सडक विस्तारपीडित भन्छन्–जनप्रतिनिधिले झुक्याए

प्रशान्त माली

(ललितपुर) — सांसद, मेयर, चापागाउँ र ठेचोवासीबीच शुक्रबार भएको बैठकमा चापागाउँका रामभक्त महर्जनले आक्रोशित शैलीमा भने, ‘यातायात मन्त्रालय, सडक विभाग, सांसद र ललितपुरका सीडीओलाई सडक कालोपत्रे गर्नेबारे पटकपटक ध्यानाकर्षण गराएँ । नेताहरूसँग धेरै बैठक बसेँ । आश्वासन सुनियो, सडक भने जस्ताको तस्तै छ ।’ 

चापागाउँ, ठेचो र सुनाकोठी सडकखण्डको दुरवस्थाबारे भएको बैठकमा चापागाउँ सडक विस्तारपीडित संघर्ष समितिका संयोजकसमेत रहेका महर्जनले ठेकेदार र जनप्रतिनिधिले झुक्याएको भन्दै अब कडा रुपमा प्रस्तुत हुन बाध्य बन्ने चेतावनी पनि दिए ।


गएको जेठमा ठेचो, चापागाउँ र सुनाकोठीका बासिन्दा मिलेर पाँच दिन सडक ठप्प पारेका थिए । त्योभन्दा अघि खुमलटारवासीले डिभिजन सडक कार्यालय ललितपुरमा तालाबन्दी नै गरे । सडक ठप्प पारेपछि ती क्षेत्रका सांसद र मेयरले दसैंभित्र कालोपत्रे गरिसक्ने लिखित प्रतिबद्धता त जनाए, तर दसैं सकिएको दुई साताभन्दा बढी भइसक्दा पनि माग पूरा भएन ।


जनप्रतिनिधिको आश्वासन पूरा नभएको आक्रोश थियो महर्जनको । उनीसँगै अरू स्थानीयवासीले समेत कडा आन्दोलनको चेतावनी दिइरहँदा गोदावरी नगरपालिकाका मेयर गजेन्द्र महर्जनले सडक मंसिरभित्र कालोपत्रे गरिसक्ने अर्को आश्वासन थपे । ‘सडक विभाग र ठेकेदारलाई सहमतिमा ल्याइसकेका छौं,’ उनले फकाउने शैलीमा भने, ‘कालोपत्रे गर्न ग्राभेल पनि बिछ्याउन सुरु भइसकेको छ ।’


सांसद चेतनाथ सञ्जेलले पनि चापागाउँ र ठेचोमा कालोपत्रे मात्र नभई ढलान गर्ने नै सहमति भइसकेको बताए । ‘हालकै सडकमा कालोपत्रे गर्न सहमति भइसकेको छ,’ उनले भने ।


कन्टेक कम्पनीका सञ्चार प्रतिनिधि ललितध्वज खड्काका अनुसार चापागाउँ सडकको मापदण्ड २२ मिटर छ । ‘कम्पनी र काठमाडौं उपत्यका सडक विस्तार आयोजनाबीच भएको सम्झौतामा सडक विस्तारपछि मात्र कालोपत्रे गर्ने उल्लेख छ,’ उनले भने, ‘तर, नगर विकास प्राधिकरणले कालोपत्रे गर्न सडकमा पर्ने घर, टहरा नहटाउँदा ढिलाइ भएको हो ।’


सडकको ‘राइट अफ वे’ कायम गर्ने निकाय काठमाडौं उपत्यका नगर विकास प्राधिकरण जिल्ला आयुक्तको कार्यालय ललितपुर हो । प्राधिकरणको सर्वेअनुसार सडक विस्तारमा मठमन्दिर, पाटीपौवाबाहेक सुनाकोठी, ठेचो र चापागाउँमा ८ सयभन्दा बढी घरधुरी समेटिन्छन् । प्राधिकरणले ०७४ असोजअघिसम्म समेटिएका घरको मात्र मुआब्जा दिँदै आइरहेको थियो । जग्गाको हकमा विस्थापित हुनेले मात्र मालपोतको दररेट अनुसार क्षतिपूर्ति पाउँथे ।


सर्वोच्च अदालतले दुई वर्षअघि विस्थापित नहुनेहरूलाई पनि क्षतिपूर्ति र मुआब्जा दिएर मात्र सडक विस्तार गर्न सरकारको नाममा आदेश जारी गर्‍यो । प्राधिकरण ललितपुरका सूचना अधिकारी पूर्ण महर्जन भन्छन्, ‘चापागाउँ सडकमा जग्गाबाहेक घरको मुआब्जा दिन झन्डै एक अर्ब रुपैयाँ आवश्यक पर्छ । प्राधिकरणसँग वार्षिक बजेट करिब डेढ करोडमात्र हुन्छ ।’


ठेकेदारले पैसा लिए, काम गरेनन्

सातदोबाटो–लेले सडकमा विभिन्न मितिमा चार वटा ठेक्का सम्झौता भएको छ । ढोलाहिटी–ठेचो ३.२ किमि सडक दिवा र शैलुङ कन्सट्रक्सन जेभीले २३ करोड ३१ लाख ४६ हजार रुपैयाँमा ०७५ कात्तिकमा सकिने गरी ०७३ मा ठेक्का पाएका थिए । ठेकेदारले सरकारसँग २ करोड ८३ लाख १८ हजार रुपैयाँ लिइसकेका छन् । ठेचो–चापागाउँ ४ किमि सडक कन्टेक कम्पनीले २६ करोड ७१ लाख ९३ हजारमा ०७५ भदौमा सम्पन्न गर्ने गरी ०७३ मा ठेक्का पाएको थियो । कम्पनीले सरकारसँग ३ करोड ३० लाख ९८ हजार रुपैयाँ लिइसके पनि काम भने सुरु गरेको छैन ।


चापागाउँदेखि २.७ किमि सडक पप्पु–महालक्ष्मी–वर्ल्डवाइड जेभीले ३७ करोड ५२ लाख ७६ हजारमा ०७६ मा सम्पन्न गर्नेगरी ०७४ मा ठेक्का पाएका थिए । ठेकेदारले सरकारसँग ३ करोड ९० लाख ७५ हजार लिइसकेका छन् । चापागाउँ–लेले सरस्वतीकुण्डसम्म ३.११ किमि सडक पनि पप्पु–महालक्ष्मी–वर्ल्डवाइड जेभीले ३७ करोड ५२ लाख ७६ हजारमा ठेक्का पाएका थिए । उक्त सडक ०७६ मा सम्पन्न गर्ने गरी ०७४ असारमा सम्झौता भएको थियो । पप्पुले ५ करोड ५२ लाख ९७ हजार लिइसकेको छ ।


ठेकेदारले रकम अन्यत्र लगानी गरेर नाफा कमाउन खोज्दा सडक विस्तारमा ढिलाइ भएको सडकपीडित संषर्ष समितिका सदस्यहरू बताउँछन् । चक्रपथ–तिलेश्वर सडक विस्तार पीडित संघर्ष समितिका निवर्तमान अध्यक्ष कमल विष्टले ठेकेदारसँग जनप्रतिनिधि र कर्मचारीको मिलेमतो भएकाले कालोपत्रेमा ढिलाइ भएको आरोप लगाए । ‘काम सुरु गर्न ठेकेदारलाई दिइने २० प्रतिशत मोबिलाइजेसन खर्च जग्गालगायत क्षेत्रमा लगानी गर्छन्,’ उनले भने, ‘त्यसबाट आएको मुनाफा बाँडीचुँडी खाने हुन् ।’


सडक विभागका उपमहानिर्देशक शिवहरि सापकोटाले भने यो आरोपको खण्डन गरे । ‘पछिल्लो समय ठेकेदारलाई काम सुरु गर्न मोबिलाइजेसन भनी रकम दिने गरिएको छैन,’ उनले भने, ‘नगर विकास प्राधिकरणले सडकको ‘राइट अफ वे’ कायम गर्ने विश्वासले ठेक्कापट्टा गर्दा समस्या आएको हो ।’


२२ मिटर कायम हुन सकेन

चापागाउँ सडकको मापदण्ड २२ मिटर कायम गरिएको थियो । ०६९ तिर ललितपुरका तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारी नेतृत्वको बैठकले त्यसलाई घटाएर १७.२ मिटर कायम गर्‍यो । सोहीअनुसार सातदोबाटो–ढोलाहिटी सडक १७.२ मा विस्तार गरियो । ०७२ मा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले २२ मिटर नै कायम गर्न निर्देशन दियो । तर, जिल्ला प्रशासन कार्यालय र नगर विकास प्राधिकरण आयुक्त कार्यालय ललितपुरले उक्त निर्देशन कार्यान्वयन गर्न सकेका छैनन् ।


सडक विस्तारपीडित संघर्ष समिति मुख (सातदोबाटो) मा २२ मिटर कायम नगरीकन भित्र (सुनाकोठी–ठेचो–चापागाउँ सडक) मात्र २२ मिटर विस्तार गर्न नदिने अडानमा छ ।


समितिका अध्यक्ष विष्टले नगर विकास प्राधिकरणले भित्रका घरटहरा भत्काउन सातदोबाटोमा मापदण्ड कायम गरेर देखाउनुपर्ने बताए ।


नगर विकास प्राधिकरण आयुक्तको कार्यालय ललितपुरका सूचना अधिकारी महर्जन भने बिस्तारै २२ मिटर कायम गर्दै जाने बताउँछन् । ‘कतिपय घरधनी आफैंले मापदण्ड कायम गर्न घर भत्काउन सुरु गरिसकेका छन्,’ उनले भने, ‘स्थानीयको सहमति भएमा मठमन्दिर तथा पाटीपौवा निश्चित स्थानमा सार्न सकिन्छ । नभए जस्ताको तस्तै राखेर विस्तार गर्न सकिन्छ ।’


गोदावरी सडकमा मुद्दैमुद्दा

सडक विस्तारमा असन्तुष्टहरूले सर्वोच्च अदालतमा मुद्दा नै हालेका छन् । कर्मनाशा खोला–हरिसिद्धि–गोदावरी कुण्ड सडकखण्ड प्रभावित मायादेवी महर्जन, जोगबहादुर महर्जन, कृष्णबहादुर साहीलगायत १० भन्दा बढीले मुद्दा दायर गरेका हुन् ।


उपत्यका सडक विस्तार आयोजनाका अनुसार सर्वोच्चको ‘स्टे अर्डर’का कारण एक सय २० वटा घर हटाउन सकिएको छैन । घरजग्गाको क्षतिपूर्तिका कामसमेत सुरु भएको छैन ।


कर्मनाशादेखि ४.१५ किमि सडक कालोपत्रे गर्न आशिष/सीएम जेभीले ०७५ कात्तिकमा सम्पन्न गर्ने गरी ०७३ मा २९ करोड ९ लाख ७१ हजारमा ठेक्का पाएका थिए । त्यसभन्दा माथिको ३.४५ किमि सडक विस्तारका लागि लामा/समानान्तर जेभीले ०७६ कात्तिकमा सम्पन्न गर्ने गरी ०७४ मा ३८ करोड ६ लाख ७८ हजार रुपैयाँमा ठेक्का पाएका थिए ।


प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ ०८:२३

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कात्तिक नाच आजदेखि

प्रशान्त माली

(ललितपुर) — पाटन दरबार क्षेत्रको कात्तिक डबलीमा हुने ऐतिहासिक कात्तिक नाच शुक्रबारबाट सुरु हुँदै छ । १२ दिनसम्म चल्ने नाचका लागि बिहीबार दरबारको नासल चोकस्थित नाथेश्वरको पूजा गरिएको छ । नाचको पहिलो दिन ‘सुदामा लीला’ नाच देखाइने कात्तिक नाच संरक्षण समितिले जनाएको छ । दोस्रो दिन बा:थ प्याँख देखाइनेछ ।

यसमा ‘माक:सि मियेगु व खुसि छिकेगु’ कथा भनी श्रीकृष्ण, जय, विजय, सत्यभामा, रुक्मणीलगायत १० जना कलाकारले सेतो जामा, सेतो चोलो, हाकुपटासीजस्ता मौलिकता झल्कने पोसाक लगाएर नृत्य प्रस्तुत गर्नेछन् ।

आइतबारदेखि बिहीबारसम्म उषाहरण लीलानाच प्रदर्शन गरिने समितिले जनाएको छ, जसअन्तर्गगत वाणासुरलाई सहर्षभुज वरदान, उषा र अनिरुद्र शृंगार, देवी प्याँख, युद्ध कला प्रदर्शन गरिनेछ । समितिका अनुसार त्यसपछि जल शयन (मधु–कैटव वध), वराह अवतार नाच सुरु हुनेछ । कृष्णलीलामा आधारित यस नाचमार्फत दानव हिरण्याक्षको घमन्ड र अहंकार चलाखीपूर्ण तरिकाले नाश गरेको देखाइने समितिका कोषाध्यक्ष उत्तमरत्न शाक्यले जानकारी दिए । ‘नाचमा दानव हिरण्याक्षले पाताल, जमिन र स्वर्ग तीनै स्थानमा आफ्नो राज्य चलाउन देवता र मानव जातिलाई दु:ख दिनेछ,’ उनले भने, ‘स्वर्गका राजा इन्द्रले भगवान् विष्णुलाई पुकार्न यज्ञ गर्ने, दानवले यज्ञ भंग गर्न खोज्दा भगवान् विष्णु वराहको अवतारमा आई दानवलाई वध गर्ने दृश्य देखाइनेछ ।’

शाक्यका अनुसार नाचमा दानव वाणासुरकी छोरी उषा र श्रीकृष्णका नाति अनिरुद्रबीचको प्रेमसम्बन्ध झल्काइन्छ । ‘दानवको अहंकारलाई नाश गरी उषा र अनिरुद्रलाई मिलन गराइएको कथा छ,’ उनले भने, ‘नृत्यमा मनुष्य चोला धारण गरिसकेपछि अहंकार र घमन्डजस्ता अहंबाट सधैं टाढिएर बस्नुपर्छ भन्ने सन्देश यसमा छ ।’ कलाकारहरू नाचमा मुकुन्डो, चोलो, जामा, श्रीपेच, धाँगडा, माला, सिक्री, जबी (कम्मरमा लगाइने), लच्कन, सुदर्शनचक्रलगायत वेशभूषाले सजिएका हुन्छन् । यसमा खिं, बबू, ता, प्वंगा, धा, दम्वखिं, जो नगडा, मृदंगा (पचिमा), झ्याली, पोंगा र जुगुरात्रि र म्वाली (सनही) जस्ता बाजाको प्रयोग हुन्छ ।

नृत्यअनुसार सहभागी हुने विभिन्न गण (समूह) हुन्छन् । उषाहरण लीला नाचअन्तर्गत कृष्ण गणमा १२ जना, महादेवमा ६, इन्द्रमा ९, वाणासुरमा ५ र देवी गणमा ६ जना हुन्छन् । वाद्यवादक र संगीतकारबाहेक अन्यमा गरी जम्मा ४० जना कलाकार हुन्छन् । नाच बेलुका ७ बजेदेखि करिब १० बजेसम्म सञ्चालन हुन्छ । नेवारीमा नाचलाई कात्ती प्याखं भनिन्छ । अन्तिम दिन वस्त्रहरण लीलानाच हुने समितिले जनाएको छ । यो कृष्णलीलामा आधारित नाच हो, जसका मुख्य पात्र कृष्ण हुन् । राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि प्रदर्शन हुँदै आएको नाच २००६ सालसम्म २७ दिनसम्म चलेको इतिहासकारहरू बताउँछन् । त्यसपछि दुई दिन मात्र (वराह अवतार र नरसिंह अवतार) सञ्चालन भएको थियो । विभिन्न निकायको सहयोगमा २०३८ सालदेखि आठ दिन प्रदर्शन हुँदै आएकामा गत वर्ष १२ दिनमा सीमित भयो ।

छोट्टियो नाच
परम्पराअनुसार कात्तिक महिनाभर अथवा २७ दिन सञ्चालन गर्नुपर्ने नाच यस वर्ष पनि १२ दिनमा सीमित हुने भएको छ । ‘हाम्रो लक्ष्य कात्तिक महिनाभर नै सञ्चालन गर्ने थियो तर सरकारी निकायले बेवास्ता गर्दा छोट्याउनुपर्‍यो,’ कात्तिक नाच संरक्षण समितिका कोषाध्यक्ष शाक्यले भने, ‘१२ दिन सञ्चालन गर्न करिब चार/पाँच लाख रुपैयाँ आवश्यक पर्छ, नाच पूरै सञ्चालन गर्ने हो भने ३० लाख चाहिन्छ ।’

पहिला अड्डा (गुठी संस्थान स्थापना गर्नुअघि) हुँदा नाचमा सहभागी हुने कलाकारलाई अड्डाबाट खटिएका कर्मचारीले घरमै आएर मानसम्मानसाथ बोलाउँथे । संस्कृति संरक्षणमा स्थानीयहरू लागिपर्दा पनि सरकारी निकायले बेवास्ता गर्दा नाच सञ्चालनमा समस्या भएको कात्तिक नाचका गुरु केशवकृष्ण श्रेष्ठ बताउँछन् । ‘बडादसैंमा पाटन दरबारमा फूलपाती भित्र्याउन पनि कात्तिक नाचको मुख्य भूमिका हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘तर सम्बन्धित सरकारी निकायले पहल नगर्दा बन्द भएको छ ।’

प्रकाशित : कार्तिक १५, २०७६ ०९:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×