सिकागोमा तलेजुको हार !- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सिकागोमा तलेजुको हार !

देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — मल्लकालीन समयदेखि नेवार समुदायले इष्टदेवीका रूपमा पुज्दै आएको तलेजु भवानीको गलामा रहने हार (नेकलेस) अमेरिकाको सिकागोमा भेटिएको छ ।

काठमाडौंस्थित तलेजु भवानी मन्दिर र अमेरिकाको सिकागोस्थित संग्रहालयमा राखिएको हार । हारको तस्बिर : श्वेताज्ञानु बानियाँको सौजन्यमा

सिकागो आर्ट इन्स्टिच्युटअन्तर्गतको म्युजियममा प्रदर्शनीमा रहेको उक्त हारबारे जानकारी शनिबार सामाजिक सञ्जालमा आएपछि तलेजु मन्दिरकै मूल पुजारीले आश्चर्य मानेका छन् । अमेरिकामा रहेकी कला–सम्पदा एवं साहित्यकी जानकार श्वेताज्ञानु बानियाँले शनिबार सिकागो म्युजियममा भेटिएको ‘तलेजु नेकलेस’ को सूचना ट्वीटरमार्फत सार्वजनिक गरेकी थिइन् ।

तलेजु भवानीका मूल पुजारी उद्धवमान कर्माचार्यका अनुसार झन्डै ४ सय वर्षअघि (संवत् १६९८ मा) राजा प्रताप मल्लले तलेजु मन्दिरमा पूजा गर्ने चलन बसाएका थिए । ‘हामी कर्माचार्यहरू यो मन्दिरमा मूल पुजारी रहिआएका छौं,’ उनले कान्तिपुरसँग भने, ‘वर्षौंदेखि हराइरहेको हार सिकागोमा भेटिएको सुन्दा अचम्म लागेको छ ।’ मूल पुजारी उद्धवमानका अनुसार उनका बाबु–बाजेसमेत तलेजु भवानीको पुजारी थिए । २०२७ सालमा तलेजुको गरगहना छानबिन तथा लगत निर्धारण भनेर अध्ययन गरिएपछि तलेजु हारलगायतका गरगहना उठाएर लगिएको थियो । ‘त्यस बेला मेरा बुबा केशवमान तलेजुको मूल पुजारी हुनुहुन्थ्यो,’ ६३ वर्षीय उद्धवमानले सम्झिए, ‘गरगहना छानबिन गर्ने भनेर आएको टोलीमा राजदरबारका सदस्यसहित गुठी संस्थान, अञ्चलाधीश कार्यालय, संस्कृति मन्त्रालयसमेतका अधिकारी थिए । यहाँ रहेका ३ सयभन्दा बढी गरगहना, प्राचीन भाँडाकुँडा र सम्पत्तिको अभिलेख (लिखत) राखिएको थियो । झन्डै एक महिना लगाएर तलेजुका सबै सरसम्पत्ति उठाइएको थियो । तर, ती सामान र त्यसको लगत कहाँ लगिएको हो, कहिल्यै थाहा भएन ।’

बडादसैंको नवमीका दिन मात्रै खुल्ने तलेजु भवानीको सम्पत्ति र मल्लकालदेखिको सम्पदाबारे जानकारी गुठी संस्थान वा भद्रकालीको गुठी, लगत शाखामा हुन सक्ने मूल पुजारी उद्धवमानले बताए । ‘कसैले चियाएर पनि मन्दिरभित्र हेर्न नसक्ने’ प्रबन्धसहित बनाइएको तलेजुका भित्री गरगहना र सम्पदा उठाएर जबर्जस्ती लगिएकामा कहिल्यै बहस नभएको उनले सुनाए । ‘मल्लकालीन केही भाँडाकुँडा र चीजबिज तल मूलचोक (तलेजु) मै होलान्,’ उनले भने, ‘अरू केही पनि सम्पदा यतिखेर हामीसँग छैन ।’ विगतमा हनुमानढोका हेरचाह समितिअन्तर्गत रहेको तलेजु मन्दिरमा नित्य पूजाआजा हुँदै आएको छ । पूजा गरेर प्रसाद चढाउन हनुमानढोका जाँदा संयोगवश दरबारमा रहेका राजासँग भेट हुन सके फल प्राप्ति हुने आशामा सयौं श्रद्धालु तलेजु आउने गरेको इतिहास छ ।

तलेजु भवानीको हार सिकागो म्युजियममा रहेको जानकारी आएपछि अमेरिकाको न्युयोर्कस्थित आर्ट–क्राइमकी प्राध्यापक इरिन एल थोम्सनले यो सम्पदा चोरीको नैतिक जिम्मेवारी सिकागो म्युजियमले लिनैपर्ने बताइन् । ‘यो सम्पदा जुन २२, १९७६ (संवत् २०३३) मा जेम्स डब्लु एल्सडर्फ र मार्लिन ब्रुडर एल्सडर्फ दम्पतीले खरिद गरेको र सन् २०१० मा सिकागो म्युजियमलाई प्रदान गरिएको विवरण म्युजियमकै सूचीपत्रमा पनि उल्लेख छ,’ थोम्सनले कान्तिपुरसँग भनिन्, ‘सन् ७० को दशकदेखि हराइरहेको यो नेपाली बहुमूल्य सम्पदा उत्पत्तिको मुलुक (कन्ट्री अफ ओरिजिन) लाई फर्काउनेबारेमा भने म्युजियमले केही बोल्न चाहेकै देखिँदैन ।’

अमेरिकाका खर्बपति जेम्स डब्लु एल्सडर्फ दम्पतीले यसअघि पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरबाट हराएको लिच्छविकालीन चतुर्मुखी शिवलिंगसमेत उक्त सिकागो म्युजियमलाई स्वेच्छाले दिएको सूचना बाहिर आएको थियो । मूर्ति संकलक श्रीमती एल्सडर्फको गत वर्ष निधन भएपछि उनले छाडेको इच्छापत्रअनुसार उक्त शिवलिंग नेपालको भएको र आफ्नो निधनपछि त्यसलाई नेपाल फर्काउनू भनिएका आधारमा सबै कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर फिर्ता ल्याइने भएको छ । जेम्स डब्लु एल्सडर्फ दम्पतीले सिकागोसहितका अन्य म्युजियममा उपहारमा दिएका नेपालका दर्जनौं पुरातात्त्विक सम्पदा अहिले पनि अमेरिकामै रहेको पाइन्छ ।

सम्पदाविद् गोविन्द टन्डनले तलेजु भवानीको गलाको हार हराइरहेको भन्नेबारे सूचना आफूले धेरैअघि पाएको भए पनि यसबारे यकिन हुन नसकेको बताए । ‘यो पुरातात्त्विक सम्पदा आधा शताब्दीदेखि कतै लुकाएर राखिएको रहेछ भन्ने सुन्दा आश्चर्यमा परेको छु,’ उनले भने । २०२७ सालमा तत्कालीन पञ्चायत सरकारले तलेजु मन्दिरको लगत राखेपछि ती सामग्रीको अभिलेख र पुरातात्त्विकका सरसामान कता लगियो भन्ने कहिल्यै थाहा नभएको मूल पुजारी उद्धवमानले बताएका छन् । ‘मल्ल राजाहरूले चढाएका बहुमूल्य सामग्री यहाँ थिए । त्यसपछि सयौं वर्षसम्म यहाँ चढाइएका सहस्र कुरा थिए,’ उनले भने, ‘हामीले श्रद्धाले ढोग्ने गरेको भगवान्कै सम्पदा तस्करी कसले गरेको होला, अचम्ममा परेको छु ।’

मल्ल्कालदेखि नै तलेजु भवानीको पाठपूजा र रीतिथिति चलाउन काठमाडौं उपत्यका (मूलतः साँगा, साँखु) मा मात्रै ३० हजार रोपनी जग्गा रहेकामा हाल मुस्किलले ८ सय रोपनी मात्रै जमिन रहेको मूल पुजारीले जानकारी दिए । ‘त्यसको आम्दानी र हिसाबकिताब हामीलाई थाहा छैन, गुठीलाई थाहा होला,’ उनले भने, ‘गुठीले दिने मासिक २/४ हजार रुपैयाँका भरमा तलेजुको नित्य पूजा चलाइरहेको छु ।’ २०५२ सालमा तलेजुका मूल पुजारी केशवमानको निधन भएपछि उनका छोरा उद्धवमान मूल पुजारी छन् ।

यो पनि पढ्नुहोस्ः

हराएको ३६ वर्षपछि चतुर्मुखी शिवलिंग अमेरिकामा

प्रकाशित : जेष्ठ ३०, २०७८ ०७:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

टिप्पणी : विनयशील मन्त्री कति चेपुवामा, कति पद्धति निर्माणमा ?

देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुर्नस्थापना भएको तीन दशकयता बनेका सरकारहरुमा सबैभन्दा लामो अवीध अर्थात् झण्डै ३ बर्ष ३ महिना परराष्ट्र मन्त्रीको कुर्सीमा बसेर ससम्मान बिदाइ पाएका मन्त्री प्रदीपकुमार ज्ञवालीको कृतित्व–व्यक्तित्वको सबैभन्दा उज्ज्वल पाटोको रुपमा चिनिएको छ— उनको विनयशील, सालिन र विनम्र स्वभाव ।

अध्यनमा खुबै रुचि राख्ने र मिडियामा आएका सन्दर्भ–सरोकारका बिषयमा खुबै चासो दिएर सकेको सहयोग गर्ने स्वभावले पनि मन्त्री ज्ञवालीलाई ‘विवेकी’ अर्थमा बँचाएको थियो । ट्वीटरमा उठाइएका कतिपय सरोकारका सवालमा भ्याएसम्म जवाफी बन्ने र अझ महत्वको बिषय भएमा मन्त्रालयमा बोलाएरै सहयोगी–समन्वयी बन्ने मन्त्री ज्ञवालीको स्वभाव उदात्त थियो । जस्तो– नेपालबाट चोरिएका मुर्ती विदेशमा भेटिएको र घर फर्काउने कुरामा समस्या रहेकोबारे समाचार पढेरै मन्त्री ज्ञवालीले आफैं ‘फ्यासिलिटेट’ गरिरहेका हुन्थे । तर, यो गुनकारी स्वभाव परराष्ट्र नीति र पद्धतिलाई संस्थागत गराउने आधार थिएन, यो व्यक्तिगत स्वभाव र सरोकारको कुरा हो ।

स्वभावत अध्यनमा रुचि राख्ने परराष्ट्र मन्त्री ज्ञवाली बिगतमा उद्धवदेव भट्ट, मुरारीराज शर्मा, बद्रीप्रसाद श्रेष्ठ (आर्थिक–कुटनीतिक कमिसन), श्रीधर खत्रीजस्ता विज्ञहरुले तर्जुमा गरिदिएका परराष्ट्र नीति तथा कुटनीतिक खाकाबारेका आयोग–प्रतिवेदनबारे जानकार थिए नै । झण्डै डेढ महिनाअघि ११ देशमा राजदूत नियुक्तिको सिफारिस गर्दा सधैं आचारसंहिता, निर्देशिका र कार्यसम्पादनका बारे कुरा गर्ने मन्त्री ज्ञवाली मौनप्रायः थिए, उनले संकेतमा मात्रै बोल्न चाहे । खासमा माथि भनिएका विज्ञहरुको प्रतिवेदन र मन्त्री ज्ञवाली स्वयमकै पहलमा आएको परराष्ट्र नीति (२०७५)मा राजदूतका हकमा स्नातक शिक्षाको अनिवार्य सर्तसमेत हटाइनुपरेको चेपुवामा मन्त्री परिसकेका रहेछन् । त्यही भएर उनी संकेतमैं, जिब्रो चपाएर बोलिरहेका थिए ।

वैशाख २५ को मन्त्रीपरिषद् बैठकले ‘राजनीतिक नियुक्तीका हकमा राजदूत बन्नलाई पढाइको ग्रेजुएसन नचाहिने’ भन्ने संसोधन गरिएको रहेछ । स्वभावतः प्रधानमन्त्रीय पद्दतीमा चलेको शासनप्रणालीमा एउटा मन्त्रीले क्याबिनेटमैं ‘नोट अफ डिसेन्ट’ लेखेर हिँड्न सक्ने अवस्था सम्भव थिएन होला तर उनी असन्तुष्ट थिए भने त्यसलाई प्रत्यक्ष–परोक्ष सार्वजनिक गर्नैपर्थ्यो । यसो नगर्दा प्रधानमन्त्रीको विश्वासपात्र बनिरहन र चेपुवामा परेको कुटनीतिक ‘सारथी’ बनिरहन ज्ञवालीले चाहना गरिरहेको स्पष्ट भएको थियो । किनभने प्रधानमन्त्री ओलीले कुटनीतिक मर्यादा नाघेर लापरवाह बोलिरहँदा वा कोरोना महामारीमा दैनिक २ सय संक्रमितको ज्यान गैरहदासमेत ‘सिचुएसन अन्डर कन्ट्रोल’ भन्ने प्रधानमन्त्रीको बचाउ गर्नैमा परराष्ट्रमन्त्रीले समय खर्चनुपर्‍यो ।

यी सबै सरोकारका माझ र जतिसुकै बिनयशील कुरा गरे पनि आज बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआइ) कहाँ छ ? प्रबुद्ध समुह रिपोर्ट (इपीजी) कता पुगेको छ ? एमसीसी किन कचपल्टिएको हो ? सार्क र बिमस्टेक अब प्रेस विज्ञप्तिमैं सिमित हो ? चुच्चे नक्साको बहस र वार्ता ‘स्ट्याटस’ कहाँ पुग्यो जबकि अहिले हामीले हाम्रै पाठ्यपुस्तक, राष्ट्रपतिले दिने मान–पदवी र भूगोलको क्षेत्रफल हिसाबमा पनि चुच्चे–नक्सालाई लुकाउन–हटाउन थालिएको छ । यो स्थिति किन आयो ?

अर्न्तराष्ट्रिय मानचित्रमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानव अधिकार परिषद्मा नेपाल निर्वाचित भएर एउटा प्रतिष्ठाको काम बनेको छ तर यही राष्ट्रसंघीय जेनेभाको मन्चमा नेपालको संक्रमणकालीन न्याय सधै संशय र संकटको बिषय बनेर बहसमा आइरहेकै छ । अर्न्तराष्ट्रिय मञ्चमा मन्त्री ज्ञवालीकै शब्दमा ‘देखिने र सुनिने बनेको नेफाल’ यही सत्रंमणकालीन न्यायका कारण पनि ‘नदेखिने र नसुनिने’ बन्न सक्छ, यो ख्याल नगरिएको कुरा हो ।

स्वअध्यन र सिकाइका भरमा कुटनीतिक ‘एटिकेट’ बारेमा ज्ञाता भैसकेका मन्त्री ज्ञवालीले चाहेको र गर्न खोजेको भए यसबीचमा परराष्ट्र मन्त्रालयमा संस्थागत रुपमा असर पर्ने गरी नीति, नियम र पद्धतिको ‘एटिकेट’ (काइदा) तय गर्न सक्ने थिए होलान् । तर, जेनतेन परराष्ट्र नीति ल्याउँदा पनि कुटनीतिभन्दा राजनीतिको चर्को प्रभावमा भित्ते पर्खालमा सुहाउँदो नारा ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाल’ लाई परराष्ट्र नीतिका रुपमा घुसाइछाड्ने बाध्यतामा परराष्ट्र मन्त्री परे । कुटनीतिक आचारसंहिताको अनिवार्य पालना गराइने र राजदूतदेखि कुटनीतिक कर्मचारीसम्मका हकमा ‘कार्यसम्पादन मूल्यांकन’ अनिवार्य बन्नेजस्ता सनातनी शब्दावली मन्त्री ज्ञवालीका वरपर घुमिरहे । राजदूत नियुक्ति वा फिर्ता बोलाइने कारणमै ‘कार्यसम्पादन मूल्यांकन’को रटान लगाउने परराष्ट्र मन्त्री जहिल्यै पनि प्रधानमन्त्रीय शासन पद्दती र बिशेषत बालुवाटारको चेपुवामैं परिरहे । तर, १५ दिने म्याद तोकेर चीनबाट राजदूत फर्काइदा वा आर्थिक अपराधको बात लागेको हल्लामा अष्ट्रेलियाबाट राजदूत बोलाउँदा पनि मन्त्रीले यसको चित्तबुझ्दो कारण कहींकतै दिनै सकेनन् । न यसबारेको छानविन रिपोर्ट अझै सार्वजनिक गरिएकै छ ।

मन्त्री ज्ञवालीकै पालामा सुरु भएको सगरमाथा संवादको अवधारणा र ब्रेन गेन सेन्टर (बीजीसी)को सोचाइ सकारात्मक पहल हो । बीजीसीका हकमा परराष्ट्रमा बनाइएको एउटा युनिटले यस्ता केही दक्ष र सक्षम नेपालीको ‘डाटा–इन्ट्री’ त गराएको छ तर यसरी गराउनेमा विदेशमा बस्ने होइन— स्वदेशमै रहेर बेरोजगार बनेका नेपालीको सूची बढी छ । खासमा गैरआवासीय नेपाली लक्षित गरेर सुरु गरिएको बीजीसीले न कुरा बुझाउन सक्यो, न बृहत रुपमा मान्यतै पायो । परराष्ट्रभित्र यो युनिट आफैंमा कचपल्टिएर बसेको छ ।

यथार्थतः हाम्रै कुटनीतिक प्रभाव–पहुँच र प्राथमिकता खुम्चँदै गएर क्षेत्रीय वा बहुराष्ट्रिय सरोकारका मन्चहरुमा सहभागिता जनाउने अवस्थामा रोक लागिरहेका अवस्थामा ‘हाम्रो सगरमाथा संवादमा भाग लिइदेउ है’ भन्ने स्थिति पनि कठीनाप्राय देखिन्छ । भारतमा हुने रायसिना डाइलग होस् वा चीनको बोआओ फोरम अथवा अमेरिकाको जलबायु परिवर्तनसम्बन्धी विश्व सम्मेलन कहींकतै पनि नेपालले ‘निम्तो’ पाएन । जबकि हामीले गर्ने भनिएको सगरमाथा संवादको बिषय पनि यही जलबायु परिवर्तन छ । यसपटक अमेरिकाले भारत, भुटान, बंगालादेशसहितका ४० मुलुकलाई सहभागितामा बोलायो तर भू–राजनीतिको केन्द्रमा रहेको नेपाललाई भने छुटायो । सामान्य बुझाइ र विवेकमा यो ‘सामान्य’ कुरा होला तर कुटनीतिक प्राथमिकता र अवसरका हिसाबमा भने यो मामुली कुरा होइन ।

निवर्तमान मन्त्री ज्ञवालीले आफ्नो पदबाट हट्नासाथै आफ्नो झण्डै ३ बर्षे ३ महिने (२०७४ चैत २–०७८ जेठ २१) कार्यकालको ‘आर्थिक प्रतिवेदन’ सार्वजनिक रुपमा सञ्जालमा पेश गरेर वाहवाही कमाएका छन् जहाँ उनको खाइपाइ तलब, पार्टीगत लेवी र अन्य भत्ताको मात्रै कुरा छ । तर, कार्यगत सुधार, पद्धति र नीतिगत कुराको प्रतिवेदन कहींकतै छैन । यसबीचका अरु सबै कामकुरा भुलेर पनि गत बैशाख २५ को मन्त्रीपरिषद् प्रस्ताव तथा निर्णय र त्यसपछिको मनपर्दी राजदूत नियुक्तिको कुरामात्रै पनि मन्त्री ज्ञवालीका निम्ति ‘नैतिक र नीतिगत प्रश्नबाचक’ बनिरहनेछ जहाँ राजदूत बन्न शिक्षादिक्षा नचाहिने खालको प्रावधान जोडिएको छ ।

अहिले परराष्ट्र मन्त्रीको कुर्सीमा ठेक्कापट्टा एवं बन्द–ब्यापारका ज्ञाता मानिएका रघुवीर महासेठ पदासिन भएका कारण हिजोका विनयशील र अध्यनशील मन्त्री ज्ञवालीको भरमार सम्झना छाएको पनि हुनसक्छ । तर, यो दुई मन्त्रीबीचको तुलना भने होइन, किनभने महासेठले त ‘कुटनीतिमा हात हालेकै छैनन् ।’ अथवा, अहिलेलाई मान्न सकिन्छ– पीएचडीधारी तथा नामूद अर्थबेत्ता भैकन पनि मुलुकको अर्थनीति निर्धारणमा असफल भएका पुर्व अर्थमन्त्री डा.युवराज खतिवडालाई जे–जसरी अमेरिकाको राजदूत पदमा पठाइएको छ, 'मन्त्री भएकालाई राजदूत बन्न स्नातक पास गरेको हुनु नपर्ने क्राइरेरिया' लागू भएपछि निकट भबिष्यमा ज्ञवालीलाई पनि दिल्ली पठाउन लागिएको त होइन ? राजनीतिमा संभावना अनन्त जो छ !

प्रकाशित : जेष्ठ २३, २०७८ २१:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×