चैत्य पुनर्निर्माणमा वडाको अवरोध- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

चैत्य पुनर्निर्माणमा वडाको अवरोध

सडकछेउमै रहेको चैत्यलाई अन्त सार्ने नियतले वडाध्यक्षको अगुवाइमा जग राख्न नदिएको आरोप
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — लुभुको लिच्छविकालीन मानिएको चैत्य पुनर्निर्माणमा महालक्ष्मी नगरपालिका–८ का वडाध्यक्षले अवरोध गरेको सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले आरोप लगाएका छन् । वडाध्यक्ष विश्वराज श्रेष्ठको अगुवाइमा गएका ५ जनाको समूहले चैत्यको जगमा माटो हालेर पुरिदिएको अभियन्ताले आरोप लगाएका हुन् ।


‘जग राख्न सुरु गरेको दुई दिनमै वडाध्यक्षलगायत टोलका मान्छे आएर भत्काइदिए,’ लुभुका सम्पदा संरक्षण अभियन्ता चिरीबाबु महर्जनले भने ।

सामान्य जीर्णोद्धार मात्र गरे हुने चैत्यलाई जगैदेखि भत्काएर पुरातत्त्व विभागले पुनर्निर्माण गर्न लागेको थियो । तर, सडकछेउमै रहेको चैत्यलाई अन्त सार्ने नियतले वडा कार्यालयले जग राख्न नदिएको महर्जनले बताए । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनले कुनै पनि सम्पदाको स्थानान्तरण गर्न निषेध गरेकाले सार्न नहुने भन्दै स्थानीय र संरक्षण अभियन्ताले विरोध गरेका थिए । विरोध बढ्दै गएपछि सहमति जुटाउन वडा कार्यालयले सर्वदलीय बैठक बोलाएको थियो । बैठकमा सहभागीले अन्यत्र सार्दा मौलिकता मासिने भन्दै सार्न नहुने पक्षमा उभिएका थिए ।

पुरातत्त्वले पनि स्थानीयको सहमति भए सार्न सकिने जनाएको थियो । ‘पुरातत्त्व विभागका प्रवक्ता रामबहादुर थापाले सहमति गर्नु हुन्छ भने सार्छौं भन्नुभएको थियो,’ महर्जनले भने, ‘तर हामी सार्नु हुँदैन भन्ने पक्षमा उभियौं ।’ स्थानीयले चैत्य सार्न नदिएपछि विभागले बिहीबारदेखि काम सुरु गरेको थियो । वडाध्यक्ष श्रेष्ठले भने आफूले नभई आक्रोशित स्थानीयले जग पुरेको दाबी गरे । ‘उहाँहरू भत्काउन्जेल किन चुप लाग्नुभयो ?’ श्रेष्ठले प्रश्न गरे, ‘भत्काउने बेलैमा रोक्नुपर्थ्यो ।’

अभियन्ताले भने रातारात भत्काएको बताए । ‘हामीले हुँदैन भन्दाभन्दै जबर्जस्ती भत्काइदिए,’ महर्जनले भने, ‘भत्काइसकेपछि जबर्जस्ती चैत्य सार्न सकिन्छ भनेर वडाले चलाखी गरेको हो ।’ यसमा संलग्नलाई कारबाहीको माग गर्दै प्रशासनमा उजुरी दिने तयारी गरिरहेको महर्जनले जानकारी दिए । जग पुर्ने कामको स्थानीय पुच, सुवर्णनास पुच, नेवा देय दवू, शिवसेना नेपाल, नेवा एकता समाज, लोकहित श्री कार्यकारी समाज, ललितपुर बौद्ध जागर संघ, नेवा सांस्कृतिक पुचलगायतले विरोध गरेका छन् ।

चैत्यका बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण सामग्रीसमेत बाहिरै फालिएको महर्जनले गुनासो गरे । पहिला पाटीमा राखिएका चैत्यका अवशेष, गजुर, वरिपरि देवता राख्ने ढुंगाका खोपाहरू, चैत्यमाथि राखिएका नागलगायत मिल्काइएका छन् । यसलाई संरक्षण गरिदिन वडा र प्रहरीलाई अनुरोध गरे पनि बेवास्ता गरेको उनले बताए ।

वडाध्यक्ष श्रेष्ठले बाटो साँघुरो भयो भन्ने स्थानीयको गुनासो आएकाले चौडा बनाउने योजना भएको बताए । ‘अलि पर बनाए के हुन्छ त भन्ने कुरा हो हाम्रो,’ उनले भने । वडाले एकतर्फी हटाएर दोहोरो बनाएपछि सवारी चाप बढेको महर्जनले गुनासो गरे । ‘ललितपुर महानगरले पनि एकतर्फी सवारी व्यवस्था गरेर सवारी चाप घटाएको छ,’ महर्जनले भने, ‘यहाँ पनि यस्तै गर्न सकिन्छ ।’

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७७ १२:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दुई हजार वर्ष पुरानो धम्मचक्र चोरी

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पशुपति क्षेत्र परिसरबाट दुई हजार वर्ष पुरानो धम्मचक्र चोरी भएको दुई साता बित्दा पनि भेटिएको छैन । अष्टमण्डलमध्ये एक यो धम्मचक्र सीसी क्यामेराको निगरानी भएकै ठाउँबाट राति चोरिएको थियो ।

पशुपति क्षेत्र परिसरमा धम्मचक्र राखिएको ठाउँ

पशुपति मन्दिर पश्चिमतिर भुवनेश्वरी चोकस्थित केदारमान डंगोल र सन्त श्रेष्ठको घरको बीचमा धम्मचक्र थियो । धम्मचक्रको छेउमा रहेका पद्म मण्डल, धूप बाल्ने स्तम्भलगायत भने मिल्काइएको अवस्थामा भेटिएको अष्टमण्डल छेउकै बासिन्दा रामकुमारी शाहले जानकारी दिइन् । ‘यिनीहरू सबै फालिएका थिए । हामीले बिहान खोजेर ल्यायौं,’ उनले भनिन् ।

पशुपति क्षेत्र विकास कोषका पूर्वसदस्य सचिव परमानन्द शाक्यका अनुसार अष्टमण्डलमा स्तूप, पद्म मण्डल, धूप बाल्ने स्तम्भ, धूप स्तम्भको गजजोर, नवग्रह मण्डललगायत पर्छन् । धम्मचक्रमा दायाँ–बायाँ मृग र बीचमा चक्र हुन्छ । शाक्यका अनुसार धम्मचक्र मुख्यतया बुद्धले आफूले पाएको ज्ञानलाई सर्वसाधारणमाझ लैजान गरेको धर्मदर्शनाको प्रतीक हो । ‘धम्मचक्रका ८, १०, १६ र ३२ बाहुले अष्टांगिक मार्ग, १० पारमित आदिको समेत काम गर्छ,’ शाक्यले भने, ‘यस्तो महत्त्वपूर्ण सम्पदा चोरी भएको छ ।’

कोषका पूर्वकोषाध्यक्ष नरोत्तम वैद्यले धम्मचक्र खोजीका लागि प्रहरी कार्यालय गौशालामा उजुरीसमेत दिएका छन् । प्रहरीले भने खोजी जारी राखेको जनाएको छ । कोषका कार्यकारी निर्देशक घनश्याम खतिवडाले मूर्ति चोर्नेको पहिचान भइसकेको दाबी गरे । ‘अहिल्यै यही हो भन्न सकिँदैन,’ उनले भने, ‘तर मान्छे पहिचान भइसकेको छ ।’ वैद्यका अनुसार चोरिएको धम्मचक्र कम्तीमा दुई हजार वर्ष पुरानो हो । चाबहिलको चारुमती विहार, धन्दो चैत्यलगायत बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित मूर्ति पनि कम्तीमा दुई हजार वर्ष पुराना हुन् । देवमाला वंशावलीमा सूर्यवंशी राजा वृषमदेवले धोन्दो चैत्य बनाएको उल्लेख छ ।

वृषदेवले आफ्नो कुलमा चलिआएको शिवमार्ग छाडी बौद्ध धर्म अपनाएका थिए । यसको निर्माण कलिगत संवत् २८१० गरिएको वंशावलीमा उल्लेख छ । पुरातत्त्वविद् अशोक दर्नालका अनुसार चाबहिल क्षेत्र अशोक सम्राटसँग जोडिएको छ ।

अशोककी छोरी चारुमतीले चौधौं किराती राजा स्थुङको समयमा पितासँग नेपाल आएकी थिइन् । अशोक देवपाटनका राजकुमार देवपालसँग छोरीको विवाह गरिदिएर भारत फर्किएका थिए । आफ्नो जीवनकालको अन्तिमतिर चारुमतीले विहार बनाएकी थिइन् । चाबहिल पशुपति क्षेत्रको ९ बस्तीमध्ये एक मानिन्छ । ‘बौद्ध धर्म संस्कृतिको विकास भएकै बेला यहाँ अष्टमंगललगायत संरचना बनेका थिए,’ वैद्यले भने ।

पशुपति क्षेत्रमा धम्मचक्र दुइटा थिए । अर्को पशुपति मन्दिर परिसरको वासुकी मन्दिर छेउमा छ । त्यसको पनि कुनै वास्ता नभएको वैद्यले गुनासो गरे । भुवनेश्वरी चोकमा अष्टमण्डल बेवारिसे छन् । यसको पूजाआजा हुने गरेको छैन । ६ महिनाअघि घर नबेच्दासम्म केदारमान डंगोलले पूजा गर्दै आएका थिए ।

नियमित पूजा नभए पनि यसको महत्त्व बुझ्नेहरू बेलाबेला पूजा गर्न आउने गर्छन् । धम्मचक्र भएको ठाउँ वरिपरि सीसी क्यामेरासमेत राखिएको छ । मन्दिरको वरिपरि भने प्रहरीले सुरक्षा दिइरहेको हुन्छ । ‘सीसी क्यामेरा रहेको र प्रहरीको पनि बाक्लो सुरक्षा भएकै ठाउँबाट धम्मचक्र चोरिएको छ,’ वैद्यले भने, ‘पशुपतिका मूर्ति असुरक्षित भए । यो चिन्ताको कुरा हो ।’ वाग्मती प्रदेशसभा सदस्यसमेत रहेका वैद्यले पशुपति क्षेत्रका कैयौं यस्ता सम्पदाको कोषले बेवास्ता गरेको गुनासो गरे ।

कोषले पशुपति क्षेत्रका मूर्त र अमूर्त सम्पदाको अध्ययन गरेर पुस्तकसमेत निकालेको छ । त्यसमा त्यो धम्मचक्र उल्लेख छैन । ‘हामीले यति पुरानो सम्पदा समेट्न आग्रह गरेका थियौं,’ वैद्यले भने । पशुपति क्षेत्र हिन्दुको मात्र नभई ओमकार परिवारकै तीर्थस्थल भएकाले बौद्धमार्गीका सम्पदा पनि संरक्षण हुनुपर्ने उनले बताए । ओमकार परिवारभित्र हिन्दु, बौद्ध, जैन र सिख धर्म पर्छन् । यहाँ बौद्धमार्गीका चैत्यलगायत संरचना छन् । पशुपतिनाथको ज्योर्तिलिंगमा नै एक दिन बुद्धको प्रतिमा देखिन्छ भन्ने विश्वास छ ।

बुद्धको रूप देखिने दिन छाया दर्शन गरिन्छ । पानीमा देखिने छाया दर्शन हेर्न भक्तजनको भीड लाग्छ । पशुपति मन्दिरको पश्चिमतिर सप्तमी सत्तल छेउमा जैन धर्मका प्रवर्तक महावीर जैनको मूर्ति छ । सिख धर्मका प्रवर्तक गुरु नानकको दुई वटा धर्मग्रन्थ पनि पशुपतिमै छ । पञ्जाबी भाषामा रहेको धर्मग्रन्थ भष्मेश्वर घाट र निर्मल अखडामा रहेको वैद्यले जानकारी दिए । ‘भष्मेश्वर अखडामा त महन्थ नै सिख धर्मावलम्बी छन्,’ वैद्यले भने, ‘धार्मिक सहिष्णुता भएको ठाउँको रक्षा गर्नु कोषको दायित्व हो । तर यो दायित्व पूरा गरेको देखिँदैन ।’

नेपाली मात्र नभई तिब्बती बौद्धमार्गीको समेत धार्मिक आस्था पशुपति रहेको वैद्यले जानकारी दिए । पशुपतिनाथको शक्तिपीठमध्येको गुहेश्वरीलाई महेश्वरीका रूपमा तिब्बती बौद्धमार्गीले पुज्ने गरेका छन् । ‘तिब्बतीले आफ्नो कुल देवताका रूपमा गुह्येश्वरीलाई पूजा गर्छन्,’ वैद्यले भने, ‘तिब्बतीले ध्यान गरेको गुफासमेत यहाँ छन् ।’

प्रकाशित : चैत्र १३, २०७७ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×