मीन, ग्रे भाम !

नेपालको हिमाली भेगमा प्रचलित बहुपति प्रथामाथिको कथामा आधारित मीन भामको ‘चिसो वर्ष’ (अ इयर अफ कोल्ड) को पटकथाले टर्कीको ‘ट्वेल्भ पुन्टो स्क्रिप्ट ल्याब’ बाट ७५ हजार युरो (झन्डै १ करोड ३ लाख रुपैयाँ) इनाम पाएको छ ।
दीपक सापकोटा

काठमाडौँ — खैरो एक निक्खर रङ होइन, त्यसैले यो एक अनौठो रङ हो । किनभने, अलिकति प्रकाश बढाए खैरो सेतो हुन्छ, अलिकति घटाए यो कालो हुन्छ । यो श्याम र श्वेतको एक सन्ध्या रङ हो ।प्रचलित भाष्यअनुसार कालोलाई दुःख र अन्धकारको रङ मानिन्छ भने सेतोलाई सफा, सुख र असल चरित्रको ।

हामी जीवनमा सेतै–सेतो अर्थात् सुखैसुख वा सच्चरित्रै सच्चरित्र खोज्छौं, जो सम्भव हुँदैन किनभने हाम्रा दुःख, हैरानी र खराबी हामीसँगै हुर्किरहेका हुन्छन् । अनि, आफूलाई मन नपरेको मानिस स्वार्थी र खराबै–खराब भएको ठान्छौं । त्यो पनि सत्य हुँदैन । किनभने, कोही मानिस पनि पूर्णतः दुष्ट र कोही पूर्णतः असल हुँदैन । स्वभावतः मानिस असल खराब दुवै पक्षको गठजोड हो । यसरी दुवै मिसमास भएर नछ्ट्टुिने अवस्थामा पुगेको भावलाई संकेत गर्न अंग्रेजीमा एक पदावली छ— ग्रे जोन । निर्देशक मीन भाम जीवनको यही यथार्थलाई सिनेमामा उतार्न खप्पिस छन् । त्यसैले उनको सिनेमाको रङ चल्तीको ‘ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट’ भन्दा पृथक् छ ।

नाट्य–शिल्पी अनुप बरालको विचारमा मीनका फिल्ममा पूर्ववर्ती समयमा उनले बिताएका खैरा रङका सम्झनाहरू छन् ।

फिक्सन डिजाइनर कुमार नगरकाटीचाहिँ मीन भामका फिल्मलाई जोगी रङको भन्न रुचाउँछन् । ‘उनको फिल्मको रङ ग्रे हुन्छ । ग्रे नै उनको स्वभाव हो,’ कुमार उवाच, ‘मीनको जीवन उनकै सिनेमाका दृश्यहरूझैं खरानी रङको छ । र, नेचुरल्ली खरानी जोगीको रङ हो । त्यसैले मीन भाम नेपाली सिनेमाका जोगी हुन् ।’

मीन भाम नेपालको द्वन्द्वलाई पक्ष र विपक्षका दृष्टिले सीधै हेर्दैनन् । दृश्यहरू पर्दामा उतार्छन् सामान्य घटना टिपेर । त्यसलाई हेरेपछि दर्शक आफैं निचोडमा पुग्छ र सबैको निचोड एकै पनि हुँदैन । सायद मट्मैलो रङ नै उनको सिनेमाको विशेषता हो ।

नेपालमा चलेको हिंसात्मक द्वन्द्वबारे उल्लेखनीय साहित्य सिर्जना हुन बाँकी नै छ, सिनेमाहरू बन्न बाँकी नै छन्, इतिहास पनि लेखिँदै गर्ला । द्वन्द्वकालले कर्णालीमा पारेको प्रभावको एउटा कथालाई सिनेमाको विषय बनाएर मीन भामले भने सिनेमा समीक्षकको प्रशंसा बटुले । हालै उनको नयाँ सिनेमा ‘चिसो वर्ष’ को पटकथाले निर्माणपूर्व नै विदेशबाट झन्डै एक करोडको पुरस्कार पाएपछि भामको नाम फेरि चर्चामा छ । ‘कालो पोथी’ को कथा–कन्टेन्टले ‘गिरफ्तार’ गरेपछि मैले उनलाई पछ्याउन थालेको थिएँ ।

धेरैअघिदेखि मीन भाममाथि केही लेख्न खोजिरहेको छु । ठमेलको हिमालयन जाभामा पहिलो वार्ता गरिएकै पोहोर ७ पुसमा हो । त्यसपछिका केही भेटमा उही पुरानै संवाद र उस्तै गफ गरेर छुट्टिएका थियौँ हामी । अबचाहिँ हाम्रो संवादलाई पूरा गर्नु जरुरी थियो र गर्दै छु । कुनै बाध्यताले होइन, उनीजस्ता असल सिनेकर्मीबारे लेखेर आफैँलाई सन्तुष्ट तुल्याउन ।

‘बाँसुली’ (लघु चलचित्र) र ‘कालो पोथी’ (फिचर लेन्थ) मा मीनको निर्देशकीय शिल्प स्पष्ट देखिन्छ । ‘कालो पोथी’ विदेशका धेरै फिल्म महोत्सवमा पुगेको थियो भने नेपालमा पनि सिनेभाषाको प्रस्तुतिका दृष्टिले गम्भीर दर्शकको छनोटमा परेको थियो । यसपालि त फिल्म बन्नुअघि नै उनले इनाम पाए, स्क्रिप्टका लागि । हिमाली भेगमा प्रचलित बहुपति प्रथामाथिको कथामा आधारित उनको ‘चिसो वर्ष’ (अ इयर अफ कोल्ड) को पटकथाले टर्कीको ‘ट्वेल्भ पुन्टो स्क्रिप्ट ल्याब’ बाट ७५ हजार युरो (झन्डै १ करोड ३ लाख रुपैयाँ) पाइसकेको छ । यही स्क्रिप्टका लागि २ महिनाअगाडि मात्रै जर्मनीको ‘ब्रेड फर द वर्ल्ड– २०२०’ बाट २७ लाख रुपैयाँ प्राप्त गरेका थिए भने फिल्म निर्माणका निम्ति ५३ हजार युरो सुटिङअगावै नर्वेजियाली फिल्म इन्स्टिच्युटबाट पाइसकेका छन् । मीनको प्रतिक्रिया छ, ‘पुरस्कार पाउँदा खुसी लाग्ने भइहाल्यो, यस्ता पुरस्कार/अनुदानले फिल्म निर्माणमा आर्थिक पक्ष र इन्भेस्टमेन्ट खोज्नुपर्ने तनावबाट मुक्ति दिन्छ । फिल्म बनाउँदा यसको सफलता, विफलता, रिजल्टभन्दा त्यसको समग्र प्रोसेस र ग्रोथले आफूले आफूलाई कति सिकाउँछ, मेरा लागि त्यो झन् महत्त्वपूर्ण पक्ष छ ।’

०००

मीन सिनेमाका लागि बनेका हुन् र उनको सिनेमा, उनले भन्ने कथा कुनै अनजान सिनेसागरमा डुब्नका लागि हो अनि महसुसका लागि । मीनका अभिनय गुरु तथा निर्देशक अनुप बराल मीनलाई नेपाली फिल्मका ‘ताजा हावा’ भन्छन् । एक भेटमा अनुपले मुन्टो घुमाउँदै आफ्नै अन्दाजमा भनेका थिए, ‘नेपाली सिनेमाको एउटा ठूलो लर्को बासी र स्टेरियोटाइप्ड सिनेमाको आत्मरतिमा हराइरहँदा मीनको सिनेमा ताजा हावा र नयाँ कलेवरसहित सार्वजनिक भएको थियो, जसको मूल्य नेपाली फिल्म बजारमा बर्सेनि च्याउझैँ उम्रने फिल्मभन्दा ज्यादा सारगर्भित र लोभलाग्दो छ ।’

हुन पनि उनका सिनेमा चित्ताकर्षक छन्, भीडमा पनि टाढैबाट प्रस्ट चिनिने । मीनबारे निर्देशक बरालसँग मैले लामै वार्ता गरेको थिएँ, उनी नाटक ‘महाभोज’ मा व्यस्त भएकै बखत । एक दिन अनुपले एकै सासमा भने, ‘यिनले रचेको संसारले नेपाली चलचित्रको समसामयिक अनुहारलाई विश्व मानचित्रको केन्द्रमा स्थापित गरेको छ । भद्दा कमेडी, उच्छृङ्खल रोमान्स, ताइँ न तुइँको एक्सन र बलिउडियन सूत्रबद्ध सिनेमा मात्र बन्दैन नेपालमा, सार्थक र गम्भीर सिनेमा पनि बन्दोरहेछ भन्ने कुराका प्रमाण हुन् उनका फिल्म । उनको कथा न्यारेट गर्ने सिनेमायी अन्दाज ‘पर्सनल’ देखिन्छ । उनी आफ्नै भोगाइबाट निःसृत चरित्र र काल्पनिक चरित्रको माध्यमबाट एउटा विराट संसार रच्ने कोसिसमा छन् । दुवै फिल्ममा बालकहरू नै मुख्य चरित्र रहनु, दुवै फिल्मको छायांकन मुगुमा हुनु र स्थानीय भाषाको प्रयोग गरिनु कुनै संयोग होइन । यी दुवै फिल्मका मुख्य पात्र रूखमा चढेर कुरा गर्नु पनि कुनै संयोग होइन । यो दुवै फिल्मको ब्याकड्रपमा द्वन्द्वकाल हुनु पनि संयोग होइन । यो मीनको कथा भन्ने पर्सनल कम्फर्ट जोन हो । यो जोनमा बसेरै यिनी आधिकारिक रूपमा कथा भन्न सक्थे सायद । त्यसैले यी फिल्म ग्राउन्ड रुटेड छन् । त्यसैले त यसले रच्ने विम्ब पनि नवीन र ताजा छन् । कालो पोथीको अन्त्यतिर दुई जना बालक तालको छेउमा नांगो उभिएर मुखको रगत पुछ्दै गरेको दृश्यले सिनेमामा जुन आइरोनी बुनेको छ, त्यो अविस्मरणीय छ ।’

आफ्नो कथा सिनेमामार्फत निर्धक्क भन्ने मुगु–भामवाडाका मीन जीवन–व्यवहारमा भने लजालु र कम बोल्ने स्वभावका छन् । आइस ब्रेक गर्नका लागि सिलसिला नमिलाईकन सवाल गरिरहेको मसँग कुरा गर्दागर्दै उनले भने, ‘यसरी अन्तर्वार्ता दिँदा मलाई लाज या भनूँ अप्ठ्यारो लाग्छ ।’ पत्रकारसँग बोल्दा ‘अप्ठ्यारो’ माने पनि नेपाली सिनेमामा भने आफ्नै मौलिक दृश्य–भाषामा मुखर हुन खोज्दै छन् उनी । तर, अरूलाई सिकाउने सिनेमागुरु हुने रहर भने छैन । भन्छन्, ‘फिल्मलाई समाजसँग गाँस्नुपर्छ, फिल्मले मान्छे र समाजसँग बृहत्तर संवाद गर्न सक्नुपर्छ ।’

निर्देशक बरालका भनाइमा मानिसको असली संसार उसले सोचेर वाचन गरेको आत्मकथाहरूमा होइन, उसले भोगेर बाँचेका गाथाहरूमा हुन्छ । भामबारे उनी भन्छन्, ‘मीन भाम आफूले बाँचेको र भोगेको समयलाई सिनेमायी अनुभवमा रूपान्तरण गर्न मग्न एउटा त्यस्ता कथावाचक हुन्, जसले नेपाली सिनेमाको धरातललाई गुणात्मक रूपमा फराकिलो बनाउन खोजेका छन् ।’

०००

होचो कद । भुक्क परेको अनुहार । मास्तिर फर्किएका कपाल । बोलीमा नरमपन । बोलीमा नरमपन उनले आफ्ना ‘यार’ हरूबाट सिकेका रे । अनि उनका ‘यार’ हरूचाहिँ ५०/६० कटेका धामी/झाँक्री हुन्थे रे । यसपटकको संवादमा पनि मीन भाम मसँग छन्, हिमालयन जाभा कफी शपमा । बाहिर झरीले गह्रुँगो बनाएको समय बिस्तारै बिस्तारै वामे सरिरहेको छ । मीन र मेराबीच ढसमस्स बसेको मौनलाई त्यत्तिकै निक्कै बेरसम्म रहन दिन्छौँ हामी । उनी घरीघरी झ्यालको सिसाको बाहिरी पत्रमा परिरहेका पानीका धर्साहरूलाई हेरिरहेका छन् । म चकमन्नताको बोझबाट बलैले बाहिर निस्केर भन्छु, ‘अब कुरा सुरु गरौँ ?’ म उनलाई स्क्यान गर्न खोज्छु । लाग्छ, उनी स्मृतितिर पसिरहेका छन् ।

‘बाँसुली’ र ‘कालो पोथी’ देखि रिलिज नभएको फिल्म ‘चिसो वर्ष’ सम्म आइपुग्दा उनको जीवन–कथाले अनौठा अनेक घुम्ती पार गरिसकेको छ । उनलाई पढ्नु देशमा गणतन्त्र प्रवेशपछिको एउटा ठिटोको मस्तिष्कमा आएका उतारचढावलाई सँगसँगै पढ्नु हो ।

मुगुका पहिला फोटोग्राफर र राससका पत्रकारसमेत थिए उनका पिता । घरमै गाउँलेलाई सिनेमा देखाउने व्यवस्था पनि गरेका थिए, मीनपिता जंगबहादुरले । सानैदेखि समाचार सुन्दै, पढ्दै हुर्किए मीन । उनी फिल्मकिरो हुनुमा पिताकै संगत र रुचिले काम गरेको छ । हिन्दी सिनेमा ‘अन्धा कानुन’, ‘आखिरी गुलाम’, ‘शोले’ र नेपाली सिनेमा ‘चिनो,’ ‘कुसुमे रुमाल’ उनले बुबाले खोलेको हाइभिजन हलमा हेरेका हुन् । बुबा टेलिकमको जागिरे हुँदा उनले लेख्न नजान्ने आफन्तका लागि थोरै शब्दमा आकाशवाणी लेखिदिन्थे । यसै क्रममा उनले थोरै शब्दमा धेरै कुरा भन्न सिके ।

माओवादी द्वन्द्वसँगै बुबाको हाइभिजन हल बन्द भयो । द्वन्द्व सल्केपछि मीन ‘कवि’ भए । द्वन्द्वले लेख्न सिकाएको कविता उनले कसैलाई सुनाएनन्, कि बगाइदिए, कि जलाइदिए । ‘बाँसुली’ मा पनि उनको निजी अनुभव एउटा दृश्यमा प्रयोग गरिएको छ । एसएलसी सिध्याएपछि २०५६ सालमा उनी भागेर काठमाडौं आए । जम्मा सत्ताइस सय रुपैयाँ लिएर काठमाडौँ छिरेका उनले घरमा चिठी पठाए, ‘मेरो चिन्ता नगर्नू, यहाँ पढिरहेको छु ।’ हो पनि, उनी अस्कल क्याम्पसको होस्टेलमा बसे । त्यसपछि सरस्वती क्याम्पस भर्ना भए, पोलिटिकल साइन्स पढे । त्यसै बेला एक दिन ‘गोरखापत्र’ मा विज्ञापन देखे— राष्ट्रिय नाचघरमा अभिनय कोर्स खुलेको थियो । सिक्न गए । कमाइ थिएन । बेखर्ची हुन्थे कहिलेकाहीँ । त्यस्तो अवस्थामा यस्तो दिन पनि आयो, ३ लिटर मट्टीतेल किन्न ओरिजिनल सर्टिफिकेट बन्धकी राख्नुपर्‍यो ।

गुरुकुल पुगे नाटक गर्न । ‘कर्नाली दख्खिन बग्दो छ’, ‘घनचक्कर’ मा अभिनय गरे । अनुप बरालसँग पढे एक्टर्स स्टुडियोमा । अस्कर कलेज खुलेपछि फिल्म पढ्न भर्ना भए । पढ्दापढ्दै सर्ट मुभी बनाए– ‘बाँसुली’ । उनी अहिले पनि सम्झिरहन्छन्— साथी फिडेल देवकोटालाई, जसले उनलाई राम्रा र क्वालिटीका फिल्म हेर्न सिकाए । त्यसपछि उधारोमै भए पनि डीभीडी ल्याउने र अँध्यारो डेरामा बसेर दिनैभरि हेर्ने सिनेमा–अम्मली पनि बने । ती दिनमा हेरेका फिल्म उनी सम्झिन्छन् । ‘दी बास्केटबल डायरिज’, ‘नट वनलेस’, ‘इन द मुड फर लभ’, ‘बाइसाइकल थिभ्स’ इत्यादि, उनले त्यसबेला हेरेका सम्झिने फिल्म हुन् । ती फिल्म हेरेपछि उनलाई लागेको थियो— फिल्ममा आफ्नै कथा भन्नुपर्छ । त्यसबेला हेरेका अब्बास किरोस्तामी, ली चाङ दोङका फिल्म उनी अक्सर सम्झिन्छन् ।

जर्मनीमा भिजुअल एन्थ्रोपोलजीमा विद्यावारिधि गरेका मीनका साथी फिडेलको कुरा गरौँ, जसले मीनलाई सिनेमा रोज्न सिकाए । उनी भन्छन्, ‘मीनको सिनेमाको कुरा गर्दा रबर्ट ब्रेस्सनको भनाइ याद आउँछ । उनले भनेका थिए— यस्तो कुरा देखाऊ, जुन तिमीबिना कदापि देखिन सम्भव थिएन । मीनको विशेषता पनि यसैमा छ । उनले प्रस्तुत गरेका पात्र र कथा सायद अरूले गर्न सक्दैनन् होला । मीनले नदेखाएको भए हामीले वा भनूँ विश्वले नै सायद कर्णालीको यो पाटो देख्न पाउने थिएन होला । र, उनको विशेषता भनेको नै सरलता हो । उनको काम विशुद्ध छ— उनका पात्र र वाचन शैलीहरू प्राङ्गारिक छन् ।’

नेपाली सिनेमालाई अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा पुर्‍याउन र एउटा फरक पहिचान दिलाउन पनि मीनको अहम् भूमिका भएको ठान्छन् फिडेल । उनी भन्छन्, ‘मीनको अर्को महत्त्वपूर्ण योगदान भनेको उनी यस क्षेत्रमा लागेका नयाँ पिँढीका सिनेकर्मीहरूलाई सहयोग, दिशानिर्देश र प्ल्याटफर्म पनि उपलब्ध गराउन पछि हट्दैनन् । यस अर्थमा पनि नेपाली सिनेमा वृत्तमा मीन अलग छन्, विशेष छन् ।’

०००

अहिले पनि उनी हिमालयन जाभाको झ्यालको धमिलो सिसा झ्यालबाट बाहिर गुडिरहेका गाडी, मोटरसाइकल र सडकपेटीका क्युरियो पसल हेरिरहेका छन् । सायद सम्झिरहेका छन्, पिताजीलाई, जो चाहन्थे, मीन राजनीतिमा जाओस् । तर, उनी यस्तो दुनियाँमा आए, जहाँबाट समाजको राजनीति र राजनीतिले असर पुर्‍याउने मानिसको कथा भन्न सकियोस् ।

नेपाली सिनेमामा मीनजस्तै नयाँ सोच भएका सिनेकर्मीहरूबारे निर्देशक नवीन सुब्बाले मसँगको अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, ‘यिनले आफ्ना सिनेमामा समाजबोध गरेका छन् र नेपाली फिल्ममा पहिले नदेखिएका चरित्र देखाएका छन् । शैलीगत भिन्नता प्रदर्शन गरेका छन् । उनीहरूको त्यो प्रयासलाई दर्शकले स्विकारेका छन् । त्यसैले उनीहरू एक हदसम्म बलिउड शैली प्रतिस्थापन गर्न पनि सफल भएको मान्नुपर्छ । अब यस सम्भावनाशील पुस्ताले शैली र विषयमा नयाँ खोज मात्रै होइन, सिङ्गो सिनेम्याटोग्राफीमा निजत्व निर्माण गर्नतिर लाग्नुपर्छ ।’

कति समीक्षक भन्छन्— मीन गम्भीर दर्शकका लागि मात्रै फिल्म बनाउँछन् । तर, उनको स्पष्टोक्ति छ, ‘चलचित्र बनाउने चर्चित हुन वा सबैको चित्त बुझाउन होइन, आफ्नो ब्रह्मज्ञानले भ्याएसम्मको सिर्जना गर्ने हो । कति प्रतिशत दर्शकलाई बुझ्न गाह्रो भयो, कतिलाई सजिलो भयो भन्ने कुराबाट सिर्जना निर्देशित हुनु हुँदैन ।’ विश्व–सिनेमाको चित्रफलकमा नेपाली सिनेमा गर्भावस्थामा भएको मीनको बुझाइ छ । अहिले नेपाली सिनेमाको अवस्था गौण होला, तर यो सुनौलो आशासहित हुर्किंदै छ भन्ने कुरामा उनी विश्वस्त देखिन्छन् । ‘नेपाली फिल्मले अहिलेसम्म अनफुलफिल्ड डिजायर मात्रै देखायो,’ उनी भन्छन्, ‘फिल्मको कथावाचन शैलीमा विविधता आउनुपर्छ । कथा भन्ने शैलीमा मौलिक टोन आउनुपर्छ ।’ यी पंक्ति उनले निकैपटक दोहोर्‍याए ।

०००

मीनको पुस्ताले सानो गोरेटोमा उभिएको नेपाली सिनेमालाई नयाँ र बेग्लै राजमार्गमा लैजाने निश्चित छ । थोरै संख्यामा किन नहुन्, आजका फिल्मको कथाले पुराना परम्परालाई तोडेको छ । कुनै जमानामा सिनेमा संसारमा निर्देशक रहेका कवि विप्लव प्रतीकका लागि मीन सिनेमाका निम्ति महत्त्वपूर्ण र गम्भीर उपस्थिति हुन् । उनी भन्छन्, ‘प्रसिद्धि कमाउन, कुनै ट्रेन्ड स्थापना गर्न र कसैसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सिनेमामा उनको उपस्थिति भएको होइन । उनी संवेदनशील छन् र आफ्नो समाजमा आफूले भोगेको अर्ग्यानिक सुख–दुःख, प्रेम–विरह, विभेद र द्वन्द्वको कथालाई दर्शन र संवेदनाको जलप लगाएर नेपाली समाजलाई सुनाउन चाहन्छन् । उनका कथाले नेपाली सिनेमा र साहित्यलाई पनि कम्प्लिमेन्ट गर्छ ।’

सिनेमामा फरक कथा भन्ने रनाहामा मीनका कन्चटमा तुसारो पर्न लागेझैँ देखिन्छ । आफूले बनाउने सिनेमाहरूमा फरक कथालाई फरक ढंगले प्रस्तुत गरेर सामान्य दर्शक र समीक्षक दुवैको मन जित्न सफल मीन भाम आफ्ना सिर्जनामा बढी परिपक्व र जिम्मेवार निर्देशकका रूपमा देखिएका छन् । उनका ‘बाँसुली’ र ‘कालो पोथी’ले उनको उत्कृष्ट सिर्जनात्मक क्षमता साबित गरेकै हुन् । उनले यसपालि ‘चिसो वर्ष’को कथा भन्ने जमर्को गरेका छन् । भामबाट हामी अरू पनि राम्रा फिल्मको अपेक्षा गर्न सक्छौँ । भन्छन्, ‘अब फिल्मको केन्द्र भत्किसक्यो । नेपाललाई पनि विश्व–बजारले आँखा च्यातेर हेरिरहेको छ ।’

मीन आफ्ना सिनेमामा सामाजिक सरोकारका विषयहरूलाई गम्भीरताका साथ उठाउन खोज्ने संवेदनशील निर्देशक हुन् । मनपरेको किताबलाई दोहोर्‍याएर पढेझैं म यी प्रिय निर्देशकलाई पढ्न खोज्छु । बाहिर पानी रोकिइसक्यो । मसँग धेरै जिज्ञासा छन्, अहिले सोध्न मन छैन । मलाई उनका प्रिय भाव र विचारहरू स्क्यान गर्न मन छ । उता नयाँ सिनेमा ‘चिसो वर्ष’ को तयारीमा तल्लीन मीन भने फेरि पनि झ्यालबाहिर वर्षात्को झरीले भिजेर गह्रुँगो भएको चिसो परिवेशलाई हेरिरहेका छन् ।

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।) प्रकाशित : श्रावण १६, २०७७ १९:२८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अमृत जिन्दगी

जिन्दगीको अमृत जिन्दगी मात्रै हो भन्ने सत्यबोध नगरेसम्म वा विज्ञानले जैविक रासायनिक चमत्कारमार्फत मानवजातिलाई स्थायी खुसीको उपहार नदिएसम्म आत्मघातको सिलसिला रोकिँदैन । त्यसैले प्रिय, तिमीले जन्मँदै बोकेर आएका अथाह सम्भावनाहरु अझै पनि ज्युँदै छन् । नपत्याए, एकपटक ऐनाअगाडि स्वयंसँग सोधी हेर ।
राजन गोदार

प्रिय, तिमी मात्रै होइन, प्रत्येक नेपाली अवसाद बाँचिरहेछ । जीवनको अर्थहीनताले नबिथोलेको सायदै कोही छ । हरकोही तिमीजस्तै थकित छ, बेचैन छ । जिन्दगी, यसको अर्थ र अस्तित्वसँग तिम्रो मात्रै होइन, सबैको आ–आफ्नै सिकायत छ । विराट अस्तित्वले जति दिए पनि मान्छेको मन कहिल्यै भरिँदैन ।

मान्छेको जातै मगन्ते । हरक्षण उसले मागेकै जति चाहिएको छ । भिखारी शब्दले संसारका सबै मान्छेको वास्तविक थर बताउँछ । जस्तै, राजन भिखारी । मानवजातिको जैविक संरचनामै खोट छ । विज्ञानवाद भन्छ, मानव शरीरमा अनुभूतिअनुसार सेरोटोनिन र संवेदनायुक्त जैविक रसायन घोटाला भैरहन्छन् । तिम्रो मात्रै होइन, कैयनको मनमस्तिष्कमा आत्मघातको तरंग आउने–जाने भैरहन्छ । भलै तिमीलाई यी सबै कुरा शब्दमार्फत बुझाउन नसकुँला ।

मानवजातिको सामूहिक स्थायी खुसीको खोजमा अध्यात्म र विज्ञान आदिमकालदेखि ध्यानस्थ छन् । तर, घरघरमा डिप्रेसन छ । विश्वासको खडेरी नै यो डिप्रेसनको मुहान हो । घरभित्र होस् वा बाहिर विश्वास, भरोसा र सुरक्षाको कुनै प्रत्याभूति छैन । भावोत्तेजक व्याकुलता पोख्ने कुनै मान्छे/ठाउँ/संघसंस्था छैन । जनजनको मनमनमा बेचैनीको ज्वालामुखी छ, निकास छैन । लोग्नेस्वास्नी, सन्तति–अभिभावक, प्रेमीप्रेमिका, साथीभाइ, नातागोता, छरछिमेकी कसैलाई कसैको माया/भरोसा छैन । राज्यका निकाय वा निजी संघसंस्थाप्रति विश्वस्त हुन सक्ने सम्भावना छैन । अनिश्चितबाहेक सुनिश्चित केही छैन । समाजको छेउकुनाबाट समेत आडभरोसा लोप हुँदै छ । दिन प्रतिदिन अस्थिर मनोदशाको सिकार भैरहेको मान्छेको शारीरिक–मानसिक अनुशासन भताभुंग छ । सफलता जोख्ने थोत्रो मनोसामाजिक धर्मकाँटाले मान्छेलाई जिन्दगी बिर्साइदिएको छ । इन्टरनेट र स्मार्ट फोनका कारण मान्छेको अर्गानिक चेतनामा भाइरस पसेको छ । जोकोहीको मनमा ईर्ष्या चुलिएको छ । प्रत्येक श्वासप्रश्वासमा खुसी खोजिरहेको मानिस नानाथरी कुलतमा होमिएको छ । अनेकन कारणवश मान्छे शनैःशनै एकांगी हुँदै छ । र, आत्महत्या/आत्मघात नै निर्विकल्प समाधान मान्ने मूर्ख–ज्ञानीहरूको संख्या बढेको बढ्यै छ ।

हरेक मान्छे खुसीको पछाडि यति धेरै दौडिन्छ कि खुसी यदि व्यक्तिगत सवाल हुन्थ्यो भने यो धरामा बुद्धत्वबोध नगरेको कोही हुने थिएन । जिन्दगीप्रतिको कृतज्ञता र सन्तुष्टि निरपेक्ष रूपमा निजी मामला हुन्थ्यो भने कसैको जीवनमा पनि यो व्याकुलताको बास हुने थिएन । सामूहिक खुसी नै वैयक्तिक खुसीको कडी हो । एउटा व्यक्तिको खुसी अर्को व्यक्ति, त्यो समाज र राज्यको पनि कर्तव्य हो । मै खाऊँ, मै लाऊँवाला नार्सिसिस्टहरूको शासनमा राज्यसँग राखिने हरेक अपेक्षा अनुचित हुन्छ । सफलता जोख्ने धर्मकाँटा चोकैमा राखेर चियो गरिरहेको समाजसँग मानवीय संवेदनाको संवाद सम्भव छैन । र, कसैका खातिर कसैले आत्मोत्सर्ग गर्नेवाला छैन । जिन्दगीको अमृत जिन्दगी मात्रै हो भन्ने सत्यबोध नगरेसम्म वा विज्ञानले जैविक रासायनिक चमत्कारमार्फत मानवजातिलाई स्थायी खुसीको उपहार नदिएसम्म आत्मघातको सिलसिला रोकिँदैन । त्यसैले प्रिय, तिम्रो जिन्दगीको हली पनि तिमी, माली पनि तिमी, मालिक पनि तिमी । तिमीले जन्मँदै बोकेर आएका अथाह सम्भावनाहरू अझै पनि ज्युँदै छन् । नपत्याए, एकपटक ऐनाअगाडि स्वयंसँग सोधी हेर ।

परिस्थिति विकराल छ प्रिय । यदाकदा आत्मघाती सोचले तिमीलाई पनि जिन्दगीको भित्तासम्म धकेल्छ होला । खासै नयाँ कुरा होइन, न त यो तिम्रो मात्रै समस्या हो । जिन्दगीका घटना–दुर्घटनाले जन्माउने करोडौं प्रश्नहरूको जवाफ जिन्दगीसँगै छ ।

***

प्रिय अलबिदा, तिमी त आत्मघात गरेर गइगयौ । तर, तिमीले आत्मघात मात्रै गरेनौ । सकिनसकी जिन्दगानी बाँच्न खोजिरहेका तमाम जिन्दगीप्रति घोर अपमान गर्‍यौ । चरम निराशाले कोर्रा बर्साइरहँदा पनि आशाको उज्यालो पर्खिरहेका करोडौं जिन्दगीको धैर्यलाई गिज्यायौ । जिन्दगीको डिलमा उभिएर आत्महत्या ताकिरहेका लाखौं जिन्दगीलाई उक्सायौ । मिल्थ्यो भने, उक्साएको मुद्दा ठोकेर तिम्रो आत्मालाई कहिल्यै मुक्ति नपाउने गरी युगपर्यन्त कैदमा कोच्न मन थियो ।

हरदिन लाखौं मान्छेले अनेकन कारणवश जिन्दगी गुमाउँछन् । बुढ्यौली, रोग, भोक, नशा र घटना–दुर्घटनाले मान्छेका जिन्दगी सक्काएकै छ । युद्ध, राजनीति, धर्म, विपत्ति, कुलत र हत्याजन्य अपराधका कारण पनि मान्छेले जिन्दगी गुमाएकै छन् । अर्बौंको आवादीमा दुई–चार लाखको आत्महत्याले केही फरक पार्दैन । फरक त्यतिखेर पर्छ, जब मान्छे कहिल्यै मर्नै सक्दैन ।

आत्मघातीहरूको अंश सानो छ । तिमीजस्तै आत्महत्याराहरूका नाममा चिन्ता–चिन्तन गर्नॅ बेकारको कुरा हो । बुढ्यौली र आत्महत्याबाहेक मृत्युका अरू सबै कारणमाथि केही गर्न सके समग्र मानवजातिको हित हुन्थ्यो ।

तर, अनमोल जिन्दगीहरूले कौडीको भाउमा अलविदा भनिरहेको देख्दादेख्दै, जिन्दगीलाई सोझै इन्कार गरेको हेर्दाहेर्दै तिम्रोजस्तै मनोदशामा बाँचिरहेका जिन्दगीहरूको मायाले बेचैन छु म । सत्य बोल्नुपर्छ, माया तिनको लागेको हो जो आत्महत्याउन्मुख छन् । आत्मघाती मनोदशा बोकेर जिन्दगीको डिलमा छन् ।

***

किन कसैले आत्महत्या गर्‍यो भन्ने विषय कल्पनातीत हुँदो रहेछ । कस्सम, फेरि बाँच्ने ग्यारेन्टी हुँदो हो त म एकपटक आत्महत्या गरेर हेर्न चाहन्थेँ । आत्महत्याका बारेमा पढेर, सुनेर, जानेर कहिल्यै नसकिने सामग्री छन्, जीवनको तनाव र त्यसले जन्माउने भावावेग । नानाथरीका मानसिक गडबडी/विचलन । जैविक रासायनिक क्रिया–प्रतिक्रिया । संवेदनाजन्य सनसनी । नशाजन्य लत कुलत । जिन्दगीप्रतिको वितृष्णा । खाद्य अनुशासन । आत्महत्या गर्नेभन्दा पनि भैजाने विषय हो । आत्महत्या न भैजान्छ न त गरिन्छ नै, आत्महत्या गराइन्छ । राज्य, समाज, व्यक्ति मिलेर आत्महत्या गराइन्छ अनि गरिन्छ र त्यसपछि भैजान्छ । हरेक मान्छे एकआपसमा अतुलनीय छन् । आत्महत्याको कारण पनि उत्तिकै वैयक्तिक हुन्छ । आदि इत्यादि । खैर, कसरी मान्छे आत्मघातको मनोदशासम्म पुग्छ भन्ने कुरा चर्चा गर्न सकिएला तर त्यो एक टुक्रा समयमा मान्छेको मनमस्तिष्कभित्र मच्चिने उपद्रव भने सधैं शोधको विषयमै सीमित रहला ।

सरसर्ती हेर्दा यी पाँच कारण कारक तत्त्व हुन सक्छन्— सम्पत्ति, सम्बन्ध, सफलता, स्वास्थ्य र स्वभाव । र अर्को, अकारण । कुनै पनि कारण अर्कोभन्दा कमजोर छैन । कारण जेसुकै होस्, आत्महत्याले लक्षित गरेको उद्देश्य एउटै हुन्छ : सुख/मुक्ति । मुक्ति शरीरजन्यभन्दा पनि आत्माजन्य चीज हो । भोग्नै नपाइने सुखको तृष्णाले जन्माउने जिन्दगीप्रतिको वितृष्णा र त्यसकै कारण गरिने आत्महत्या दुवै अर्थहीन छन् ।

सोच, प्रक्रियाका कुरा अलग छन् । जुनसुकै सूत्र/शास्त्र, ज्ञानविज्ञान लगाएर पनि आत्महत्याको रहस्य पहिल्याउन सकिँदैन किनभने आत्महत्या अकारण हुन्छ । जान्नेहरू दाबी गर्छन्, सुसाइड नोट कानुनका लागि प्रमाण हो तर त्यही नोटबाट कदापि त्यो तात्कालिक मनोदशाको कारण पत्ता लाग्दैन ।

***

प्रिय अलबिदा, तिमीले किन त्यसो गर्‍यौ भनेर अन्दाज मात्र लगाउन सक्छु । जुन विषय अन्दाज मात्रै लगाउन सकिन्छ, च्याँखे थाप्न मात्रै सकिन्छ, त्यस विषयमा घोरिनु झुर काम हो । तर, हरेक दिन उस्तै खबर ठोक्किन आइपुग्छ । अनि बेचैनी उम्लिन्छ । मुखमा आएजति गाली बर्बराउँछु । अनमोल जिन्दगीको अवमूल्यन गर्नेहरू सम्झँदा रिसले शरीर पूरै थर्थर–थर्थर काँपिरहन्छ । आवेगको यो आगो आँखाबाट ननिस्कुन्जेल आकुलव्याकुल हुन्छु ।

रिस मरेकै क्षण तिमीजस्तै सबैको माया लागेर आउँछ । सोच्छु, सोध्छु— कस्तो संवेग र भावावेशको सम्मोहनमा परिगयौ ? जिन्दगीले तिम्रो मुटुमा कस्तो गाँठो पार्‍यो जसलाई फुकाउन जीवनकै घाँटी रेट्यौ ? जुन भावावेग टाउकोमा सवार भयो, त्यसको तयारी कसरी भयो ? कसले गरिदियो ? त्यो मनोदशा कसले हुर्काइदियो ? आखिर के थियो त्यो ? एक टुक्रा समयमा जिन्दगीको तनावले सिर्जेको एक टुक्रा आवेग ? एकक्षणको लाचारी वा चरम निराशा ? जिन्दगीको पीडा भुलाउन खोजेको पेनकिलर ? क्षणभंगुरको मनोवैज्ञानिक विकार ? गुम्सिएको भावनात्मक दबाब ? दोष लगायौ कि रिस पोख्यौ ? साहस थियो कि दुस्साहस ? शक्ति थियो कि कमजोरी ? शैक्षिक, आर्थिक, सामाजिक कुन असफलता थियो ? स्वयंलाई बोझ सम्झियौ, अरू कसैका लागि ? तिमीले आत्मघात गर्‍यौ कि जिन्दगीको अर्थहीनता आत्मसात् गर्‍यौ ? जे होस्, त्यो एक टुक्रा समय, त्यो क्षणभंगुरको आवेग मान्छेले पहिल्याउन नसकेको बूढो जर्जर रहस्य हो । तर्क–कुतर्कको वादविवाद सायदै टुंगिएला ।

खैर, यो कुनै ठूलो कुरा भएन । महत्त्वको कुरा त यो भयो कि तिमीले असंख्य मानिसलाई यो प्रवृत्ति सारेर गयौ । कैंयन मानिसलाई आत्मघाती निर्णय गर्न हौस्याएर गयौ । जिन्दगीसँग खेलाँची गर्न सिकाएर गयौ । जिन्दगी अर्थहीन छ भन्ने गलत पाठ पढाएर गयौ । उसले त गर्‍यो, मैले किन नगर्ने भन्ने गलत मानसिकताको बीउ रोपेर गयौ । जाँदाजाँदै तिमीले आमसञ्चारका लागि टीआरपी बढाउने ट्याब्लेट दिएर गयौ । गजब छ, यहाँ आत्महत्या बडो सनसनी खबर बन्छ । अनि हिजोआज आत्महत्या सरुवा रोगजस्तै भैगएको छ ।

***

प्रिय, जिन्दगी तनावैतनावको खानी हो । जिन्दगीको बहीखाता पल्टाई हेर । सुखदुःखको जोडघटाउ गर । अपेक्षा र नतिजा, चाहना र यथार्थ, योजना र सफलता, मिलन र विछोडको लेखाजोखा गरिहेर । जिन्दगीको समग्रता भनेकै दुःख हो । तर, यसको मतलब यो होइन कि जिन्दगीमा सुखचैन छँदै छैन । मान्छे आफूसँग भएका सुखचैनको बीउ मास्दै छ । दुःख, बेचैनी, कष्ट, तनाव फलाउने/फुलाउने बीउ रोपिरहेको छ । अस्तित्वको नियम तिम्रो मेरो इच्छा आकांक्षाले चल्दैन । जिन्दगीको सर्वोत्कृष्ट गीत अविराम संघर्ष हो । जीवलोकको नियममा जीवन र मरण स्वचालित छ । तिमी हामी फाँक्कैमा हतार गर्छौं । जन्मँदा अमृत लिएर जन्मेको मान्छे हरेक पल विषैविषको ओभरडोजले विषालु भैगएको छ । मान्छे हिजोआज मानवीय छैन, यान्त्रिक र रासायनिक भैगएको छ । तिम्रो मेरो ज्ञानेन्द्रियले विभिन्न भोक मेटाउन जिन्दगीको अनिवार्य ज्ञान/नियम बिर्सेको छ । तिम्रो मेरो अनेकन हल्लाखल्लामा जिन्दगीको मीठो धुन पातलिँदै गएको छ । कवाडी समाजले परिभाषित गरिदिएको सफलताको भुलभुलैयाभित्र सुखानुभूति खोजिरहेछौं । जिन्दगी र पैसाबीचको अनुचित साँठगाँठमा जीवनका अकाट्य सत्यहरू खरानी भएका छन् । सफलताको कुलतले जिन्दगीको सुन्दर अनुहारमा कालो पोतिसकेको छ ।

भीम विरागको यो गीत सुनी हेर त एकपटक ।

फूलैफूल मात्र पनि होइन रैछ जीवन

काँडाबीच फुल्ने फूल रैछ जीवन...

विषैविष मात्र पनि होइन रैछ जीवन

काँडाबीच फुल्ने फूल रैछ जीवन...

रहर गर्नु मात्रै पनि होइन रैछ जीवन

मुस्कान र आँसुको संगम रैछ जीवन

प्रिय, जिन्दगीको आकस्मिक अवतरण भएपछि अर्बौं–अर्ब जिन्दगी एउटा आशातीत अन्तरालमा छन् । यस ट्रान्जिटमा अर्बौं जिन्दगी अलपत्र छन् । अर्बौं उदास जिन्दगीका आँखाबाट खर्बौं सपना बगिसके होलान् । अर्बौं हतास मनभित्र खर्बौं गुरुयोजनाका खर्बौं–खर्ब चिहान बनिसके होलान् । जिन्दगी पुरानैमा लयबद्ध गर्न मै हुँ भन्नेहरूले समेत हार खाइसके होलान् ।

जिन्दगीको नयाँ लय कम्पोज गर्न त समय लाग्छ नि प्रिय । सत्य हो, जिन्दगी छोटो छ । तर, पुरानो र नयाँबीचको यो ट्रान्जिट जिन्दगीभन्दा लामो अवश्य छैन, थिएन । आ–आफ्नै रफ्तारमा जिन्दगी अविरल बगिरहेका थिए । फेरि पनि बगिरहन्छन् ।

जहिलेदेखि तिम्रो मेरो जिन्दगी तमाम नाफाघाटा र जोडघटाउको राजमार्गमा प्रवेश गर्‍यो, त्यतै कतै फसिगयो । जिन्दगीको देखिने पाटोबाहेक कुनाकाप्चा–अन्तरकुन्तर कहिले सजायौं ? तनमनको विकार मोचन कहिले गर्‍यौं ? आफ्नै सास, आस र वैराग्यको साक्षी बस्ने छुट्टी कहिले मिल्यो ? फुर्सद नै थिएन, जो आज मिलेको छ । तसर्थ यो ट्रान्जिट आशीर्वाद पनि हो । तिमीले भित्रैसम्म नछामेर पो त, जिन्दगीको मादकतामा यो कुरूप अनि कहालीलाग्दो अन्तराल पनि सुन्दर छ, मादक छ । प्रिय, तिमीले सराप मात्रै बुझ्ने गल्ती गरिदियौ भने लाखौंलाख जिन्दगीले बाटो बिराउन सक्छन् । तिमी, छैन को पछाडि अन्धाधुन्ध भाग्न थाल्यौ भने तिमीसँग भएको पनि बिर्सिजान्छौ । जे छैन, छैन ।

मृत्युचेतले ओतप्रोत मिस्टर नगरकोटीलाई हिजोआज मान्छेको आत्महत्याले त्यति छुँदैन । तपाईंले मिस्टर नगरकोटीलाई किन मान्छेले आत्महत्या गर्छ भनेर सोधिहाल्नुभयो भने जवाफ यस्तो आउँछ ः किन गर्छन्, नगरी थाहा हुँदैन । द फ्रैक्सन अफ टाइम इज अ टोटल मिस्ट्री । बाँच्नु एक डिस्गस्टिङ लत हो, सारा अस्तित्व एक एडिक्सन । सही हो । विज्ञानले जैविक रासायनिक गडबडीका केही सूत्र सिद्ध गरे पनि आत्महत्याको तात्कालिक मनोदशा मनोविज्ञानले पहिल्याउन नसक्ने रहस्य हो । आत्महत्या जैविक घोटाला हो कि मानसिक विचलन भन्ने प्रश्नको कुनै स्पष्ट जवाफ भेटिँदैन । मान्छेको शरीरभित्र सोचअनुसारको रासायनिक प्रतिक्रिया घट्छ, जसले जैविक सनसनी मच्चाउँछ र जैविक सनसनीले रासायनिक घोटाला हुन्छ । त्यही घोटालामा हुन्छ, जे जे हुन्छ । मानव शरीरको मानसिक र जैविक सन्तुलन आफैंमा अर्को पहेली हो ।

प्रिय, बिन्ती छ, जिन्दगी नचाहेर पनि बाँच्नैपर्छ भन्ने छैन । तिमी यहाँ हुँदा कसैलाई केही फरक पर्छ भन्ने लाग्दैन भने यहाँबाट जानुभन्दा अगाडि फरक पारेर जाऊ, जाँदाजाँदै एउटा कृपा गरेर जाऊ । तिम्रो अधिकारले भ्याएजति, तिम्रो सामर्थ्यले सकेजति र तिम्रो वशमा भएजति सबै दान दिएर जाऊ । शरीरका सबै अंगप्रत्यंग, धनसम्पत्ति, ज्ञान, विवेक, अनुभव जे–जे सम्भव छ, सबै बाँच्न चाहनेहरूलाई उपहार दिएर जाऊ । कैयनले गीतसंगीत पढेका छन् तर सुन्न सकिरहेका छैनन् । तिनलाई तिम्रा एक जोर कान दिएर जाऊ । कैंयनले चन्द्रसूर्य सुनेका छन्, देखेका छैनन् । तिनलाई तिम्रा एक जोर आँखा दिएर जाऊ । कैंयन सिरोसिसका बिरामी अस्पतालमा तड्पिरहेका छन्, तिनलाई तिम्रो एक थान फोक्सो, कलेजो दिएर जाऊ । मिर्गौला फेल भएको मान्छेका लागि तिम्रा एकजोडी मिर्गौला दिएर जाऊ । जस–जसले तिम्रा अंगप्रत्यंगको उपभोग गर्लान्, जाँदाजाँदै तिनका लागि ईश्वर बनेर जाऊ । तिनलाई जिन्दगीभर तिमीप्रति अनुगृहीत बनाएर जाऊ । यति गरिदिएर मलाई पनि मृत्युपर्यन्त तिम्रो ऋणी बनाएर जाऊ ।

जिन्दगी जिन्दगीजस्तै सुन्दर बाँचेर जाऊ । एकबारको जिन्दगी भरपूर मज्जा लिएर जाऊ ।

-लेखक करिअर काउन्सिलर हुन् ।

@RajanGodar

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७७ १३:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×