साना सम्पदा बने, ठूलामा विवाद

मन्दिर, विहारजस्ता सम्पदा पुरातत्त्व विभाग, काठमाडौं महानगरपालिका र विभिन्न दातृ निकायले निर्माण गरेका छन्
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — २०७२ साल वैशाखको भूकम्पले क्षतिग्रस्त सम्पदामध्ये संख्यात्मक हिसाबले धेरैजसो बनिसकेका छन् । तर, मुख्य सम्पदा विवादका कारण पुनर्निर्माण हुन सकेका छैनन् । मन्दिर, विहारजस्ता सम्पदा पुरातत्त्व विभाग, काठमाडौं महानगरपालिका र विभिन्न दातृ निकायले निर्माण गरेका छन् । केही निर्माण हुने क्रममा छन् । रानीपोखरी भने निर्माणको टुंगो अहिलेसम्म लाग्न सकेको छैन । 

विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत उपत्यकाका तीनै जिल्लाका दरबार क्षेत्रमा आधाजसो संरचना बनिसकेका छन् । उपत्यकाभित्रका झन्डै डेढ सय सम्पदामा भूकम्पले क्षति पुर्‍याएको तथ्यांक छ ।

सबैभन्दा बढी हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा क्षति पुगेकोमा दर्जनभन्दा बढी संरचना पुनर्निर्माण भइसकेका छन् भने केही निर्माण हुने क्रममा छन् । दरबारक्षेत्र भित्र चीन, जापानजस्ता देशले पुनर्निर्माणका काममा सघाइरहेका छन् । महानगरपालिकाअन्तर्गतको हनुमानढोका दरबार क्षेत्र संरक्षण समिति र पुरातत्त्व विभागको संग्रहालय विकास समितिले पनि केही मन्दिर निर्माण गरिरहेको जनाएका छन् ।

उक्त क्षेत्रको मुख्य आकर्षणमध्येको ११० वर्ष पुरानो गद्दी बैठकले पुनर्निर्माणपश्चात पुरानै स्वरूप पाएको छ । अमेरिकी संस्थाको सहयोगमा यसको सबलीकरण गरिएको हो । पुरातत्त्व विभागका इन्जिनियर गोपाल झाका अनुसार नौतले दरबार पुनर्निर्माणमा चीनले सहयोग गरिरहेको छ ।

वंशगोपाल कृष्णमन्दिर यस आर्थिक वर्षमा सम्पन्न भइसकेको छ । तलेजुको पश्चिमी गेट अगाडि बाँयापट्टि अवस्थित कागेश्वरी मन्दिर समितिले बनाएको हो । दायाँपट्टिको महानगरअन्तर्गतको दरबार संरक्षण कार्यक्रमले बनाएको हो । पूर्ण क्षति भएको कृष्ण मन्दिर पनि पुनर्निर्माण भइसकेको छ । शिव मन्दिर, लक्ष्मी नारायण मन्दिर (सरस्वती मन्दिर), नगारा घर, र आंशिक क्षति नै भएको तलेजु मन्दिर बनिसकेका छन् ।

आगमछेंका पुनर्निर्माणका लागि जापानले सहयोग गर्ने भएको छ । समितिले गद्दी बैठक र नौतले बीचको राणाकालीन भवन निर्माण गरिरहेको जनाएको छ । मूल्चोकको छानाको काम भइरहेको छ । विभागले दशावतारको काम गर्दै छ भने महानगरअन्तर्गतको संरक्षण कार्यक्रमले माजुदेग बनाइरहेको पुरातत्त्वका इञ्जिनियर रोशन डंगोलले जानकारी दिए ।

राजधानीको पुरानो बस्ती साँखुमा पनि मन्दिर, पाटीपौवा पुनर्निर्माणको कार्य तीव्र गतिमा भइरहेको विभागले जनाएको छ । ज्योतिर्लिंगेश्वर र नर्मदेश्वर महादेवका साथै तारा मन्दिर पुनर्निर्माण समाप्त भइसकेको छ । शालिनदी छेवैको नारायण मन्दिर र राम झुपडी पुनर्निर्माण सम्पन्न भइसकेका छन् । उक्त क्षेत्रमा भर्खरै माधवनारायण मन्दिर बन्न लागेको छ ।

‘उक्त क्षेत्रको मुख्य माधवनारायण मन्दिर र न्हेकं सत्तलको काम सुरु भएको छ,’ विभागका इन्जिनियर पूर्णबहादुर श्रेष्ठले भने । कृष्ण मन्दिरको द्दों छें सम्पन्न हुन लागेको उनले बताए । वसुन्धारा द्दो छें र बज्रयोगिनी मन्दिरमा छानाका काम भइरहेका छन् ।

राजधानीका पुराना बस्तीबीचका मन्दिर पनि पुनर्निर्माण भइरहेको श्रेष्ठले जानकारी दिए । उनले भने, ‘जैसीदेवलको सिँढीको काम भर्खरै सक्कियो । डल्लुको कंकेश्वरीमा छानाको काम भइरहेको छ । सम्भवत: माघ मध्यसम्ममा सम्पूर्ण कार्य सकिन्छ ।’

शोभाभगवतीको इन्द्रायणी मन्दिर र बिजेश्वरी पनि माघमा पुनर्निर्माण समाप्त हुने विभागले जनाएको छ । टोखाका मुख्य मन्दिरहरूमा पुनर्निर्माणको सुरुआत भएको छ । विभागका अनुसार चन्डेश्वरी, नारायणी र महादेव मन्दिरको पहिलो तला निर्माणकार्य सुरु भएको छ । टोखाको तलेजु मन्दिरको निर्माण भने गतवर्ष नै सम्पन्न भइसकेको छ । गोकर्णको तलेजु, भैरव र गोकर्ण महादेवसँगैको पाँडे सत्तलमा जगको काम भएको छ ।

महानगरपालिकाका अनुसार स्वयम्भू क्षेत्रमा पुजारीका घरलाई एकीकृत रूपमा पुनर्निर्माण गर्न लागिएको छ । महानगरका प्रवक्ता ईश्वरमान डंगोलले त्यसका लागि १८ करोड बजेट छुट्याइएको बताए । उनले भने, ‘त्यहाँका २९ परिवारमध्ये केहीले पुनर्निर्माण गरिसकेका छन् । बाँकीलाई हामीले सहयोग जुटाएर गरिदिन लागेका छौं । गुठीले स्वीकृति दिएपछि पुरातत्त्व विभागले नक्सा बनाइदिएको छ र महानगरले नक्सा पास गरिसक्यो ।’ विश्व सम्पदा सूचीमा पर्ने उक्त क्षेत्रमा अग्निपुर र प्रतापपुर स्तुप पुनर्निर्माण भइसकेको डंगोलले जानकारी दिए ।

रानीपोखरी पुनर्निर्माण हुने क्रममा सुरुदेखि नै विवाद रहँदै आएको छ । कसले निर्माण गर्ने भन्नेदेखि सुरु भएको विवादको सिलसिला अहिले पोखरीको बीचको मन्दिर कुन शैलीमा हुनेसम्म आइपुगेको छ ।

महानगर र पुरातत्त्व दुवैका कार्य विवादमा परेपछि अदालतमा समेत यो मुद्दा पुगेको थियो । ‘रानीपोखरीमा विज्ञ टोली खटाइएको छ । १–२ दिनमा प्रतिवेदन आएपछि मन्दिरको शैलीबारे निर्णय लिनेछौं । पोखरीको काम महानगरपालिकाले गर्छ,’ विभागका इन्जिनियर श्रेष्ठले भने ।

यसैगरी धरहरा पुनर्निर्माणको प्रधानमन्त्री केपी ओलीले शिलान्यास गरिसकेका छन् । भुइँचालोबाट पूर्ण रूपमा भत्किएको काष्ठण्डप पुनर्निर्माणको जिम्मा स्थानीयलाई दिइएको छ । यसअघि स्थानीयले आफूहरूलाई जिम्मा दिनु भने पनि ठेक्का आहान भएपछि विरोध भएको थियो ।

प्रकाशित : माघ २, २०७५ ०८:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उभिँदै क्षतिग्रस्त सम्पदा

कान्तिपुर संवाददाता

भक्तपुर — भूकम्पले क्षतिग्रस्त भक्तपुरका मुख्य/मुख्य सम्पदाहरूले पुनर्निर्माणको गति लिएको छ । विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत तथा अन्य मुख्य सम्पदाहरू स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय (पुरातत्त्व विभाग) भक्तपुर र भक्तपुर नगरपालिकाले मौलिक शैलीमा पुनर्निर्माणलाई गति दिएको हो । 

पुरातत्त्व विभाग भक्तपुर प्रमुख मोहनसिं लामाका अनुसार क्षतिग्रस्त २७ सम्पदा मौलिक शैलीमा ठडिइसकेका छन् । बहुवर्षीय योजनाअन्तर्गत १३ सम्पदा पुनर्निर्माणको चरणमा रहेको उनले बताए । चालू आर्थिक वर्ष ०७५/७६ मा साना/ठूला १७ सम्पदा पुनर्निर्माणका लागि डिजाइन स्टमेट तयार भई बजेटसमेत विनियोजन भएको र ठेक्का प्रक्रिया सुरु भएको विभागले जनाएको छ । जसअन्तर्गत पुरातत्त्व विभागले बहुवार्षिक योजनाअन्तर्गत क्षतिग्रस्त मुख्य सातवटा सम्पदा पुनर्निर्माणको जिम्मा लिएको थियो ।

जसमध्ये हालसम्म विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत चाँगुनारायण मन्दिर, सूर्यविनायक नगरपालिकास्थित दक्षिण बाराही मन्दिर, दरबार स्क्वायर परिसरको मल्लकालीन सिद्धिलक्ष्मी (सिद्धिबत्सला) मन्दिरको पुनर्निर्माण सम्पन्न गरेको छ । भक्तपुर दरबार स्क्वायर परिसरको क्षतिग्रस्त शीलु महादेव (फसिदेवल) मन्दिर, दरबार स्क्वायर परिसरकै तव सत्तल, राष्ट्रियकला संग्रहालय (लाल बैठकबाहेक) सिंह ढोकाको पछाडिको भाग, सूर्यविनायक नगरपालिकास्थित अनन्तलिङ्गेश्वर मन्दिर पुनर्निर्माणको चरणमा रहेको विभागका इन्जिनियर मोहनकृष्ण श्रेष्ठले बताए ।

भक्तपुर नगरपालिकाले भूकम्पका कारण क्षतिग्रस्त भक्तपुर दरबार प्रवेशद्वार, दरबार क्षेत्रको शेष (शंकर), त्रिविक्रम, हरिहर नारायण मन्दिर, दत्तात्रय स्थित लक्ष्मीनारायण मन्दिर, भीमसेन मन्दिर, इनाचोंस्थित नित्यनाथ मन्दिर, क्वाछेंस्थित नित्यनाथ मन्दिर, जेलांस्थित फल्चा (पाटी), ब्याँसीस्थित ४ वटा फल्चा, छुंमा गणेशस्थित ढुङ्गे मन्दिरलगायतको पुनर्निर्माण सम्पन्न गरेको सम्पदा शाखाले जनाएको छ ।

नगरपालिकाले पुनर्निर्माण थालेको भक्तपुर दरबार स्क्वायर परिसरको क्षतिग्रस्त केदारनाथ मन्दिर पुनर्निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको सम्पदा शाखा प्रमुख श्रेष्ठले बताए । दरबार परिसरकै बत्सला मन्दिर ४५ प्रतिशत पुनर्निर्माण भएको र नासमनामा अवस्थित बत्सला मन्दिर, सरस्वती स्थानको लामुगाल पाटी, चोकल स्थित नारायण मन्दिर, सूर्यमढीमा अवस्थित ३ वटा फल्चा, तलातुथी, भूलाछें पाटीलगायतको पुनर्निर्माण भइरहेको उनले बताए ।

त्यस्तै, नगरपालिकाले भूकम्पका कारण क्षतिग्रस्त भैरवनाथ मन्दिर जीर्णोद्धार थालेको छ । भक्तपुर नगरपालिका ५ तौमढीमा अवस्थित भक्तपुरको मुख्य देवता भैरवनाथ मन्दिरको उपभोक्ता समितिमार्फत जीर्णोद्धार थालेको जनाएको छ । भूकम्पको धक्काले तीनतले मन्दिरको माथिल्लो फूंचा (गाह्रो) भत्किएको छ भने, मन्दिरको टुँडाल, खम्बाहरू निस्किएका छन् । नगरपालिकाले अमानत तथा उपभोक्ता समितिमार्फत सम्पदाको पुनर्निर्माण गरिरहेको छ ।

सम्पदा पुनर्निर्माणको काम क्रमिक रूपमा भइरहे पनि निर्माण सामग्री, जनशक्तिको अभावले सोचेअनुरूप पुनर्निर्माणमा ढिलाइ भएको विभागले जनाएको छ । काठ, ढुङ्गा, कलात्मक इँटा अभावसँगै स्मारक तथा सम्पदा संरक्षणका लागि आवश्यक मौलिक निर्माण सामग्रीहरू पर्याप्त रूपमा उपलब्ध हुन नसकेको श्रेष्ठ बताउँछन् ।

‘नेपालमा मौलिक सामग्रीहरू उत्पादन गर्ने उद्योगकै कमी छ,’ उनले भने, ‘सरकारी तवरबाटै मौलिक सामग्री काठ, चुना, सुर्की, इँटा लगायतको सामग्री उपलब्ध हुनुपर्छ ।’ सम्पदा पुनर्निर्माणका लागि दक्ष कामदारको समेत अभाव भएको विभागले जनाएको छ । काठ लगायत निर्माण सामग्रीको अभावले बजेट सिलिङ र योजनाअनुसार सम्पन्न गर्न समस्या परेको जनाएको छ ।

विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत चाँगुनारायण मूल मन्दिर पुनर्निर्माण विभागले गरेको छ भने, मन्दिर पसिरको किलेश्वर महादेव मन्दिर, सत्तललगायतका सम्पदा भने जर्मन, अस्ट्रेलियन र अमेरिकन सरकारको सहयोगमा हेरिटेज एन्ड इन्भाइरोमेन्ट कन्जरभेसन फाउन्डेसन नेपालले पुनर्निर्माण थालेको छ । फाउन्डेसनले किलेश्वर महादेवको मन्दिर पुनर्निर्माण गरिसकेको छ ।

त्यसैगरी, मध्यपुरथिमि नगरपालिकाले मध्यपुरथिमिको इष्ट (मुख्य) देवता बालकुमारी मन्दिरको जीणोद्धार थालेको छ । भूकम्पको धक्काले तीनतले मन्दिरको तीनवटै छानो जीर्ण बनेको छ भने, मन्दिरको टँुडाल, खम्बाहरू निस्किएका छन् ।

‘मन्दिरका छाना, गजुरहरूलाई साविक स्थानमा राख्न जीर्णोद्धारको आवश्यक छ,’ मन्दिर जीर्णोद्धार उपभोक्ता समिति अध्यक्ष भरत श्रेष्ठले भने, ‘भंगी (गजुर रहने भाग), नागोल, तामाको पाता, कुमुसी (दलिन), टुंडाल, झलरलगायत निकालेर जीर्णोद्धार गर्ने लक्ष्य छ ।’

प्रकाशित : माघ २, २०७५ ०८:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्