चन्द्रमान मास्के र चन्द्रशमशेर राणा- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

चन्द्रमान मास्के र चन्द्रशमशेर राणा

कलाकारको निर्भीक अनि निरपेक्ष यात्रा नेपाल, दक्षिण एसिया र युरोपतिरका कलाकारको ओडिसी वा महायात्राको साझा रूपक हो
अभि सुवेदी

स्पेनी फ्लुको महामारीले दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा लाखौं मानिसले ज्यान गुमाइरहेको बेला थियो । त्यो अवस्था अहिलेको कोभिड महामारीभन्दा अझ उग्र र भयावह थियो । सन् १९१८ मा बम्बै–ज्वरोको नामले प्रख्यात त्यस इन्फ्लुएन्जाले विभाजनपूर्वको भारतमा झन्डै १ करोड ८० लाख मानिसको ज्यान लिएको थियो ।

त्यस वर्षको सेप्टेम्बर महिनामा इन्फ्लुएन्जा सबैभन्दा उचाइमा पुगेको थियो । महात्मा गान्धीलाई पनि त्यस महामारीले भेटेको थियो । उनको नेतृत्वमा चलिरहेको आजादीको संघर्षलाई समेत यसले निकै प्रभावित पारेको थियो । महामारी सबैतिर फैलियो । नेपालमा पनि आइपुग्यो तर यसको खासै वर्णन र सम्झना पढ्न पाएको छैन । एकाध ठाउँमा थोरै पढेको हुँ । तर, एक हिउँद महिनामा काठमाडौं बाङ्गेमुडाको एउटा सानो पुरानो, शुभ्र र शान्त घरमा गएका बेला त्यो स्पेनी फ्लुको अप्रत्यक्ष प्रसंग आयो । कलाकार चन्द्रमान मास्के (१९००–१९८४) को घरको प्रसंग हो यो ।

दुखेको दाँतले दहन गरेर सुन्निएको गालामाथि फलामको किला दौडाएर एउटा मुडोमा ठोकिदिएपछि दन्तपीडाबाट आराम हुने विश्वास छ । त्यो किला बाङ्गेमुडामा छ । त्यहाँ मेरो पनि एउटा किला ठोकिएको छ । त्यसैको ठीक अगाडिको घरको पहिलो तलामा मेरो निम्ति एक महान् कलाको स्पन्दन भएको कोठा छ । थियो भन्नुपर्छ । त्यो कलाकार चन्द्रमान मास्केको घर र मानिस भेट्ने स्निग्ध सानो थलो हो । कलाकारका पुत्र र हाम्रा साथी त्रिविका हिसाबका प्राध्यापक सन्तोष मास्के, जो अहिले पिताको महान कला यात्रामाथि काम गर्दै छन्, सायद त्यो घरमा बस्दैनन् । म कलाकार चन्द्रमान मास्केलाई भेट्न त्यस घरमा बरोबर जान्थेँ । मलाई ‘मेरा युवक मित्र’ भनेर उनले मानिसका आगाडि भन्दा अत्यन्त आनन्द र गौरवको अनुभूति हुन्थ्यो । कलाकार चन्द्रमान मास्केले मलाई र मेरा साथी ब्रिटिस नेपाली इतिहासकार जोन व्हेल्पटनलाई एउटा जाडोको बिहानीमा उनको जीवनको अथवा हाम्रो आधुनिक कलाको इतिहासको एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कथा सुनाए ।

सन् १९१८ को अत्यन्त जाडो महिनाको एक बिहानको कुरा हो । युवक चन्द्रमान मास्के घरैमा थिए । लाग्छ, तिनी कलकत्तामा मेडिकल शिक्षा पढ्थे । अहिले घर आएका थिए । काठमाडौंमा धेरैको ज्यान लिएको महामारीले चन्द्रमान मास्केका पिताजीको पनि मृत्यु भएको थियो । परिवार शोकसँग सामना गरिरहेको थियो । पिताजीको अकस्मात् यसरी मृत्यु हुँदा घरमा ठूलो चुनौती थपिएको थियो । त्यही चिसो बिहानमा शान्त सडकको सन्नाटा चिरेर एक जना मान्छे करायो, ‘ए चन्द्रमान ! माथि को छ, ए चन्द्रमान मास्के ! यहाँ चिठी बुझ्न आऊ !’ यस्तै भनेर ऊ कराइरह्यो । ऊ थप्दै गयो, ‘श्री ३ महाराजको हुकुम छ, आइहाल ! लिएर आउने हुकुम छ ! एक छिन पर्खिन्छु । तयारी गरेर झर ।’ परिवारमा सबै जना एकछिन स्तब्ध भए, मुखामुख गरे । दाजुले सोधे, ‘तैंले के गरेको थिइस् ? सम्झना छ ?’ युवक चन्द्रमान मास्केले केही सम्झिन सकेनन् । कलकत्ताको मैदानमा महात्मा गान्धीको आह्वानमा भएको एउटा आमसभा हेर्न गएको सम्झना भयो उनलाई । लाग्यो, राजाको कुनै जासुसले यो कुरा यहाँ आएर सुनायो । उनले अरू केही सम्झिन सकेनन् । विचार गरे, त्यही हुनुपर्छ ।

साना काँटीका युवक चन्द्रमान मास्के पछिपछि अनि लिन आउनेहरू अघि–अघि हुँदै भद्रकाली पुगे । त्यहाँ अगाडि जाडोयामको बाली उठाएको खेतको फाँट थियो । अगाडि आफू कहिल्यै नगएको सिंहदरबार त्यो शान्त परिवेशमा भयानक रूप लिएर उठ्यो । बिहानको फाट्दै गरेको कुइरोमा त्यस दरबारका गजुरहरू पनि खुल्दै गए । ढोकामा सन्देशवाहकले केके मिलायो, अनि उनलाई भित्र लग्यो । त्यस बेलासम्म चन्द्रमान साहसी भइसकेका थिए । उनलाई खरायो र सिंहको कथाको सम्झना भएको थियो । आखिर मरिनै हाल्छु भने किन डराएर जाने ? यस प्रश्नले उनलाई साहसी बनाएको थियो ।

चन्द्रशमशेर बिहानको घाममा आफ्ना वरिपरिका मान्छे, भाइभारदारहरूसँग हरियो चौरमा टहलिइरहेका थिए । चन्द्रमान मास्केले तिनलाई त्यसरी नजिकैबाट देखेका थिएनन् । त्यो सन्देशवाहकले उनलाई उपस्थित गरायो । मास्के आफ्नो अन्तिम र अनिश्चित भविताका निम्ति तयार र साहसी भइसकेका थिए । चन्द्रशमशेरले यसो उनलाई तलदेखि माथिसम्म हेरे अनि सोधे, ‘ए चन्द्रमान, कलकत्तामा आर्ट पढ्न जान्छस् ?’ चन्द्रमान मास्केले मलाई र जोनलाई प्रेम र हँसिलो मुद्राले हेर्दे भने, ‘हजुरको त्यो बेला मलाई आगोबाट निकालेर हिउँमा फालिदिएको जस्तो अनुभव भयो ।’ ‘जान्छु सरकार, जो निगाहा ।’ ‘ल दुई वर्षलाई पढ्न जा ।’ चन्द्रमानले प्रस्ट भने, ‘सरकार, दुई वर्षले पुग्दैन । सबै सक्दा ६ वर्ष लाग्छ ।’ चन्द्रशमशेरले भने, ‘ल, छ वर्ष नै भयो । चित्र बनाउन आउँछ ?’ ‘आउँछ सरकार ।’ अनि उनको त्यही नजिकको मान्छेलाई देखाएर चन्द्रशमशेरले भने, ‘ल, यो मान्छेको अनुहार बनाइराख्, म हिँडेर फर्किन्जेलसम्ममा ।’ ‘जो हुकुम, सरकार ! तर, मसँग कागत–पेन्सिल केही छैन, सरकार ।’ ‘ल बन्दबस्त गरिदेओ ।’ त्यो डाक्टरलाई अगाडि राखेर चन्द्रमानले उसको पेन्सिल चित्र बनाए । उनको भनाइमा त्यो मान्छे महाराजको ध्यान आकर्षित हुन पाएकोमा अत्यन्त प्रसन्न भएको थियो । उसले चन्द्रमानसँग पनि कृतज्ञताका भाव व्यक्त गरिरह्यो ।

चन्द्रमानले यो कथा भनिरहँदा केहीपटक ‘हजुरहरूले यो चन्द्रशमशेर महाराजको कुरामा चाहिँ माफ गरिबक्सनुपर्छ’ भने । मैले त्यो भनाइको अर्थ धेरैपछि उनले मलाई पछि भनेका कुराबाट बढी बुझें । उनी राणाशासनविरोधी भए पनि चन्द्रशमशेरलाई भने तिनबाट अलग राख्न चाहन्थे । मैले ‘कान्तिपुर’ को अघिल्लो लेख ‘चन्द्रमान मास्के र त्रिभुवनका जुँगा’ (४ पुस, २०७७) मा मास्केको राजनैतिक चेतना र उनको जेल जीवनवारे लेखिसकेको छु ।

त्यही सालपछि अर्का नेपाली कलाकार तेजबहादुर चित्रकार (१८९८–१९७१) पनि त्यही गभर्मेन्ट स्कुल अफ आर्टमा अध्ययन गर्न गए । त्योबेला कलकत्तामा पश्चिमी कलाको शिक्षा, पूर्वीय कला र परम्परा वा ई.बी. हावेल र अवनीन्द्रनाथ ठाकुरले चलाएको ओरियन्टालिज्मको विषयमा तीव्र बहसहरू भइरहेका थिए । नवीन्द्रमान राजभण्डारीले सम्पादन गरेको भर्खरै प्रकाशित ‘सिर्जना’ कला पत्रिका, वर्ष–७ मा यो महत्त्वपूर्ण बहसको विषयमा ‘वाइडेनिङ स्फेयर अफ मोडर्न आर्ट’ भन्ने लेख लेखेको छु । गभर्मेन्ट स्कुल अफ आर्टमा कलाको अध्ययन गर्न जाने तेस्रा नेपाली विद्यार्थी लैनसिंह वाङ्देलको ‘चन्द्रमानसिंह मास्के’ (२०४२) शीर्षक प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको किताबमा छापिएको ‘सम्झनाका टुक्राहरू’ संस्मरणबाट चन्द्रमानले त्यहाँ कस्तो प्रभाव पारेका थिए र उनको व्यक्तित्व कस्तो थियो भन्ने कुरा खुल्छन् । ‘पिक्चरेस्क नेपाल’ नामको प्रसिद्ध किताबका लेखक पर्सी ब्राउन चन्द्रमान मास्केले पढेको बेला त्यो गभर्मेन्ट स्कुलका प्रिन्सिपल रहेछन् ।

वाङ्देललाई भेट्दा ब्राउनले चन्द्रमानको विषयमा सोधेछन् । वाङ्देलले मास्केको नाउँ पहिलोपटक त्यहीं सुनेका रहेछन् । वाङ्देलले त्यसपछि चन्द्रमानको उपस्थिति र उनको चर्चा अनेकौं पटक सुनेछन् । पछि २००८ मा दार्जिलिङमा कला प्रदर्शनी गर्न नेपालबाट केशव दुवाडी र अमर चित्रकारसहित चार जना कलाकार गएछन् । बालकृष्ण समले ‘त्यहीँ छेउमा उभिइरहेका, पुड्को–पुड्को सुगठित शरीर भएको, हँसिलो व्यक्तिसँग परिचय गराउँदै, यहाँ नै चन्द्रमान मास्के हुनुहुन्छ’ भनेर चिनाएपछि वाङ्देल उनका जीवनभरका मित्र हुने क्रम सुरु भएको रहेछ । वाङ्देल अध्ययन गर्न प्यारिस गए । दस वर्षपछि नेपाल आए । अनि चन्द्रमान मास्के र उनको सम्बन्ध घनीभूत भयो– बंगाली बोल्ने, त्यहीँ कलेज र कलाकारका कुरा गर्ने, नेपालको कलाको विषयमा छलफल गर्ने । वाङ्देल भन्छन्, ‘ती दुई दाजुभाइ जस्तै भए ।’ वाङ्देललाई नेपालको मूर्तिकला अध्ययन गर्न चन्द्रमानले नै पहिला लगाएका रहेछन् । वाङ्देल अनेकौं संस्मरणमा चन्द्रमानको आत्मविश्वास, साहस र कोमलता अनि प्रगीतात्मक भावनाको सामर्थ्यबारे लेख्छन् ।

‘तपार्इंले चन्द्रमान मास्केलाई नजिकैबाट चिन्नुभएको छ । उहाँमाथि एउटा लेख लेखिदिनुपर्‍यो, मैले सम्पादन गरेको एकेडेमीको पत्रिकालाई । अंग्रेजीमा लेखिदिनू,’ मनुजबाबु मिश्रले भने । मैले यही लेखको विषय ‘द आर्टिस्ट विदाउट अ पेन्सिल एन्ड पेपर’ शीर्षकमा लेखेर बुझाएँ । मनुजबाबुले त्यो पत्रिका दुई वर्षपछि मात्रै निकाले । तर जुन दिन अर्थात् जुलाई २८, १९८४ मा त्यो पत्रिका निस्क्यो, त्यही दिन यी महान् प्रिय कलाकार दिवंगत भए । मनुजबाबुले यो सन्जोग मेरो लेखको अगाडि लेखेका छन् । त्यो लेख मेरो श्रद्धाञ्जली भयो कलाकार चन्द्रमान मास्केमाथि ।

नेपालमा आधुनिक कलाको पश्चिमी शिक्षा, स्थानीय विषयको शाश्वत साधना र प्रयोग गर्ने यी महान् कलाकारको चन्द्रशमशेर राणासँगको त्यो बिहान आमनेसामने भएको घटनाले हामी सबै कलाफ्रेमीहरलाई भन्छ– कलाकारको निर्भीक अनि निरपेक्ष यात्रा नेपाल, दक्षिण एसिया र युरोपतिरका कलाकारको ओडिसी वा महायात्राको साझा रूपक हो ।

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ १०:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक इमानदार आत्ममन्थन

अग्रजप्रति अनादरको भाव राख्ने प्रवृत्तिको बोलवाला भएको समयमा लेखकले आफ्ना कमजोरीको दोष–भार अर्काको काँधमा बिसाएर चोखिने यत्न गरेका छैनन् 
पाण्डेको धारणामा पञ्चायती राजनीति राजा महेन्द्रको छुट्टै इतिहास रच्ने धुनको असफल परिणाम थियो
विनोद सिजापती

निजामती सेवाबाट राजीनामा दिएर स्वतन्त्र नागरिकको हैसियतमा लोकतन्त्र र मानवअधिकारमा चासो राख्ने डा. देवेन्द्रराज पाण्डेको आत्ममन्थन हो, ‘एक ज्यान दुई जुनी’ । विकासबारे अध्ययन–अनुसन्धानमा लाग्दै स्वतन्त्र व्यक्तिको पहिचान स्थापित गरेका पाण्डेको यो पुस्तक उनको जीवन यात्राको एकसरो वर्णन मात्रै होइन, यो त उनले देखेको नेपाली विकास, राजनीति र दातृ निकायको भूमिकाको सूक्ष्म वर्णन हो ।

पुस्तकमा उनले आफ्नाबारे चर्चामा रहेका केही पक्षको खुलासा गरेका छन्— सम्भ्रान्त परिवारको सदस्य भनेर आफूलाई भनिने गरिएको कथ्यको यथार्थ, प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापासँग झगडा गरेर अर्थसचिवको जागिर छाडेको भनिने बुझाइ र नागरिक आन्दोलनको अगुवा भएपछि आफूलाई लाग्ने गरेको माओवादी भएको आरोप ।

पाण्डेको पारिवारिक पृष्ठभूमि सम्भ्रान्त थिएन । उनको आफ्नो निवास थिएन । उनको जन्म ठूलीआमाको घरमा भएको थियो । आर्जेको इज्जत धान्न संघर्षरत पारिवारिक पृष्ठभूमिमा उनी हुर्किए । दरबार स्कुल हुँदै त्रिचन्द्र कलेजबाट स्नातक डिग्री प्राप्त गरुन्जेल पाण्डे औसत विद्यार्थी थिए । नेपालमा स्नातकोत्तर तहको अध्ययन नहुने बेला आमाले साइँलो छोरा पाण्डेलाई आफ्नो पेवा खर्चेर इलाहाबाद पढ्न पठाइन् । त्यहाँबाट २१ वर्षको उमेरमा वाणिज्य विषयमा स्नातकोत्तर सकेर फर्केपछि उनले आर्थिक योजना मन्त्रालयमा जुनियर रिसर्च अधिकृत (शाखा अधिकृतस्तरको) पदमा नियुक्ति पाए । यसरी सुरु भएको पाण्डेको कर्मचारी–यात्रा ४० वर्षको उमेरमा पेन्सन सुविधाबाट पनि विमुख भई स्वैच्छिक राजीनामासँगै सकियो ।

अर्थसचिवबाट उनको राजीनामा अर्थ मन्त्रालयको पनि जिम्मा लिएका प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापासँगको मतभेदका कारण भएको थिएन । बहुचर्चित जनमतसंग्रहको सन्दर्भमा पञ्चायतलाई जिताउन प्रधानमन्त्रीले गर्न चाहेको राज्यकोष दुरुपयोग रोक्न नसकेकाले पनि भएको होइन रहेछ । ‘प्रधानमन्त्रीलाई रोकतोक नगरी सहयोग गर्नुस्, के–के हुन्छ दरबारलाई रिपोर्ट गर्नुस्’ भन्ने दरबारको आदेशका कारण उनले राजीनामा दिएका रहेछन् ।

निजामती सेवाकालमा पाण्डेले प्रशासकीय जिम्मेवारी बहन गरेर नियम–कानुनको परिधिमा रहनुपरेन । सेवा प्रवेशदेखि अन्त्यसम्मको प्रायः समय बजेट निर्माण तथा कतारो बाजेको भूमिकामा वैदेशिक सहयोग जुटाउन र सहयोग–समन्वयनमा बित्यो । कर्तव्यनिष्ठ, इमानदार तथा निःस्वार्थी उनलाई तत्कालीन हाकिम डा. भेषबहादुर थापाले प्रोत्साहन तथा हौसला मात्र दिएनन् । आत्मविश्वासका साथ निर्भीक भएर काम गर्न वातावरणसमेत मिलाइदिए ।

निजामती कर्मचारी हुँदै पाण्डेले विकास प्रक्रियाले गति लिन संस्थागत प्रणाली र संगठनात्मक व्यवस्थाको अपरिहार्यलाई मनन गरेका थिए । राजदरबारले स्थापना गरेको शक्तिशाली निकाय जाँचबुझ केन्द्रमा (जाबुके) मा पनि उनले काम गरे । १८ महिना जाबुकेमा छँदा जाबुके वा राजदरबारलाई नभएर सिंहदरबारको सबलीकरणमा उनी नीति निर्माणतर्फ अग्रसर रहे । त्यसका केही प्रतिनिधि उदाहरण किताबमा उनले समेटेका छन् ।

सहसचिव हुँदा पाण्डेले अमेरिकी सहयोगमा निर्माण गरिने भनेर प्रस्तावित नेपालगन्ज–सुर्खेत सडकलाई हामी आफैं बनाउँछौं भन्ने निर्णय लिए । सम्झौताको अन्तिम चरणमा प्रवेश गरेपछि अमेरिकी सरकारले सहयोग रकम घटाउने प्रस्ताव गर्‍यो । अनि उनले बिनापरामर्श अमेरिकी सहायता निगमका निर्देशकलाई भनिदिए, ‘तिम्रो सहयोग चाहिन्न ।’

अर्थसचिव हुँदा उनले तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षतामा स्थापित रोयल नेपाल सिपिङ कम्पनी देश हितमा नहुने देखेपछि तुहाइदिए । पञ्चायतकालीन कर्मचारी भए पनि उनले त्यति बेला केही दुस्साहसपूर्ण काम पनि गरे । जस्तो, राजा संवैधानिक हुन उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री कीर्तिनिधि विष्टलाई र जनमतसंग्रहका नाममा राष्ट्र बर्बाद हुनबाट रोक्न अनि बहुदल घोषणा गर्न आग्रह गरिदिन अर्का शक्तिशाली प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापालाई अनुरोध गरेका थिए ।

पाण्डे गर्भमै छँदा उनका बाबु दुई जीउकी पत्नी तथा लालाबाला छाडेर बेलायतस्थित नेपाली राजदूत मालिकसिंह शमशेरका सहयोगी भएर बेलायत जानुपरेको थियो । त्यहीँ कार्यरत छँदा उनका पिताजी बिरामी भए । उपचारको साटो राजदूत सिंह शमशेरले एक्लै जहाज चढाएर उनलाई नेपाल फर्काइदिए । यही घटनाले हुन सक्छ, उनीभित्र विद्रोही स्वभावको टुसा उम्रिएको । त्यसो त उनले अमेरिकामा अध्ययनरत छँदा त्यहाँ भएको जातीय विभेदविरुद्धका आन्दोलनको प्रभाव पनि आफूमा परेको बताएका छन् ।

पुस्तकको दोस्रो खण्डलाई उनले ‘दोस्रो जुनी’ नाम दिएका छन् । निजामती सेवाबाट अवकाश लिएको केही दिनपछि नै डा. भेषबहादुर थापाले उनलाई इन्टिग्रेटेड डेभलेपमेन्ट सिस्टम (आईडीएस) मा आबद्ध हुन बोलाए । आईडीएसका तीन संस्थापक (भेषबहादुर, प्रकाशचन्द्र लोहनी तथा कुलशेखर शर्मा) मध्ये अमेरिकाको राजदूतमा थापाको नियुक्ति भयो । लोहनी राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य निर्वाचित भए । त्यसपछि पाण्डे आईडीएस प्रवेश गरे । त्यहाँ कार्यरत रहँदा उनले ‘काठमाडौं मानसिकता’ तथा नागरिकलाई तथ्यांकका रूपमा मात्र गन्ने नक्कली विकास प्रक्रियालाई त्यागे । अनि समानतामा आधारित समावेशी एवं सर्वाङ्गीण विकासप्रति अग्रसर भए ।

पुस्तकमा लेखेका छन्, ‘मुलुकको अवस्थालाई अलि गहिरोसँग नियाल्ने, विकासको प्रयास र परिणामलाई नयाँ कोणबाट हेर्ने र क्रमशः मानवअधिकारकर्मी एवं बहुदलीय व्यवस्थाको प्रत्याशीसमेत हुँदै गएका नाताले पञ्चायती राजनीति र आर्थिक, सामाजिक वस्तुस्थितिबारे मैले आलोचना गर्नु सामान्य कार्य थियो ।’ यही बुझाइकै कारण उनी निजामती सेवाको राष्ट्रिय विकासका निमित्त सहयोग जुटाउने भूमिकाबाट रूपान्तरित भएर अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक समाजमा नेपाली नागरिकको उपस्थिति जनाउन क्रियाशील रहे । २०४६ को जनआन्दोलनमा नागरिक समाजको अभियन्ता एवं नेताका रूपमा उनको भूमिका स्थापित भयो । पञ्चायतको पतनपछि गठित अन्तरिम सरकारको अर्थमन्त्रीको जिम्मेवारी उनलाई सुम्पिइयो ।

पाण्डेको धारणामा पञ्चायती राजनीति राजा महेन्द्रको छुट्टै इतिहास रच्ने धुनको असफल परिणाम थियो । पञ्चायती राजनीतिप्रति उनको मूल्यांकन अनि राजाहरू महेन्द्र, वीरेन्द्र तथा ज्ञानेन्द्रसम्बन्धी उनका धारणा मौलिक छन् । राजाले आफू हाबी हुने अभिप्रायले रचेको पञ्चायती राजनीति अलोकतान्त्रिक थियो । महेन्द्रलाई उनले राजाभन्दा राजनीतिक नेताका रूपमा बुझ्नुपर्ने भनेका छन् । वीरेन्द्रलाई ‘सरल स्वभावका पिता’ भन्दा ‘लोकतान्त्रिक’ मानेका छन् । ज्ञानेन्द्रलाई भने उनी स्वार्थी–लोभी व्यापारी मान्छन् । पाण्डेको मतमा— तीनै जना राजामा देशको अभिभावक भएर संवैधानिक परिधिमा रहने मनसायको प्रचुर अभाव थियो । आफ्नो अभीष्टसिद्धिका लागि मात्र उनीहरूले राष्ट्रलाई उपयोग गरेका थिए ।

बीपीको प्रजातान्त्रिक समाजवादप्रतिको लगावले नेपाली कांग्रेसका नेतासँग उनको सामीप्य बढेको देखिन्छ । कांग्रेसभित्रको नीतिगत विचार–विमर्शको रिक्तता पूर्ति तथा छोरीको व्यवस्थापन गर्न पाण्डेले गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई अनुरोध गरेका थिए । त्यसैगरी उनले गणेशमान सिंहलाई पार्टीको राजनीतिक दायराबाट माथि उठेर समग्र समाजमा लोकतान्त्रिक संस्कृति र आचरण प्रवर्द्धन अभियान चलाउन सुझाएका थिए । कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई पञ्चायती संस्कृतिले निरन्तरता पाएकोमा धेरैपटक सजग हुन भनेका थिए । तर उल्टै उनले गिरिजाप्रसादबाट ‘माओवादी’ तथा गणेशमानबाट ‘दम्भी’को उपाधि पाए । त्यसपछिका दिनमा उनमा कांग्रेसप्रति नै वितृष्णा जाग्यो । वैकल्पिक वामपन्थी लोकतान्त्रिक राजनीतिक शक्ति निर्माण प्रयासस्वरूप उनले लोकदल स्थापना पनि गरे । भलै तीव्र गतिमा ओरालो लागेको राजनीतिक मूल्य–मान्यताको धरातलमा त्यस्तो आदर्शवादी दल खडा हुन सकेन ।

माओवादीलाई हिंसा त्यागेर शान्तिप्रक्रियामा ल्याउन उनले गरेको अथक प्रयास पुस्तक पढ्दा छर्लङ्ग हुन्छ । दिल्लीमा भएको पुष्पकमल दाहालसँगको पहिलो भेटमा उनले अब हतियार बिसाएर मूलधार–राजनीतिमा आउनुको विकल्प नभएको धारणा राखे । बरोबर माओवादी नेतासँग नागरिक समाजको प्रतिनिधिका हैसियतले उनको भेट हुन्थ्यो । हिंसा त्यागेर काठमाडौं छिरेका पुष्पकमल–बाबुरामलाई उनले लडाकु तथा कार्यकर्ताको भविष्यप्रति सजग हुँदै उनीहरूलाई तालिम दिन पनि सुझाएका थिए । आठ राजनीतिक दल तथा माओवादीबीचको आठबुँदे समझदारीपूर्वको वार्तामा आफूलाई सामेल नगरेकोमा पाण्डेले गुनासो पनि गरेका छन् ।

पाण्डे आफूलाई प्रयोजनवादी मान्छन् । पुस्तक पढ्दा पनि थाहा हुन्छ— निर्धारित उद्देश्य प्राप्तितिर प्रेरित नभई आइपरेका चुनौती तथा अवसरतिर केन्द्रित छन् । र, उनी आफ्नो काममा कर्तव्यनिष्ठ एवं लगनशील भएर तिनको सम्बोधन गर्दै अघि बढ्छन् । प्रक्रियागत अलमल नरुचाउने परिणाममुखी चारित्रिक विशेषता उनमा देखिन्छ ।

त्यसैले उनले अनुकूल वा विपरीत परिस्थितिमा पनि आफ्ना आदर्श, मूल्यमान्यता तथा स्वाभिमानको सौदागिरी कहिल्यै गरेनन् ।

पुस्तकमा पाण्डेले आफ्ना विचारसँग मात्रै पाठकलाई परिचित तुल्याउँदैनन्, मुलुकको आठ दशक लामो सामाजिक, आर्थिक एवं राजनीतिक अवस्थाको बिम्ब पनि प्रस्तुत गर्छन् । विगतको राजनीतिले समावेशिता, समानता तथा नागरिकका आकांक्षा समेट्न नसक्दा नै राष्ट्रले अहिलेको नियति भोगेको पाण्डेको निष्कर्ष छ । समकालीन नेतृत्वले पनि विगतको रुग्ण चरित्र पछ्याएकोमा उनको घोर आपत्ति छ ।

विकास–अवधारणाको विस्तृत व्याख्याले पुस्तकको आकार बढाएको छ । स्वावलम्बन अभियानबारे पाठकलाई बोध गराउने हेतुले गरिएको वर्णन नीरस र लामो छ । जुन प्रकारले पुस्तकमा त्यस अभियानको महत्त्व, हासिल भएका उपलब्धिका आधारमा राष्ट्रव्यापी रूपमा स्वावलम्बन अभियान कार्यान्वयनको वकालत गरिएको छ, त्यसलाई विस्तार गरे अर्को पुस्तक सहजै बन्न सक्छ । यहाँ वर्णित राजनीतिक तथा विकाससम्बन्धी पाण्डेको धारणाले अर्को उच्चकोटिको पुस्तक पनि माग गर्छ ।

पूर्वपञ्च, प्रशासक, सुरक्षा अधिकारी, शिक्षक, पत्रकार, माओवादी लडाकुलगायत अन्य राजनीतिकर्मी आदिका जीवनी, आत्मवृत्तान्त/आत्मकथाभन्दा ‘एक ज्यान दुई जुनी’ बिलकुल फरक छ । लेखकले पुस्तकमा आफ्नो योगदानको प्रशंसामा समय खेर फालेका छैनन् । न आत्मकेन्द्रित नै भएका छन् । अग्रजप्रति अनादरको भाव राख्ने प्रवृत्तिको बोलवाला भएको समयमा उनले आफ्ना कमजोरीको दोषको भार अर्काको काँधमा बिसाएर आफू चोखिने यत्न पनि गरेका छैनन् ।

धेरै अर्थमा यो किताब एक इमानदार आदर्शवादी नागरिकको इमानदार आत्ममन्थन हो । विशेषगरी निजामती कर्मचारी तथा युवाका निम्ति पुस्तक प्रेरणादायी छ । सर्वसाधारण, विकासे कार्यकर्ता, नागरिक अभियन्ता तथा राजनीतिकर्मीका निमित्त पनि किताब मार्गदर्शक छ ।

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ १०:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×