएर भारतसँग साँठगाँठ गर्ने’ कार्यशैलीका कारण दुवै छिमेकीका नजरमा नेपालले साख गुमाएको उनीहरूको ठम्याइ छ । 

नेपाल भ्रमणका क्रममा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ र भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

कूटनीतिज्ञ भेखबहादुर थापाले नेपालको आन्तरिक राजनीति र अन्य द्वन्द्वले बाहिरी शक्तिकेन्द्रहरू पनि अलमलमा परेको बताए । ‘हामी असंलग्न नीतिका पक्षधर हौं, कसैको दबाबमा नपरी आफ्नोपन देखाएरै अघि बढ्नुपर्नेमा परिस्थिति वा प्रभावका कारण हामी पक्षधर बनेर परिचालित भएका देखिन्छौं,’ उनी भन्छन् । भारत र चीनसँगको सम्बन्धको ‘मूल आधार’ मा परिवर्तन नभए पनि पछिल्लो समय नेपालकै कमीकमजोरीले कूटनीतिक सम्बन्धमा अनपेक्षित चिसोपन देखिएको टिप्पणी थापाको छ । जनमतका आधारमा शक्तिशाली सरकार भएका बेला भारतसँग स्वाभिमानपूर्ण संवादसहित सहज सम्बन्ध स्थापित गर्ने अवसरबाट थियो भन्छन्, पूर्वराजदूत केदारभक्त माथेमा । तर अवसर चुकेकोमा उनी विस्मय व्यक्त गर्छन् । ‘उत्तरी छिमेकीको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) अवधारणाअन्तर्गत तोकिएका परियोजना पनि ओली सरकारले कार्यान्वयनमा ल्याउन सकेन,’ उनी भन्छन्, ‘उत्तेजना र आवेशमा आउने नेताहरूको शैली नै मूल समस्या हो । यसले कूटनीतिमा समस्या निम्त्याउँछ ।’

ओली सरकारको साढे ३ वर्ष शासनकालमा एउटा ठूलो सफलता हो चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको नेपाल भ्रमण । तर २५–२६ असोज २०७६ मा भएको भ्रमणका प्रतिबद्धता कार्यान्वयन किन भएन ? सरकारले अनुगमन नै गरेको छैन । बीआरआईअन्तर्गतका परियोजनाको सबै कामकारबाही ठप्प छ । यसबारेमा सरकारी अडान पनि ढुलमुले छ ।

चिनियाँ राष्ट्रपतिको नेपाल भ्रमणका बेला चीनसँग सुपुर्दगी सन्धि हुनै लागेको रहस्य खोतल्दै अमेरिकी संसद्को वैदेशिक मामिला समितिले प्रश्न उठाएको थियो । ‘नेपालमा रहेका तिब्बती शरणार्थी हटाउने प्रक्रियामा यो सन्धि कार्यकारी बन्ने’ भनेर अमेरिकी चासो व्यक्त भएपछि सन्धि हुन सकेन । यसले नेपालप्रति चीनको ‘असन्तोष’ बढाएको जानकारहरू बताउँछन् । २०७४ वैशाखमा नेपाल र चीनबीच बीआरआईको अवधारणापत्रमा हस्ताक्षर भएपछि चिनियाँ अनुरोधमै विकास निर्माणका ९ वटा विशिष्ट परियोजनाको सूची नेपाल सरकारले चीनलाई पठाएको थियो । तर इच्छाशक्तिको अभाव वा ओली सरकारकै प्राथमिकतामा नरहँदा कुनै परियोजना अघि बढेनन् । प्रस्तावित परियोजनामा केरुङ–काठमाडौं रेलमार्ग, रसुवागढी–काठमाडौं सडक स्तरोन्नति, टोखा–विदुर सडक, दिपायल–चीन सीमा बिन्दु सडक, गल्छी–रसुवागढी–केरुङ ४ सय केभी प्रसारण लाइन, मदन भण्डारी प्राविधिक विश्वविद्यालय, किमाथांका–हिले सडक निर्माण आदि छन् ।

चीनका लागि पूर्वराजदूत महेश मास्केको बुझाइमा विशेष गरी आर्थिक उत्पादन क्षेत्र, पारवहन सुविधा र बहुआयामिक सम्पर्क सञ्जालमार्फत महत्त्वपूर्ण चिनियाँ सहयोग ओली सरकारकै पाला आउने अवस्था थियो । तर ‘चिनियाँ कार्ड’ खेलेकै आरोपमा ओली सरकारले यो अवसर गुमायो । ‘पछिल्लो समय ओली सरकार बीरआरआई परियोजनाप्रति सकारात्मक नभएको विश्लेषण चिनियाँ विज्ञहरूको छ,’ उनी भन्छन् । मास्केले एउटा छिमेकीले अर्को छिमेकीले उपयोग गर्न खोजेको उनीहरूले सहजै बुझ्ने बताए । ‘एसियाली महाशक्ति बन्ने प्रतिस्पर्धामा रहेका तथा भिन्न राजनीतिक र आर्थिक प्रणाली भएका हाम्रा छिमेकीलाई आफ्ना प्राथमिकताबारे बुझाउन फरक कौशल आवश्यक छ, त्यो देखाउन सकेनौं’ उनले भने ।

चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङलाई त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा बिदाई गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

नेपाल र एसियाली अध्ययन केन्द्रका प्रमुख मृगेन्द्रबहादुर कार्कीले चीनले आफ्नो जस्तै केन्द्रीकृत तर नियन्त्रित पद्धति नेपालमा पनि बसाल्न खोज्दा बीआरआईजस्ता परियोजना सुरु हुनै नसकेको बताए । ‘नेपाल र भारतबीच सामाजिक, आर्थिक र भूराजनीतिक सम्बन्धको लिगेसी छ । यही बेला चिनियाँहरू माइक्रो–म्यानेजमेन्टका दिशामा परिचालित भए र यहाँका कम्युनिस्ट पार्टीदेखि नेतासम्म मिलाएर हिँड्न थाले,’ उनी भन्छन् । अर्का कूटनीतिज्ञ दिनेश भट्टराई चीनसँग रणनीतिक साझेदारी गर्ने भनिए पनि त्यसको क्षेत्र र एजेन्डा प्रस्ट नभएको टिप्पणी गर्छन् । भारतसँग गम्भीर विषयमा वार्तासमेत गर्न नसक्नु पनि नेपालको कमजोरी रहेको उनको भनाइ छ । ‘भारतसँग निकटवर्ती सम्बन्धको व्याख्या सुनाइरहेका बेला भारतीय बाँध र सडकका कारण सीमावर्ती नेपाली भूभाग डुबानमा परिरहेकै छ । तर नेबरहुड पोलिसी भन्दै चाहिने कुरामा पनि बोल्न सकिरहेका छैनौं,’ उनले भने ।

नेपाल भ्रमणका क्रममा जनकपुरमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई स्वागत गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

सम्बन्ध सहजीकरण गर्न गत जनवरीमा दिल्लीमा गरिएको परराष्ट्र मन्त्रीस्तरीय छैटौं बैठकमा नेपालको नयाँ राजनीतिक तथा भौगोलिक नक्साको विषयले ‘स्पष्ट रूपमा विषय प्रवेश’ नै नपाएको परराष्ट्र मन्त्रालयका एक उच्च अधिकारीको भनाइ छ । ‘बरु पछिल्लो समय त्यो मुद्दालाई ओझेलमा राख्ने प्रयास भएको देखिन्छ,’ ती अधिकारीले भने, ‘परराष्ट्रमन्त्रीस्तरीय बैठकमा नयाँ राजनीतिक नक्सा संसद्बाट अनुमोदन भएको छैन, खासमा छापिएकै छैन जस्तो प्रस्तुति गरियो ।’

नेपालको नयाँ राजनीतिक र प्रशासनिक नक्साका विषयमा भारतले अहिलेसम्म न हकदाबीको प्रमाण पेस गरेको छ न संसद्बाट गरिएको अनुमोदनलाई मान्यता दिएको छ । ‘बरु भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीका प्रतिनिधि भनेर भारतीय गुप्तचर संस्था रअ प्रमुख सामन्तकुमार गोयलले गत वर्ष कात्तिक ४ गते मध्यरातमा प्रधानमन्त्री निवासमा भेटवार्ता गरेपछि हाम्रै चुच्चे नक्साको रापताप सेलाउँदै गयो,’ परराष्ट्रका ती अधिकारीले भने ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७८ ०९:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अंशुवर्माकालीन ‘पार्वती’ को मूर्ति अमेरिकामा फेला

भक्तपुरको गोलमढीस्थित वीरभद्रेश्वर महादेव मन्दिरबाट चार दशकअघि हराएको थियो
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — भक्तपुरको गोलमढीस्थित वीरभद्रेश्वर महादेव मन्दिरभित्रको कलात्मक पार्वती मूर्ति हराएको वर्षौंपछि अमेरिकाको येल विश्वविद्यालयमा भेटिएको छ । लिच्छवी राजा अंशुवर्माको कृति उजिल्याउने उक्त मूर्ति अमेरिकामा भेटिएकामा गोलमढीका श्रद्धालुजनले समेत आश्चर्य मानेका छन् । 

हाल अमेरिकाको कनेटिकटस्थित येल युनिभर्सिटीमा रहेको पार्वतीको मूर्ति (बायाँ) र चोरीपछि नित्य पूजा नरोक्न राखिएको प्रतिलिपि मूर्ति । तस्बिर : येल विश्वविद्यालय र प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना

नेपालबाट चोरिएका/हराएका सम्पदाको खोजीनितीसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय अभियान ‘लस्ट आर्ट्स अफ नेपाल’ ले गत साता सार्वजनिक गरेको सूचनाबाट गोलमढीको उक्त मूर्तिबारे थाहा भएको हो । लस्ट आर्ट्स अफ नेपालले सन् ८० को दशकमा वीरभद्रेश्वर मन्दिरबाट हराएको ताराको मूर्ति अमेरिकाको कनेटिकटस्थित येल युनिभर्सिटीको संग्रहालयमा रहेको उल्लेख गरेको छ । श्रद्धालुले भने उक्त मूर्ति ताराको नभई पार्वतीको रहेको बताएका छन् । गोलमढीका ८३ वर्षीय चन्द्रमान राजभण्डारीले आफ्नो खलकले वर्षौंदेखि पाठपूजा गर्दै आएको पार्वतीको मूर्ति २०३५ सालतिर हराएको सुनाए ।

येल विश्वविद्यालयको वेबसाइटमा उक्त मूर्तिलाई ‘बुद्धिस्ट गडेस तारा’ भनेर चर्चा गरिएको छ । वेबसाइटका अनुसार सन् १९७६ मा भक्तपुर, गोलमढीबाट प्राप्त उक्त मूर्ति सुरुमा स्पिन्क एन्ड सन लिमिटेड (लन्डन) ले देवीको मूर्ति भनेर कलासम्पदाका संग्रहकर्ता जेम्स एन्ड मार्लिन एल्सडर्फलाई बेचेको थियो । सन् १९८४ मा जेम्स दम्पतीले यो सम्पदा किनेका हुन् । मूर्ति सन् २००२ मा माइकल एन्ड जर्जियाले न्युयोर्कमा पुर्‍याएको देखिन्छ । येल विश्वविद्यालयमा भने सन् २०१५ मा यो सम्पदा पुगेको देखिन्छ । कसले उक्त विद्यालयमा बुझाएको हो भन्ने स्पष्ट खुलेको छैन । गोलमढीबाट हराएको कलात्मक मूर्ति अमेरिकाको प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयको आर्ट ग्यालरीमा फेला परेको सूचना आएपछि विश्वविद्यालयकी आर्ट–क्युरेटर एन्टोनिया बर्तोलसँग जिज्ञासा राखिए पनि जवाफ आएको छैन ।

वीरभद्रेश्वर महादेव मन्दिरका पुजारी कीर्तिनाथ मिश्रका अनुसार पार्वतीको मूर्ति एकाएक हराएपछि प्रतिलिपि मूर्ति बनाएर नित्यपूजा हुँदै आएको छ । इतिहासको अभिलेखमा स्वीस अध्येता उसर्लच भोन स्क्रोडरले समेत भक्तपुर भ्रमणका क्रममा गोलमढीस्थित पार्वतीको तस्बिर २०३३ सालमा खिचेका थिए । उनले उक्त मूर्तिसम्बन्धी विवरण ‘नेप्लिज स्टोन स्कल्प्चर्स’ शीर्षक पुस्तकमा समेटेका छन् ।

सम्पदाविद् रवीन्द्र पुरीका अनुसार गोलमढीस्थित वीरभद्रेश्वर महादेव परिसरकै शिलालेखमा उल्लेख भएअनुसार त्यहाँको शिव–पार्वती मूर्ति अंशुवर्माकालीन रहेको प्रमाणित भएको छ । इतिहासविद् धनवज्र वज्राचार्यको ‘लिच्छविकालका अभिलेख’ (२०३०) पुस्तकमा गोलमढी शिवदेव संवत् ५१६ मा अंशुवर्मा ‘महासामन्त’ उपाधिबाट विभूषित भएपछि स्थापना गरिएको उल्लेख छ । ‘अमेरिकी विश्वविद्यालय र अरू अध्येताले ताराको मूर्ति भनेर प्रचार गरे पनि यो पार्वतीकै मूर्ति रहेको स्पष्ट देखिन्छ,’ पुरीले भने ।

कला–सम्पदा र सभ्यताको कुरा पढाउने अमेरिकी विश्वविद्यालयले नेपालबाट चोरिएको सम्पदा आफ्नो संग्रहालयमा राखेको भन्ने सूचना आफैंमा लाजमर्दो रहेको उनले बताए । युनेस्को अभिसन्धि र ‘सम्पदा उत्पत्ति मुलुक’ को आधारलाई हेरेर पनि यो प्राचीन अंशुवर्माकालीन नेपालको सम्पदा तत्काल घर फर्काइनुपर्नेमा उनले जोड दिए ।

सम्पदासम्बन्धी विज्ञ पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठले भने ‘धार्मिक र सांस्कृतिक सद्भाव रहेको समाजमा शिव मन्दिरभित्र तारा (बौद्धमार्गी) मूर्ति रहन सम्भव रहेको’ धारणा राख्दै यो सम्पदामा देवीको ‘बसुधरा रूप’ देख्न सकिने बताए । ‘यो एउटै मूर्तिलाई हिन्दुहरूले पार्वतीका रूपमा र बौद्धहरूले ताराका रूपमा मान्दै आएका हुन सक्छन्,’ उनले भने, ‘हाम्रो समाजमा सम्प्रदाय गौण रहिआएको छ । यो मूर्तिमा देखिएको प्रतिमा लक्षणकै आधारमा पनि यो ताराकै मूर्ति हो कि भन्ने देखिएको छ ।’

अमेरिकाको कनेटिकट राज्यको नेपाली मामलासमेत हेर्ने न्युयोर्कस्थित कार्यवाहक नेपाली महावाणिज्यदूत विष्णुप्रसाद गौतमले येल विश्वविद्यालयमा रहेको नेपाली सम्पदाबारे जानकारी पाएको उल्लेख गर्दै यसबारे छिट्टै पत्राचार प्रक्रिया अघि बढाउने बताए ।

तस्बिरहरू : प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना/कान्तिपुर

प्रकाशित : असार २६, २०७८ ०६:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×