बेयुल : एक कथास्था- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

बेयुल : एक कथास्था

रसुवाका तामाङ हिमाललाई ईश्वर मान्छन् । लाङटाङ लिरूङ उनीहरुका निम्ति लिरूङ गेङेन अर्थात् प्रेमालु ईश्वर हुन् । उनीहरु मान्छेका ग्रहदशा हिमालको अग्लो ठाउँबाट बहने हावा र खोच हुँदै बग्ने नदीले बगाएर लैजान्छ भन्ने विश्वास गर्छन् ।
पदयात्री सुन्दरताको खोजीमा मात्र हुँदैनन् । जसरी संस्कृति सभ्य/असभ्य हुँदैन, त्यसरी प्रकृति पनि सुन्दर/कुरूप हुँदैन, मात्र भिन्न हुन्छ, विविध हुन्छ ।
रोशन शेरचन

ख्वप : खुला विश्वविद्यालय
२०७७ कात्तिक ६ । भक्तपुर (ख्वप) नगरपालिकाका मेयर सुनिल प्रजापतीसँग भेटेँ । उद्देश्य थियो– नगरपालिकाको जैविक विविधतासम्बन्धी कार्यक्रमबारे जानकारी लिनु । प्रतीक्षा–कक्षको ठूला बोर्डमा टाँसिएका फोटाहरूमा भक्तपुरको जात्रापर्वको तस्बिर, दरबार स्क्वायरको सांस्कृतिक भव्यता अनुभव गरेँ । चाड मनाइरहेको रैथाने नेवारी समुदायको अनुहारको भावमा बेग्लै आभा देख्न सकिन्थ्यो । त्यो भक्तपुरको मौलिक अनुहार थियो । सत्य भन्छु, प्रतीक्षा कक्षमै म प्रभावित भएँ ।

मेयर आएपछि भित्र पसेँ । सामान्य परिचय दिई आफ्ना प्रश्न राखेँ । मेयरका अनुसार, ख्वपःलाई सांस्कृतिक सहरका रूपमा विकास गर्न कार्यक्रम र बजेट बढी छुट्ट्याइएको रहेछ । वन–क्षेत्र यस पालिकामा न्यून रहेछ । प्राथमिकता प्राप्त कार्यक्रममा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण, मौलिक शैलीको निर्माण र जीर्णोद्धार, सीप तालिम, फोहोर मैला व्यवस्थापन आदि छन् ।

ख्वपःको पुरानो क्षेत्र, जो सम्पदा–बस्तीका रूपमा चिनिन्छ, त्यसको चार किल्ला तोकेर स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ अनुसार, सांस्कृतिक क्षेत्र घोषणा गरिएको रहेछ । काठका कलात्मक झ्याल, टुँडालहरू राख्न नगरपालिकाले ३५ प्रतिशतसम्म अनुदानको व्यवस्था गरेको बुझियो । सम्पदा क्षेत्रमा कसैले वातावरणसँग नमिल्दो कंक्रिट संरचना बनाउन पाउँदैन । ‘अगाडिको मोहडापाटाका घरहरूले जीर्णोद्वारमा मौलिक सामग्री र शैली प्रयोग गर्न अधिकतम् पाँच लाखसम्म अनुदान लिएका छन्,’ मेयर बताउँछन् ।

काठमाडौंको रानीपोखरीमा पानी अड्याउन परम्परागत ज्ञान र सीप भएका कर्मीहरू ख्वपःबाट नै गएको थाहा भयो । सांस्कृतिक पुरातात्त्विक सम्पदालाई नकारात्मक असर पार्ने विकासलाई निषेध गर्ने इच्छाशक्ति ख्वपःमा देखियो । ठाउँअनुसारको मौलिक वास्तुकला, स्थापत्य, जीवनशैली, स्थानीय चाडपर्व र रैथाने परिकारको स्वाद नभए सांस्कृतिक पर्यटनको महत्त्व नै के भयो र ?

मल्लकालीन पोखरीहरूको पुनर्निर्माण र व्यवस्थापन अर्को प्राथमिकता रहेछ । तर, यही उपत्यकामा काठमाडौं महानगरपालिका भने कमलपोखरीमा कंक्रिटको कमल फुलाउन उद्यत छ । कस्सो, सम्पदा अभियन्ताहरूले त्यसलाई रोके । चारै कुना स–साना पोखरी र बीचमा कंक्रिटको कमल राख्ने, यो भद्दा योजना थियो । त्यसमा त सजीव कमलका फूल पो फुलाउने हो । सम्पदा संरक्षणमा एउटा सिद्धान्त छ– कमभन्दा कम संरचना बनाउने (मिनिमम इन्टरभेन्सन प्रिन्सिपल) । विगतमा त्यहाँ कमल फूल फुलेकाले नै त्यसको नाम कमलपोखरी भएको बुझ्न निधारको मुजा गाँठो पारिरहनु पर्दैन । नामको नेपथ्यमा सदैव इतिहास हुन्छ । काठमाडौंको नेतृत्वले खुलामञ्चमा सटर बनाएर, रानीपोखरीको अघिल्लो डिजाइनमा र कमलपोखरीको जीर्णोद्धारमा पटक–पटक बदनियत देखाएको छ ।

काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयरलाई शैक्षिक भ्रमणका लागि भक्तपुर लैजानु उचित हुन्छ । शैक्षिक भ्रमण स्कुल र क्याम्पसमा मात्रै सीमित गर्नुहुन्न । सम्पदा संरक्षणका निम्ति ख्वपः खुला विश्वविद्यालय रहेछ ।

प्रकृति पूजा, खुवालुङ–कथा

इन्द्रधनु सादृश्य मान्छेका आस्थाका अनेकन् आयाम छन् । पुज्नु मान्छेको ऐतिहासिक उद्भवसम्म जोडिएको विषय होला । कोसौं पर कन्दमूल र सिकार खोज्न भौंतारिनुपर्ने कालमा (हन्टर ग्यादरर) मान्छेका दुई प्रमुख शत्रु थिए । हिंस्रक वन्यजन्तु र प्राकृतिक विपत्ति । हिंस्रक वन्यजन्तु रहस्यकै वृत्तमा थिए । मानवजातिले प्रकृतिको गति र नियमको भेउ पाउन सकेका थिएनन् । प्राकृतिक नियमबारे समझ नहुँदा विपत्तिमा स्वयंलाई सुरक्षित राख्ने हेतुले मानव पुर्खाले प्रकृतिलाई अनुष्ठानमार्फत मनाउनतिर लागे । प्रकृति अर्थात् खोलानाला, कुण्ड, गुफा, ओढार, डाडाँकाँडा, देउराली, वनजंगल, ढुंगा, भीरपहरा, रूखपात आदि । प्रकृतिको पूजा गरेर प्रकृति–पूजकले त्यसबाट बल र शक्ति प्राप्त गर्छन् । बोनपो (प्रिबुद्घिस्ट) पुरापुर प्रकृति पूजक हुन् ।

२०७६ मंसिरमा कुलपूजाका निम्ति म मुस्ताङ पुगेँ । झन्डै बाइस वर्षपछि कुलपूजा भएको थियो । बोन आधारित झाँक्री परम्परालाई (सामानिज्म्) नजिकैबाट नियालेँ । मेरो बाजेबराजु झाँक्री थिए । उनीहरूले वाचन गर्ने मन्त्र सुनेँ । दशकौं नखोलिएको सन्दुकबाट पूजासामग्री निकाली तीन बजे बिहान स्युउ–स्युउ गर्दै पाँच भाइले कालीगण्डकीको चिसो पानीले पखाल्यौं । कपडाले पुछेर पूजासामग्रीलाई तोरीको तेलले टल्कायौं । पूजासामग्री प्रकृतिजन्य थियो– शालिग्राम, धुपी र सल्लाको हाँगा–पात, जनावरको हाडखोर, काठका टुक्रा आदि । शालिग्राम केवल कालो–चिल्लो ढुंगा थिएन । धुपी केवल रूखको हाँगा थिएन । हाडखोर केवल जीवाश्म थिएन । कालीगण्डकी फगत नदी थिएन । त्यो अनुष्ठान परिवारका निम्ति आफ्ना पूर्वजसम्म जोडिने सेतु थियो ।

यही फागुन ८ गते विराटनगरबाट प्रधानमन्त्री केपी ओलीले खुवालुङ ढुंगा फुटाएर भए पनि पानी जहाज चलाउने विचार व्यक्त गरे र पालिकाले खुवालुङ फुटाउने बजेट छुट्ट्याएको खबर दियो । ओलीको विचार र पालिकको खबरले किराती समुदायमा स्वाभाविक आक्रोश उब्जाएको छ । भाषाविद् डा. तारामणि राईका अनुसार, भोट–बर्मेली वा टिबेटो वर्मन भाषाअन्तर्गत पर्ने किरात–राईहरूको दर्जनौं भाषा भए पनि ती सबैमा ‘खु’ र ‘वा’ ले पानी भन्ने अर्थ राख्छ भने ‘लुङ’ भन्नाले ढुंगा बुझिन्छ । तमोर, अरुण र दूधकोसीको संगमस्थलमा रहेको खुवालुङ, जुन किरातीहरूको आस्थाको केन्द्र रहेछ, त्यसलाई फुटाएर पानी जहाज चलाउने सपना खेदजनक छ । यस्तो ‘निरो सपना’ ले सम्पदा संरक्षणको मर्मलाई न्याय गर्दैन । खासमा गर्नुपर्ने थियो– किराती सभ्यता र मन्धुम मिथकसँग जोडिएको यो प्राकृतिक थलोलाई प्रवर्द्धन गर्दै सांस्कृतिक पर्यटनको विकास । युगौंसम्म समुदायको आद्यबिम्ब बन्न सकेकाले, सामूहिक सांस्कृतिक मानसलाई निर्देश गरेकैले त्यो लोकको कथा–आस्था (कथास्था) बनेको हो ।

नेपालमा अनगिन्ती मिथक छन् । रसुवाका तामाङहरू हिमाललाई ईश्वर मान्छन् । लाङटाङ लिरुङ उनीहरूका निम्ति लिरुङ गेङेन (प्रेमालु ईश्वर) हुन् । मान्छेका ग्रहदशा हिमालको अग्लो ठाउँबाट बहने हावा र खोच हुँदै बग्ने नदीले बगाएर लैजान्छ भन्ने विश्वास गर्छन् (पर्यटन विकासमा धर्मसंस्कृति, पूर्वा तामाङ) । त्यस्तै मगर समुदायमा बराह ताल महत्त्वपूर्ण छ । बराहमा कुण्ड, माछा र वरपर वन हुन्छ । म्याग्दीका मगरहरू पूजाका निम्ति पाउदारमाथिको खयरबराह जान्छन् । साथै उनीहरूका निम्ति रिदी खोलाको भिन्नै सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व छ (संरक्षणविद् कमल थापासँग अन्तर्वार्ता) ।

खुवालुङ पूर्वी नेपालको एउटा प्रतिनिधि मिथक हो । प्रतिरोधी अभियानमा सहभागी आदिवासी जनजाति लेखक महासंघका संयोजक लेखक राजन मुकारुङ, कवि चन्द्रवीर तुम्बापोलगायतका लेखक, अभियन्ता र विभिन्न संस्थाका प्रतिनिधिले खुवालुङ बचाऊ अभियानलाई अघि बढाएका छन् । यस अभियान खुवालुङमा प्रकट हुन पुग्यो, कारण किरातीहरू प्रतिरोधी चेतनाले बढी सुसज्जित छन् तर सारमा यो प्रकृति पूजक समुदायकै अभियान हो । उनीहरूको संयुक्त उद्घोष हो– सांस्कृतिक अपनत्वको । र, सम्पदाविरोधी विकास सोचविरुद्धको । यस अभियानमा सम्पूर्ण प्रकृति पूजक समुदायको सहभागिता र ऐक्यबद्धता आवश्यक छ ।

पवित्र प्राकृतिक थलो, बेयुल कथा

पवित्र प्राकृतिक थलो (नेचरल साक्रेड साइट) बारे पछिल्ला वर्षमा संरक्षणविद्, अध्येता, अभियन्ता र अनुसन्धानकर्ताको चासो असाध्यै बढेको छ । परम्परागत ज्ञानप्रणाली र सीपबारे व्यवस्थित अध्ययन र अनुसन्धानले तीव्रता पाएको छ । आईयूसीएन, डब्लूडब्लूएफजस्ता संस्थाले पवित्र प्राकृतिक थलो र रैथाने समुदायले जैविक विविधता संरक्षणमा पुर्‍याएको योगदानको अन्तरसम्बन्धमा विशद् अध्ययन थालेका छन् । आईयूसीएनको संरक्षित क्षेत्रको सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक विषयमा अध्ययन गर्न बनेको कार्यदलले पवित्र प्राकृतिक थलोलाई परिभाषित गर्ने क्रममा भनेको छ, ‘जमिन वा पानी भएका त्यस्ता क्षेत्रसँग मानिस वा समुदायको विशिष्ट आध्यात्मिक सम्बन्ध छ ।’ संरक्षित क्षेत्रको जैविक विविधताका साथै सांस्कृतिक आध्यात्मिक महत्त्व छ भन्ने विषय अब नयाँ रहेन । बरु प्राकृतिक र सांस्कृतिक कुन हदसम्म र कस्ता कारणको अधीनमा रही अन्योन्याश्रित छन्, त्यो चासोको विषय बनेको छ । थोरै समाज निरीक्षण गर्ने हो र सहज ज्ञान नबिर्सने हो भने त्यो सम्बन्ध प्रस्ट देख्न मुस्किल छैन ।

पहिलो उदाहरण नेपालमा सामुदायिक वन, साझेदारी वन, राष्ट्रिय वन, धार्मिक वन, कबुलियती वन र मध्यवर्त्ती वनका मोडल कायान्वर्यनमा छन् । धार्मिक वनजति पूर्णतः संरक्षित वन सायदै अरू होला । स्थानीय वा आदिवासी समुदायसँग यसको सांस्कृतिक–आध्यात्मिक सम्बन्ध भएकाले यसको संरक्षण भएको हो । अन्य मोडलमा वन विनाशका घटना नौला छैनन् । झन्डै १५० वर्षअघि स्थापना भएको विश्वको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज अमेरिकाको एलो स्टोनभन्दा अघि कुनै क्षेत्र संरक्षित थियो भने त्यो पवित्र प्राकृतिक थलो नै थियो, जसलाई विश्वभरिकै तत्तत् स्थानका स्थानीय, रैथाने, कविला, रेडइन्डिएन वा आदिवासी जनजातिले संरक्षण गरेका थिए ।

डब्लूडब्लूएफमा काम गर्दा सन् २०१० मा भुटानमा प्रकृति र संस्कृति विषयको गोष्ठीमा सहभागी हुने मौका मिलेको थियो । गोष्ठीमा नेपाल, भारत, भुटान, स्विट्जरल्यान्डका सहभागी थिए । बौद्ध गुरु, रिम्पोचे र टुल्कुका साथै स्वतन्त्र अध्येता पनि थिए । मेरो निम्ति त्यो दुई दिन प्रकृति र संस्कृतिको सूक्ष्म सम्बन्ध बुझ्ने थलो बन्यो । धर्महरूले प्रकृतिलाई कसरी बुझ्छन् ? प्रकृति धार्मिक अनुष्ठान, मन्त्र र ईश्वरका वाहनहरूमा कसरी प्रकट (मेनिफेस्ट) हुन्छ ? आदि विषयमा विशद् छलफल भयो । तिब्बेतन बुद्धिज्मको आधारभूत ज्ञान नभएको मलाई धेरै विषय बुझ्न कठिन भयो । तर, के भेउ पाए भने त्यो विशाल संसार रहेछ ।

गोष्ठीमा बेयुलबारे पनि थाहा पाएँ । तिब्बेतियन बौद्धमार्गीबीच बेयुल वा पेमाकोको अवधारणा सदियौंदेखि प्रचलनमा छ । आठौं शताब्दीमा गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिम्पोचे) पुगेका हिमालका दुर्गम ल्यान्डस्केपमा आदिवासी समुदायबीच के विश्वास रहेछ भने त्यस्ता भूमि पवित्र र जैविक विविधताले धनी हुन्छन् । त्यहाँ अनिकाल, रोगव्याधि लाग्दैन, अनिष्ट हुँदैन । खुम्बु क्षेत्र त्यस्तै बेयुल रहेछ । त्यसैले त्यहाँ अहिंसाको पालना गरिन्छ । सन् २००९ मा नाम्चे जाँदा प्रख्यात पर्यटकीय गन्तव्य भएर त्यहाँ मारकाट नगर्ने बरु लुक्लाबाटै डोकोमा मासु ओसोरेको देखेँ । रोल्वालिङ, नुब्री अन्य बेयुल रहेछ । बौद्ध, हिन्दु, बोन्पो र जैन धर्मावलम्बीकै सांस्कृतिक धरोहर कैलाश पर्वत त बेयुलकै पनि केन्द्र मानिन्छ ।

पर्यटनको बिर्सिइएको पाटो

अन्नपूर्ण संरक्षण आयोजनाको कर्मचारी हुँदा पर्यटकसँग निकै कुराकानी भइरहन्थ्यो । फिल्ड स्टेसन घोरेपानी थियो । एकपटक उपल्लो मुस्ताङको पदयात्रा गरेको फ्रेन्च पदयात्रीलाई सोधेँ– कस्तो लाग्यो उपल्लो मुस्ताङ ? उसले भन्यो, ‘इट इज डिफरेन्ट ।’ अमेजिङ, ब्युटिफुल त्यस्तो केही भनेन । फ्रेन्च टुरिस्ष्टको जवाफ सुनेपछि अचम्म लाग्यो । पदयात्री सुन्दरताको खोजीमा मात्र हुँदैनन् भन्ने थाहा पाएँ । जसरी संस्कृति सभ्य/असभ्य हुन्न, त्यसरी प्रकृति पनि सुन्दर/कुरूप हुन्न । मात्र भिन्न हुन्छ । विविध हुन्छ ।

खुवालुङ ढुंगा फोर्न यति बजेट छुट्ट्याइएको छ भन्नेले बरु त्यस थलोलाई सांस्कृतिक पर्यटकीय स्थलका रूपमा विकास र प्रवर्द्धन गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ । धार्मिक–सांस्कृतिक पाटो पर्यटनमा प्रकृतिजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । रह्यो पानीजहाजलाई ठाउँ पुगेन भन्ने कुरो । विज्ञान र प्रविधिको युगमा खुवालुङलाई यथास्थानमा रहन दिई पानीजहाजलाई आवतजावत गर्ने मार्गको खोजी गर्न सम्भव छैन भनेर कसरी पत्याउने ?

त्यस संगमस्थलमा पानीजहाजमा भरिभराउ यात्रुलाई तालिमप्राप्त सम्पदा गाइडले खुवालुङनजिकै आइपुग्दा त्यसको इतिहास र सांस्कृतिक महत्त्वबारे माइकबाट जानकारी गराइरहेको दृश्य ! पर्यटकहरू दंग परेर सुनिरहेको ! र, खुवालुङ आफ्नो नाम जसरी नै कालान्तरसम्म पानीको ढुंगो भइबसेको ! आहा, कति सुन्दर हुन्छ कल्पना !

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ १०:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक इमानदार आत्ममन्थन

अग्रजप्रति अनादरको भाव राख्ने प्रवृत्तिको बोलवाला भएको समयमा लेखकले आफ्ना कमजोरीको दोष–भार अर्काको काँधमा बिसाएर चोखिने यत्न गरेका छैनन् 
पाण्डेको धारणामा पञ्चायती राजनीति राजा महेन्द्रको छुट्टै इतिहास रच्ने धुनको असफल परिणाम थियो
विनोद सिजापती

निजामती सेवाबाट राजीनामा दिएर स्वतन्त्र नागरिकको हैसियतमा लोकतन्त्र र मानवअधिकारमा चासो राख्ने डा. देवेन्द्रराज पाण्डेको आत्ममन्थन हो, ‘एक ज्यान दुई जुनी’ । विकासबारे अध्ययन–अनुसन्धानमा लाग्दै स्वतन्त्र व्यक्तिको पहिचान स्थापित गरेका पाण्डेको यो पुस्तक उनको जीवन यात्राको एकसरो वर्णन मात्रै होइन, यो त उनले देखेको नेपाली विकास, राजनीति र दातृ निकायको भूमिकाको सूक्ष्म वर्णन हो ।

पुस्तकमा उनले आफ्नाबारे चर्चामा रहेका केही पक्षको खुलासा गरेका छन्— सम्भ्रान्त परिवारको सदस्य भनेर आफूलाई भनिने गरिएको कथ्यको यथार्थ, प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापासँग झगडा गरेर अर्थसचिवको जागिर छाडेको भनिने बुझाइ र नागरिक आन्दोलनको अगुवा भएपछि आफूलाई लाग्ने गरेको माओवादी भएको आरोप ।

पाण्डेको पारिवारिक पृष्ठभूमि सम्भ्रान्त थिएन । उनको आफ्नो निवास थिएन । उनको जन्म ठूलीआमाको घरमा भएको थियो । आर्जेको इज्जत धान्न संघर्षरत पारिवारिक पृष्ठभूमिमा उनी हुर्किए । दरबार स्कुल हुँदै त्रिचन्द्र कलेजबाट स्नातक डिग्री प्राप्त गरुन्जेल पाण्डे औसत विद्यार्थी थिए । नेपालमा स्नातकोत्तर तहको अध्ययन नहुने बेला आमाले साइँलो छोरा पाण्डेलाई आफ्नो पेवा खर्चेर इलाहाबाद पढ्न पठाइन् । त्यहाँबाट २१ वर्षको उमेरमा वाणिज्य विषयमा स्नातकोत्तर सकेर फर्केपछि उनले आर्थिक योजना मन्त्रालयमा जुनियर रिसर्च अधिकृत (शाखा अधिकृतस्तरको) पदमा नियुक्ति पाए । यसरी सुरु भएको पाण्डेको कर्मचारी–यात्रा ४० वर्षको उमेरमा पेन्सन सुविधाबाट पनि विमुख भई स्वैच्छिक राजीनामासँगै सकियो ।

अर्थसचिवबाट उनको राजीनामा अर्थ मन्त्रालयको पनि जिम्मा लिएका प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापासँगको मतभेदका कारण भएको थिएन । बहुचर्चित जनमतसंग्रहको सन्दर्भमा पञ्चायतलाई जिताउन प्रधानमन्त्रीले गर्न चाहेको राज्यकोष दुरुपयोग रोक्न नसकेकाले पनि भएको होइन रहेछ । ‘प्रधानमन्त्रीलाई रोकतोक नगरी सहयोग गर्नुस्, के–के हुन्छ दरबारलाई रिपोर्ट गर्नुस्’ भन्ने दरबारको आदेशका कारण उनले राजीनामा दिएका रहेछन् ।

निजामती सेवाकालमा पाण्डेले प्रशासकीय जिम्मेवारी बहन गरेर नियम–कानुनको परिधिमा रहनुपरेन । सेवा प्रवेशदेखि अन्त्यसम्मको प्रायः समय बजेट निर्माण तथा कतारो बाजेको भूमिकामा वैदेशिक सहयोग जुटाउन र सहयोग–समन्वयनमा बित्यो । कर्तव्यनिष्ठ, इमानदार तथा निःस्वार्थी उनलाई तत्कालीन हाकिम डा. भेषबहादुर थापाले प्रोत्साहन तथा हौसला मात्र दिएनन् । आत्मविश्वासका साथ निर्भीक भएर काम गर्न वातावरणसमेत मिलाइदिए ।

निजामती कर्मचारी हुँदै पाण्डेले विकास प्रक्रियाले गति लिन संस्थागत प्रणाली र संगठनात्मक व्यवस्थाको अपरिहार्यलाई मनन गरेका थिए । राजदरबारले स्थापना गरेको शक्तिशाली निकाय जाँचबुझ केन्द्रमा (जाबुके) मा पनि उनले काम गरे । १८ महिना जाबुकेमा छँदा जाबुके वा राजदरबारलाई नभएर सिंहदरबारको सबलीकरणमा उनी नीति निर्माणतर्फ अग्रसर रहे । त्यसका केही प्रतिनिधि उदाहरण किताबमा उनले समेटेका छन् ।

सहसचिव हुँदा पाण्डेले अमेरिकी सहयोगमा निर्माण गरिने भनेर प्रस्तावित नेपालगन्ज–सुर्खेत सडकलाई हामी आफैं बनाउँछौं भन्ने निर्णय लिए । सम्झौताको अन्तिम चरणमा प्रवेश गरेपछि अमेरिकी सरकारले सहयोग रकम घटाउने प्रस्ताव गर्‍यो । अनि उनले बिनापरामर्श अमेरिकी सहायता निगमका निर्देशकलाई भनिदिए, ‘तिम्रो सहयोग चाहिन्न ।’

अर्थसचिव हुँदा उनले तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षतामा स्थापित रोयल नेपाल सिपिङ कम्पनी देश हितमा नहुने देखेपछि तुहाइदिए । पञ्चायतकालीन कर्मचारी भए पनि उनले त्यति बेला केही दुस्साहसपूर्ण काम पनि गरे । जस्तो, राजा संवैधानिक हुन उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री कीर्तिनिधि विष्टलाई र जनमतसंग्रहका नाममा राष्ट्र बर्बाद हुनबाट रोक्न अनि बहुदल घोषणा गर्न आग्रह गरिदिन अर्का शक्तिशाली प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापालाई अनुरोध गरेका थिए ।

पाण्डे गर्भमै छँदा उनका बाबु दुई जीउकी पत्नी तथा लालाबाला छाडेर बेलायतस्थित नेपाली राजदूत मालिकसिंह शमशेरका सहयोगी भएर बेलायत जानुपरेको थियो । त्यहीँ कार्यरत छँदा उनका पिताजी बिरामी भए । उपचारको साटो राजदूत सिंह शमशेरले एक्लै जहाज चढाएर उनलाई नेपाल फर्काइदिए । यही घटनाले हुन सक्छ, उनीभित्र विद्रोही स्वभावको टुसा उम्रिएको । त्यसो त उनले अमेरिकामा अध्ययनरत छँदा त्यहाँ भएको जातीय विभेदविरुद्धका आन्दोलनको प्रभाव पनि आफूमा परेको बताएका छन् ।

पुस्तकको दोस्रो खण्डलाई उनले ‘दोस्रो जुनी’ नाम दिएका छन् । निजामती सेवाबाट अवकाश लिएको केही दिनपछि नै डा. भेषबहादुर थापाले उनलाई इन्टिग्रेटेड डेभलेपमेन्ट सिस्टम (आईडीएस) मा आबद्ध हुन बोलाए । आईडीएसका तीन संस्थापक (भेषबहादुर, प्रकाशचन्द्र लोहनी तथा कुलशेखर शर्मा) मध्ये अमेरिकाको राजदूतमा थापाको नियुक्ति भयो । लोहनी राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य निर्वाचित भए । त्यसपछि पाण्डे आईडीएस प्रवेश गरे । त्यहाँ कार्यरत रहँदा उनले ‘काठमाडौं मानसिकता’ तथा नागरिकलाई तथ्यांकका रूपमा मात्र गन्ने नक्कली विकास प्रक्रियालाई त्यागे । अनि समानतामा आधारित समावेशी एवं सर्वाङ्गीण विकासप्रति अग्रसर भए ।

पुस्तकमा लेखेका छन्, ‘मुलुकको अवस्थालाई अलि गहिरोसँग नियाल्ने, विकासको प्रयास र परिणामलाई नयाँ कोणबाट हेर्ने र क्रमशः मानवअधिकारकर्मी एवं बहुदलीय व्यवस्थाको प्रत्याशीसमेत हुँदै गएका नाताले पञ्चायती राजनीति र आर्थिक, सामाजिक वस्तुस्थितिबारे मैले आलोचना गर्नु सामान्य कार्य थियो ।’ यही बुझाइकै कारण उनी निजामती सेवाको राष्ट्रिय विकासका निमित्त सहयोग जुटाउने भूमिकाबाट रूपान्तरित भएर अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक समाजमा नेपाली नागरिकको उपस्थिति जनाउन क्रियाशील रहे । २०४६ को जनआन्दोलनमा नागरिक समाजको अभियन्ता एवं नेताका रूपमा उनको भूमिका स्थापित भयो । पञ्चायतको पतनपछि गठित अन्तरिम सरकारको अर्थमन्त्रीको जिम्मेवारी उनलाई सुम्पिइयो ।

पाण्डेको धारणामा पञ्चायती राजनीति राजा महेन्द्रको छुट्टै इतिहास रच्ने धुनको असफल परिणाम थियो । पञ्चायती राजनीतिप्रति उनको मूल्यांकन अनि राजाहरू महेन्द्र, वीरेन्द्र तथा ज्ञानेन्द्रसम्बन्धी उनका धारणा मौलिक छन् । राजाले आफू हाबी हुने अभिप्रायले रचेको पञ्चायती राजनीति अलोकतान्त्रिक थियो । महेन्द्रलाई उनले राजाभन्दा राजनीतिक नेताका रूपमा बुझ्नुपर्ने भनेका छन् । वीरेन्द्रलाई ‘सरल स्वभावका पिता’ भन्दा ‘लोकतान्त्रिक’ मानेका छन् । ज्ञानेन्द्रलाई भने उनी स्वार्थी–लोभी व्यापारी मान्छन् । पाण्डेको मतमा— तीनै जना राजामा देशको अभिभावक भएर संवैधानिक परिधिमा रहने मनसायको प्रचुर अभाव थियो । आफ्नो अभीष्टसिद्धिका लागि मात्र उनीहरूले राष्ट्रलाई उपयोग गरेका थिए ।

बीपीको प्रजातान्त्रिक समाजवादप्रतिको लगावले नेपाली कांग्रेसका नेतासँग उनको सामीप्य बढेको देखिन्छ । कांग्रेसभित्रको नीतिगत विचार–विमर्शको रिक्तता पूर्ति तथा छोरीको व्यवस्थापन गर्न पाण्डेले गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई अनुरोध गरेका थिए । त्यसैगरी उनले गणेशमान सिंहलाई पार्टीको राजनीतिक दायराबाट माथि उठेर समग्र समाजमा लोकतान्त्रिक संस्कृति र आचरण प्रवर्द्धन अभियान चलाउन सुझाएका थिए । कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई पञ्चायती संस्कृतिले निरन्तरता पाएकोमा धेरैपटक सजग हुन भनेका थिए । तर उल्टै उनले गिरिजाप्रसादबाट ‘माओवादी’ तथा गणेशमानबाट ‘दम्भी’को उपाधि पाए । त्यसपछिका दिनमा उनमा कांग्रेसप्रति नै वितृष्णा जाग्यो । वैकल्पिक वामपन्थी लोकतान्त्रिक राजनीतिक शक्ति निर्माण प्रयासस्वरूप उनले लोकदल स्थापना पनि गरे । भलै तीव्र गतिमा ओरालो लागेको राजनीतिक मूल्य–मान्यताको धरातलमा त्यस्तो आदर्शवादी दल खडा हुन सकेन ।

माओवादीलाई हिंसा त्यागेर शान्तिप्रक्रियामा ल्याउन उनले गरेको अथक प्रयास पुस्तक पढ्दा छर्लङ्ग हुन्छ । दिल्लीमा भएको पुष्पकमल दाहालसँगको पहिलो भेटमा उनले अब हतियार बिसाएर मूलधार–राजनीतिमा आउनुको विकल्प नभएको धारणा राखे । बरोबर माओवादी नेतासँग नागरिक समाजको प्रतिनिधिका हैसियतले उनको भेट हुन्थ्यो । हिंसा त्यागेर काठमाडौं छिरेका पुष्पकमल–बाबुरामलाई उनले लडाकु तथा कार्यकर्ताको भविष्यप्रति सजग हुँदै उनीहरूलाई तालिम दिन पनि सुझाएका थिए । आठ राजनीतिक दल तथा माओवादीबीचको आठबुँदे समझदारीपूर्वको वार्तामा आफूलाई सामेल नगरेकोमा पाण्डेले गुनासो पनि गरेका छन् ।

पाण्डे आफूलाई प्रयोजनवादी मान्छन् । पुस्तक पढ्दा पनि थाहा हुन्छ— निर्धारित उद्देश्य प्राप्तितिर प्रेरित नभई आइपरेका चुनौती तथा अवसरतिर केन्द्रित छन् । र, उनी आफ्नो काममा कर्तव्यनिष्ठ एवं लगनशील भएर तिनको सम्बोधन गर्दै अघि बढ्छन् । प्रक्रियागत अलमल नरुचाउने परिणाममुखी चारित्रिक विशेषता उनमा देखिन्छ ।

त्यसैले उनले अनुकूल वा विपरीत परिस्थितिमा पनि आफ्ना आदर्श, मूल्यमान्यता तथा स्वाभिमानको सौदागिरी कहिल्यै गरेनन् ।

पुस्तकमा पाण्डेले आफ्ना विचारसँग मात्रै पाठकलाई परिचित तुल्याउँदैनन्, मुलुकको आठ दशक लामो सामाजिक, आर्थिक एवं राजनीतिक अवस्थाको बिम्ब पनि प्रस्तुत गर्छन् । विगतको राजनीतिले समावेशिता, समानता तथा नागरिकका आकांक्षा समेट्न नसक्दा नै राष्ट्रले अहिलेको नियति भोगेको पाण्डेको निष्कर्ष छ । समकालीन नेतृत्वले पनि विगतको रुग्ण चरित्र पछ्याएकोमा उनको घोर आपत्ति छ ।

विकास–अवधारणाको विस्तृत व्याख्याले पुस्तकको आकार बढाएको छ । स्वावलम्बन अभियानबारे पाठकलाई बोध गराउने हेतुले गरिएको वर्णन नीरस र लामो छ । जुन प्रकारले पुस्तकमा त्यस अभियानको महत्त्व, हासिल भएका उपलब्धिका आधारमा राष्ट्रव्यापी रूपमा स्वावलम्बन अभियान कार्यान्वयनको वकालत गरिएको छ, त्यसलाई विस्तार गरे अर्को पुस्तक सहजै बन्न सक्छ । यहाँ वर्णित राजनीतिक तथा विकाससम्बन्धी पाण्डेको धारणाले अर्को उच्चकोटिको पुस्तक पनि माग गर्छ ।

पूर्वपञ्च, प्रशासक, सुरक्षा अधिकारी, शिक्षक, पत्रकार, माओवादी लडाकुलगायत अन्य राजनीतिकर्मी आदिका जीवनी, आत्मवृत्तान्त/आत्मकथाभन्दा ‘एक ज्यान दुई जुनी’ बिलकुल फरक छ । लेखकले पुस्तकमा आफ्नो योगदानको प्रशंसामा समय खेर फालेका छैनन् । न आत्मकेन्द्रित नै भएका छन् । अग्रजप्रति अनादरको भाव राख्ने प्रवृत्तिको बोलवाला भएको समयमा उनले आफ्ना कमजोरीको दोषको भार अर्काको काँधमा बिसाएर आफू चोखिने यत्न पनि गरेका छैनन् ।

धेरै अर्थमा यो किताब एक इमानदार आदर्शवादी नागरिकको इमानदार आत्ममन्थन हो । विशेषगरी निजामती कर्मचारी तथा युवाका निम्ति पुस्तक प्रेरणादायी छ । सर्वसाधारण, विकासे कार्यकर्ता, नागरिक अभियन्ता तथा राजनीतिकर्मीका निमित्त पनि किताब मार्गदर्शक छ ।

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ १०:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×