अस्वीकृत महिलाका पक्षमा

कतिपय भलादमीहरु कतिपय अवस्थामा अष्टबक्रले भनेका ‘ मासुका व्यापारी’ जस्ता लाग्छन् भने कतिपय अवस्थामा ‘ छाना खोतल्ने ऋषि’ जस्ता ।
सम्झना वाग्ले भट्टराई

एउटा कथा - व्यास गुरुका एक शिष्य थिए । एकाध वर्ष गुरुकुलमा रहेर शिक्षा पाएपछि शिष्यले गुरुसँग भनेछन्, ‘म सम्पूर्ण सांसारिक माया–मोहबाट मुक्त भएँ । अब काम, क्रोध, लोभ, मोह आदि सबैलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने भएको छु । अब तपस्याका लागि जंगल जान्छु, गुरु ।’

‘सांसारिक माया–मोहबाट मुक्त हुनु त सारै राम्रो । तर यो ज्यादै कठिन कुरा हो, त्यति सहज त नहुनुपर्ने,’ गुरुको प्रतिक्रिया ।

‘कठिन होला तर असम्भव त होइन नि !’– शिष्यको उत्तर ।

शिष्य तपस्याका लागि घना जंगलमा गए र एकाग्र भएर तपस्या गरे । कठोर तपस्यासँगै बिस्तारै उनले आत्मिक शान्ति पाउन सुरु गरे ।

एक दिन झमक्क साँझ पर्दै थियो, ठूलो झरी परिरहेको थियो । खोला खहरेहरू बढेर गड्गडाइरहेका थिए । त्यस्तैमा उनको दृष्टि नजिकैको खोलामा बाढीको बहावले झन्डै बगाउनै लागेको एक युवतीमा परेछ । ‘कष्टमा परेको मानिसको उद्धार गर्नु धर्म हो,’ उनी झट्पट खोलाको बाढीमा हेलिए र ती युवतीको उद्धार गरे ।

खोलाबाट उद्धार गर्नु मात्र समाधान थिएन । रात पर्दै गएको समय, त्यो निर्जन जंगल, हिंस्रक जंगली जनावर तथा हिंस्रक मान्छेहरूको पनि भय । उनको सुरक्षा गर्नु पनि थियो । तर, त्यहाँ एउटै मात्र कुटी थियो, त्यो पनि सानो, एक जनाका लागि पनि साँघुरो । कहाँ राख्ने ?

ऋषिले युवतीलाई कुटीमा राम्रोसँग ढोका बन्द गरी सुत्न र होसियार रहन सुझाव दिई आफू भने बाहिरै बसे । सुनसान समय, झरीपछिको चिसो रात । स्वच्छ हावामा जंगली फूलका मधुर बासना । समय आफैँमा मादक बनेको थियो । कुटीभित्र सुन्दर युवती थिइन् । त्यो निर्जन एकान्त र उत्ताउलो वातावरण । ऋषिमा कामभावना जागृत भयो । ती युवतीसँगको एकान्तपलको आकांक्षाले उनलाई तड्पाउन थाल्यो ।

र, उनले ती युवतीलाई ढोका खोल्न आग्रह गरे । ‘अघि साँझमा बाढीबाट उद्धार गरी ल्याउने ऋषि मै हुँ । हे सुन्दरी ! कृपया ढोका खोल,’ ऋषि लगातार पुकार्न थाले ।

केही समयअघि मात्र ऋषिले सम्झाएका थिए, ‘समय खराब छ । राति कुनै पनि हालतमा ढोका नखोल्नू । फटाहाहरूले मेरै नाम लिएर पनि ढोका खोल्न आग्रह गर्न सक्छन् । जसले जति नै आग्रह, अनुनय–विनय गरे पनि ढोका नखोल्नू ।’

ढोका खुलेन । उनका सारा आग्रह, अनुनय, विनय बेकार भयो ।

ऋषिलाई औडाहा हुन थाल्यो । कामाग्निको रापले उनले होस गुमाउन पुगे । ढोका नखुलेपछि कुटीको छानामा चढे र खरको छाना भत्काउन थाले, किनकि कुटीको भित्ताभन्दा छाना कमजोर थियो । भत्काउँदै गरेको छानाको प्वालबाट उनले भित्र देखे– सुन्दर युवती टुकीको मधुरो उज्यालोमा पल्टिरहेकी छन् । त्यो पनि सर्वाङ्ग नग्न । दृश्यले ऋषि उत्तेजनाको चरम अवस्थामा पुगे । अनि हत्तपत्त आफूले लगाएको एकधरो लुगा पनि खोलेर कुटीभित्र हाम्फाले र निमेषभर पनि नरोकिई युवतीलाई अँगाल्न पुगे ।

तर आश्चर्य, त्यहाँ कुनै युवती थिइनन् । थिए त सेताम्मे फुलेका व्यास गुरु ।

कामातुर शिष्यलाई त्यो अवस्थामा देखेर व्यास भन्छन्, ‘के भयो बाबु ? किन यसरी हड्बडाएको ? तिमी त सारा सांसारिकताबाट मुक्त भइसकेका होइनौ र ?’

***

संवैधानिक व्यवस्था र उपलब्धि सूचकांकहरूका आधारमा हेर्ने हो भने नेपालको लैंगिक समानतावादी आन्दोलनले लिएको गति र दिशालाई सन्तोषजनक मान्न सकिन्छ । शताब्दीभन्दा लामो अनवरत संघर्षपछि नेपालको संविधानमा मौलिक हक र कर्तव्यअन्तर्गत नै ‘महिलाको हक’ प्रत्याभूत गरिएको छ । संघीय संसद् र प्रदेशसभामा संवैधानिक प्रावधानअनुसार ३३ प्रतिशत महिला प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिएको छ । अहिले प्रतिनिधिसभामा ३२.७३ प्रतिशत, राष्ट्रिय सभामा ३७.२९ प्रतिशत र स्थानीय तहमा ४०.९३ प्रतिशत महिला प्रतिनिधित्व छ । राष्ट्रपति वा उपराष्ट्रपतिमध्ये एक जना, प्रतिनिधिसभाको सभामुख वा उपसभामुखमध्ये एक जना र राष्ट्रिय सभाको अध्यक्ष वा उपाध्यक्षमध्ये एक जना, प्रदेश सभामुख वा प्रदेश उपसभामुखमध्ये एक जना महिला हुने व्यवस्था छ । त्यस्तै गाउँ कार्यपालिकामा चार जना तथा नगर कार्यपालिकामा पाँच जना महिला सदस्य रहने, जिल्ला समन्वय समितिमा कम्तीमा तीन जना महिला रहने, गाउँपालिका र नगरपालिकाको प्रत्येक वडाबाट कम्तीमा दुई जना महिलाको प्रतिनिधित्व हुनेगरी गाउँसभा र नगरसभाको गठन हुने व्यवस्था गरिएको छ । यससाथै, राष्ट्रिय महिला आयोग संवैधानिक निकायको रूपमा रहने र सोका अध्यक्ष र सदस्यहरू महिला मात्र रहने तथा निजामती सेवामा दशकअघिबाट लागू भएको आरक्षणको व्यवस्था आदिले पनि सार्वजनिक क्षेत्रमा महिला प्रतिनिधित्व बढाएको देखिन्छ ।

महिला विकासका सूचकांकहरूले सकारात्मक संकेत देखाए पनि व्यावहारिक जीवनका जटिलतामा भने खासै सुधार आउन सकेको छैन । स्थानीय निर्वाचनमा महिलालाई दिइएको स्थान होस् वा संघीय तथा प्रदेशका मन्त्रालयमा महिला प्रतिनिधित्वको अवस्था उदेकलाग्दो छ । राजनीतिक तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा महिलाका उपस्थितिलाई कर्मकाण्डी मात्र बनाउने गरिएको तथा कतिपय अवस्थामा उपयोगको मोहोरा बनाउने गरिएको स्पष्ट देखिन्छ । पछिल्लोपटक सभामुख चयन प्रक्रियामा सतहमा देखाइएको क्रियाप्रतिक्रियाको शृंखला तथा घटित यथार्थले नेपाली महिला आन्दोलनको नेतृत्वको अन्तर्मनको वास्तविकता प्रस्ट्याउँछ । हालै नागरिकता विधेयक सम्बन्धमा केही महिला नेतृहरूको विचार सुन्दा आन्दोलनका महारथी दाबी गर्नेहरूको बुझाइको स्तर पनि प्रमाणित भएको छ ।

महिला अधिकारलाई मानवअधिकारको अविभाज्य अधिकारको रूपमा, महिला जीवनका जटिलतालाई मानव जीवनको साझा जटिलताको रूपमा बुझ्ने र त्यहीअनुरूप व्यवहार गर्ने सामाजिक दृष्टिकोण बन्न सकेको छैन । राजनीतिक रूपमा उच्च स्थानमा पुगेका महिलालाई मात्र होइन, मध्यम तहमा कार्यरत कामकाजी महिलाले पनि महिला भएकै कारण विभिन्न अप्ठ्यारा भोग्नुपरेको छ । शाब्दिक रूपमा प्रत्यक्ष नभने पनि काममा असहयोग गर्ने, निर्णय प्रक्रियामा सहभागी नगराउने, द्विअर्थी संवाद गर्ने तथा उस्तै मात्र होइन, ठ्याक्कै एउटै प्रस्ताव पनि पुरुष कर्मचारीले लगे सहजै स्वीकृत हुने तथा महिला कर्मचारीले लैजाँदा अस्वीकृत हुनेजस्तो व्यवहार म आफैँले भोगेकी छु । मसँगै कार्यरत कतिपय महिला साथीहरू पनि समान अनुभव बताउने गर्छन् ।

समाजमा स्त्रीद्वेशी भावना विद्यमान रहेसम्म नीतिगत तथा कानुनी व्यवस्था मात्र अपर्याप्त हुने रहेछ । यसको ज्वलन्त उदाहरण रूपन्देहीकी अंगिरा पासीको दुःखद घटनाबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । कानुनले विवाह गर्ने न्यूनतम उमेर बीस वर्ष मानेको छ । बलात्कृतको उमेरअनुसार बलात्कारीलाई दिइने सजायको व्यवस्था गरेको छ । तर, समाज तेह्रवर्षे बालिकालाई बलात्कारीको पछि लगाएर पठाइदिन्छ भने महिलाप्रति समाजको संवेदना कति कहालीलाग्दो छ बुझ्न अरू कुनै दृष्टान्त खोज्नु पर्दैन । यसै वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको अवसरमा काठमाडौँमा सञ्चालन भएको एक कार्यक्रमबारेको कुराकानीमा ‘बेढंगको शरीर भएकी महिलाको कार्यपत्र के ढंगको होला र ?’ भन्ने टिप्पणी गरे एक जना प्रगतिशील भनिने भलादमीले र उनी आयोजकमध्येकै थिए । केही महिनाअघि मात्र महिला आन्दोलनबारे लेख प्रकाशित गराएका एक पुरुषले महिलासँग कस्तो व्यवहार गर्दा रहेछन् भन्ने कुरा तथा एक जना स्थापित लेखकको स्त्रीद्वेशी टिप्पणी पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत बाहिरिएको थियो । यी हाम्रो समाजमा गढेर रहेको स्त्रीद्वेशी चरित्रका केही दृष्टान्त हुन् ।

समाज विचारका आधारमा विभक्त छ । विचारमा सहमत/असहमत हुन सकिन्छ, तर्क/वितर्क हुन सक्छन् । तर, मनुस्मृति, गीता तथा ऋग्वेदजस्ता पुस्तकको केस्राकेस्रा केलाएर आलोचना गर्ने र आफूलाई प्रगतिशील दाबी गर्ने व्यक्तिले पनि ‘बेढंगको शरीर भएकी महिलाको कार्यपत्र के ढंगको होला र ?’ भन्ने तथा सार्वजनिक खपतका लागि समानताको लेख लेख्ने तर निजी संवादमा स्त्रीद्वेशी कुण्ठा पोखिन्छ, समाजको चेतनाको स्तर भयावह भएको पुष्टि हुन्छ ।

एउटा प्रसंग सम्झन्छु । राजा जनकको विद्वत्सभामा धेरै विद्वान् जम्मा भएका रहेछन् । त्यस्तैमा त्यहाँ अष्टबक्रको प्रवेश भएछ । शरीर नै आठ ठाउँमा बांगिएर नाम नै अष्टबक्र भएका उनको कुरूप शरीर देखेर सभामा उपस्थित अधिकांश मानिस हाँसेछन् । त्यो सुनेर अष्टबक्रले सभातर्फ हेर्दै सोधेछन्— ‘के म गलत ठाउँमा त आइपुगिनँ ?’

‘यो त राजा जनकको विद्वत्सभा हो, तपाईं कता जान लाग्दै हुनुहुन्थ्यो कुन्नि ?’ एक जनाले उत्तर दिएछन् ।

‘ए ठीकै छ त्यसो भए, तर मलाई त लाग्यो, म विद्वत्सभामा जान्छु भनेर आएको कतै भूलवश मासुका व्यापारीको सम्मेलनमा त आइपुगिनँ भन्ने महसुस भयो ।’ अष्टबक्रले अझ थपेछन्, ‘मासुका व्यापारी, जो शरीर र त्यसमा भएको हाड र मासुको आधारमा मूल्यांकन गर्छन् ।’

पछि राजा जनक सभामा प्रवेश गरेछन् । उनले अष्टबक्रलाई स्वागत गर्दै सबैलाई उनको परिचय दिई अष्टबक्रको उपस्थितिले सभाको गरिमा बढाएको बताएका थिए ।

र अन्त्यमा, लैंगिक समानताको यो संघर्षमा प्रशस्त पुरुषको साथ छ । समान अधिकार र सम्मानपूर्ण जीवनको माग गरेका नारी आवाजलाई बुलन्द पार्न कुममा कुम जोडेर अगाडि बढ्ने कतिपय भलादमीहरू कतिपय अवस्थामा अष्टबक्रले भनेका ‘मासुका व्यापारी’ जस्ता लाग्छन् भने कतिपय अवस्थामा ‘छाना खोतल्ने ऋषि’ जस्ता । यस्ता प्रवृत्तिले नै समानताको आन्दोलनलाई पछि धकेलेको छ । प्रकाशित : श्रावण १०, २०७७ १०:५०

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अमृत जिन्दगी

जिन्दगीको अमृत जिन्दगी मात्रै हो भन्ने सत्यबोध नगरेसम्म वा विज्ञानले जैविक रासायनिक चमत्कारमार्फत मानवजातिलाई स्थायी खुसीको उपहार नदिएसम्म आत्मघातको सिलसिला रोकिँदैन । त्यसैले प्रिय, तिमीले जन्मँदै बोकेर आएका अथाह सम्भावनाहरु अझै पनि ज्युँदै छन् । नपत्याए, एकपटक ऐनाअगाडि स्वयंसँग सोधी हेर ।
राजन गोदार

प्रिय, तिमी मात्रै होइन, प्रत्येक नेपाली अवसाद बाँचिरहेछ । जीवनको अर्थहीनताले नबिथोलेको सायदै कोही छ । हरकोही तिमीजस्तै थकित छ, बेचैन छ । जिन्दगी, यसको अर्थ र अस्तित्वसँग तिम्रो मात्रै होइन, सबैको आ–आफ्नै सिकायत छ । विराट अस्तित्वले जति दिए पनि मान्छेको मन कहिल्यै भरिँदैन ।

मान्छेको जातै मगन्ते । हरक्षण उसले मागेकै जति चाहिएको छ । भिखारी शब्दले संसारका सबै मान्छेको वास्तविक थर बताउँछ । जस्तै, राजन भिखारी । मानवजातिको जैविक संरचनामै खोट छ । विज्ञानवाद भन्छ, मानव शरीरमा अनुभूतिअनुसार सेरोटोनिन र संवेदनायुक्त जैविक रसायन घोटाला भैरहन्छन् । तिम्रो मात्रै होइन, कैयनको मनमस्तिष्कमा आत्मघातको तरंग आउने–जाने भैरहन्छ । भलै तिमीलाई यी सबै कुरा शब्दमार्फत बुझाउन नसकुँला ।

मानवजातिको सामूहिक स्थायी खुसीको खोजमा अध्यात्म र विज्ञान आदिमकालदेखि ध्यानस्थ छन् । तर, घरघरमा डिप्रेसन छ । विश्वासको खडेरी नै यो डिप्रेसनको मुहान हो । घरभित्र होस् वा बाहिर विश्वास, भरोसा र सुरक्षाको कुनै प्रत्याभूति छैन । भावोत्तेजक व्याकुलता पोख्ने कुनै मान्छे/ठाउँ/संघसंस्था छैन । जनजनको मनमनमा बेचैनीको ज्वालामुखी छ, निकास छैन । लोग्नेस्वास्नी, सन्तति–अभिभावक, प्रेमीप्रेमिका, साथीभाइ, नातागोता, छरछिमेकी कसैलाई कसैको माया/भरोसा छैन । राज्यका निकाय वा निजी संघसंस्थाप्रति विश्वस्त हुन सक्ने सम्भावना छैन । अनिश्चितबाहेक सुनिश्चित केही छैन । समाजको छेउकुनाबाट समेत आडभरोसा लोप हुँदै छ । दिन प्रतिदिन अस्थिर मनोदशाको सिकार भैरहेको मान्छेको शारीरिक–मानसिक अनुशासन भताभुंग छ । सफलता जोख्ने थोत्रो मनोसामाजिक धर्मकाँटाले मान्छेलाई जिन्दगी बिर्साइदिएको छ । इन्टरनेट र स्मार्ट फोनका कारण मान्छेको अर्गानिक चेतनामा भाइरस पसेको छ । जोकोहीको मनमा ईर्ष्या चुलिएको छ । प्रत्येक श्वासप्रश्वासमा खुसी खोजिरहेको मानिस नानाथरी कुलतमा होमिएको छ । अनेकन कारणवश मान्छे शनैःशनै एकांगी हुँदै छ । र, आत्महत्या/आत्मघात नै निर्विकल्प समाधान मान्ने मूर्ख–ज्ञानीहरूको संख्या बढेको बढ्यै छ ।

हरेक मान्छे खुसीको पछाडि यति धेरै दौडिन्छ कि खुसी यदि व्यक्तिगत सवाल हुन्थ्यो भने यो धरामा बुद्धत्वबोध नगरेको कोही हुने थिएन । जिन्दगीप्रतिको कृतज्ञता र सन्तुष्टि निरपेक्ष रूपमा निजी मामला हुन्थ्यो भने कसैको जीवनमा पनि यो व्याकुलताको बास हुने थिएन । सामूहिक खुसी नै वैयक्तिक खुसीको कडी हो । एउटा व्यक्तिको खुसी अर्को व्यक्ति, त्यो समाज र राज्यको पनि कर्तव्य हो । मै खाऊँ, मै लाऊँवाला नार्सिसिस्टहरूको शासनमा राज्यसँग राखिने हरेक अपेक्षा अनुचित हुन्छ । सफलता जोख्ने धर्मकाँटा चोकैमा राखेर चियो गरिरहेको समाजसँग मानवीय संवेदनाको संवाद सम्भव छैन । र, कसैका खातिर कसैले आत्मोत्सर्ग गर्नेवाला छैन । जिन्दगीको अमृत जिन्दगी मात्रै हो भन्ने सत्यबोध नगरेसम्म वा विज्ञानले जैविक रासायनिक चमत्कारमार्फत मानवजातिलाई स्थायी खुसीको उपहार नदिएसम्म आत्मघातको सिलसिला रोकिँदैन । त्यसैले प्रिय, तिम्रो जिन्दगीको हली पनि तिमी, माली पनि तिमी, मालिक पनि तिमी । तिमीले जन्मँदै बोकेर आएका अथाह सम्भावनाहरू अझै पनि ज्युँदै छन् । नपत्याए, एकपटक ऐनाअगाडि स्वयंसँग सोधी हेर ।

परिस्थिति विकराल छ प्रिय । यदाकदा आत्मघाती सोचले तिमीलाई पनि जिन्दगीको भित्तासम्म धकेल्छ होला । खासै नयाँ कुरा होइन, न त यो तिम्रो मात्रै समस्या हो । जिन्दगीका घटना–दुर्घटनाले जन्माउने करोडौं प्रश्नहरूको जवाफ जिन्दगीसँगै छ ।

***

प्रिय अलबिदा, तिमी त आत्मघात गरेर गइगयौ । तर, तिमीले आत्मघात मात्रै गरेनौ । सकिनसकी जिन्दगानी बाँच्न खोजिरहेका तमाम जिन्दगीप्रति घोर अपमान गर्‍यौ । चरम निराशाले कोर्रा बर्साइरहँदा पनि आशाको उज्यालो पर्खिरहेका करोडौं जिन्दगीको धैर्यलाई गिज्यायौ । जिन्दगीको डिलमा उभिएर आत्महत्या ताकिरहेका लाखौं जिन्दगीलाई उक्सायौ । मिल्थ्यो भने, उक्साएको मुद्दा ठोकेर तिम्रो आत्मालाई कहिल्यै मुक्ति नपाउने गरी युगपर्यन्त कैदमा कोच्न मन थियो ।

हरदिन लाखौं मान्छेले अनेकन कारणवश जिन्दगी गुमाउँछन् । बुढ्यौली, रोग, भोक, नशा र घटना–दुर्घटनाले मान्छेका जिन्दगी सक्काएकै छ । युद्ध, राजनीति, धर्म, विपत्ति, कुलत र हत्याजन्य अपराधका कारण पनि मान्छेले जिन्दगी गुमाएकै छन् । अर्बौंको आवादीमा दुई–चार लाखको आत्महत्याले केही फरक पार्दैन । फरक त्यतिखेर पर्छ, जब मान्छे कहिल्यै मर्नै सक्दैन ।

आत्मघातीहरूको अंश सानो छ । तिमीजस्तै आत्महत्याराहरूका नाममा चिन्ता–चिन्तन गर्नॅ बेकारको कुरा हो । बुढ्यौली र आत्महत्याबाहेक मृत्युका अरू सबै कारणमाथि केही गर्न सके समग्र मानवजातिको हित हुन्थ्यो ।

तर, अनमोल जिन्दगीहरूले कौडीको भाउमा अलविदा भनिरहेको देख्दादेख्दै, जिन्दगीलाई सोझै इन्कार गरेको हेर्दाहेर्दै तिम्रोजस्तै मनोदशामा बाँचिरहेका जिन्दगीहरूको मायाले बेचैन छु म । सत्य बोल्नुपर्छ, माया तिनको लागेको हो जो आत्महत्याउन्मुख छन् । आत्मघाती मनोदशा बोकेर जिन्दगीको डिलमा छन् ।

***

किन कसैले आत्महत्या गर्‍यो भन्ने विषय कल्पनातीत हुँदो रहेछ । कस्सम, फेरि बाँच्ने ग्यारेन्टी हुँदो हो त म एकपटक आत्महत्या गरेर हेर्न चाहन्थेँ । आत्महत्याका बारेमा पढेर, सुनेर, जानेर कहिल्यै नसकिने सामग्री छन्, जीवनको तनाव र त्यसले जन्माउने भावावेग । नानाथरीका मानसिक गडबडी/विचलन । जैविक रासायनिक क्रिया–प्रतिक्रिया । संवेदनाजन्य सनसनी । नशाजन्य लत कुलत । जिन्दगीप्रतिको वितृष्णा । खाद्य अनुशासन । आत्महत्या गर्नेभन्दा पनि भैजाने विषय हो । आत्महत्या न भैजान्छ न त गरिन्छ नै, आत्महत्या गराइन्छ । राज्य, समाज, व्यक्ति मिलेर आत्महत्या गराइन्छ अनि गरिन्छ र त्यसपछि भैजान्छ । हरेक मान्छे एकआपसमा अतुलनीय छन् । आत्महत्याको कारण पनि उत्तिकै वैयक्तिक हुन्छ । आदि इत्यादि । खैर, कसरी मान्छे आत्मघातको मनोदशासम्म पुग्छ भन्ने कुरा चर्चा गर्न सकिएला तर त्यो एक टुक्रा समयमा मान्छेको मनमस्तिष्कभित्र मच्चिने उपद्रव भने सधैं शोधको विषयमै सीमित रहला ।

सरसर्ती हेर्दा यी पाँच कारण कारक तत्त्व हुन सक्छन्— सम्पत्ति, सम्बन्ध, सफलता, स्वास्थ्य र स्वभाव । र अर्को, अकारण । कुनै पनि कारण अर्कोभन्दा कमजोर छैन । कारण जेसुकै होस्, आत्महत्याले लक्षित गरेको उद्देश्य एउटै हुन्छ : सुख/मुक्ति । मुक्ति शरीरजन्यभन्दा पनि आत्माजन्य चीज हो । भोग्नै नपाइने सुखको तृष्णाले जन्माउने जिन्दगीप्रतिको वितृष्णा र त्यसकै कारण गरिने आत्महत्या दुवै अर्थहीन छन् ।

सोच, प्रक्रियाका कुरा अलग छन् । जुनसुकै सूत्र/शास्त्र, ज्ञानविज्ञान लगाएर पनि आत्महत्याको रहस्य पहिल्याउन सकिँदैन किनभने आत्महत्या अकारण हुन्छ । जान्नेहरू दाबी गर्छन्, सुसाइड नोट कानुनका लागि प्रमाण हो तर त्यही नोटबाट कदापि त्यो तात्कालिक मनोदशाको कारण पत्ता लाग्दैन ।

***

प्रिय अलबिदा, तिमीले किन त्यसो गर्‍यौ भनेर अन्दाज मात्र लगाउन सक्छु । जुन विषय अन्दाज मात्रै लगाउन सकिन्छ, च्याँखे थाप्न मात्रै सकिन्छ, त्यस विषयमा घोरिनु झुर काम हो । तर, हरेक दिन उस्तै खबर ठोक्किन आइपुग्छ । अनि बेचैनी उम्लिन्छ । मुखमा आएजति गाली बर्बराउँछु । अनमोल जिन्दगीको अवमूल्यन गर्नेहरू सम्झँदा रिसले शरीर पूरै थर्थर–थर्थर काँपिरहन्छ । आवेगको यो आगो आँखाबाट ननिस्कुन्जेल आकुलव्याकुल हुन्छु ।

रिस मरेकै क्षण तिमीजस्तै सबैको माया लागेर आउँछ । सोच्छु, सोध्छु— कस्तो संवेग र भावावेशको सम्मोहनमा परिगयौ ? जिन्दगीले तिम्रो मुटुमा कस्तो गाँठो पार्‍यो जसलाई फुकाउन जीवनकै घाँटी रेट्यौ ? जुन भावावेग टाउकोमा सवार भयो, त्यसको तयारी कसरी भयो ? कसले गरिदियो ? त्यो मनोदशा कसले हुर्काइदियो ? आखिर के थियो त्यो ? एक टुक्रा समयमा जिन्दगीको तनावले सिर्जेको एक टुक्रा आवेग ? एकक्षणको लाचारी वा चरम निराशा ? जिन्दगीको पीडा भुलाउन खोजेको पेनकिलर ? क्षणभंगुरको मनोवैज्ञानिक विकार ? गुम्सिएको भावनात्मक दबाब ? दोष लगायौ कि रिस पोख्यौ ? साहस थियो कि दुस्साहस ? शक्ति थियो कि कमजोरी ? शैक्षिक, आर्थिक, सामाजिक कुन असफलता थियो ? स्वयंलाई बोझ सम्झियौ, अरू कसैका लागि ? तिमीले आत्मघात गर्‍यौ कि जिन्दगीको अर्थहीनता आत्मसात् गर्‍यौ ? जे होस्, त्यो एक टुक्रा समय, त्यो क्षणभंगुरको आवेग मान्छेले पहिल्याउन नसकेको बूढो जर्जर रहस्य हो । तर्क–कुतर्कको वादविवाद सायदै टुंगिएला ।

खैर, यो कुनै ठूलो कुरा भएन । महत्त्वको कुरा त यो भयो कि तिमीले असंख्य मानिसलाई यो प्रवृत्ति सारेर गयौ । कैंयन मानिसलाई आत्मघाती निर्णय गर्न हौस्याएर गयौ । जिन्दगीसँग खेलाँची गर्न सिकाएर गयौ । जिन्दगी अर्थहीन छ भन्ने गलत पाठ पढाएर गयौ । उसले त गर्‍यो, मैले किन नगर्ने भन्ने गलत मानसिकताको बीउ रोपेर गयौ । जाँदाजाँदै तिमीले आमसञ्चारका लागि टीआरपी बढाउने ट्याब्लेट दिएर गयौ । गजब छ, यहाँ आत्महत्या बडो सनसनी खबर बन्छ । अनि हिजोआज आत्महत्या सरुवा रोगजस्तै भैगएको छ ।

***

प्रिय, जिन्दगी तनावैतनावको खानी हो । जिन्दगीको बहीखाता पल्टाई हेर । सुखदुःखको जोडघटाउ गर । अपेक्षा र नतिजा, चाहना र यथार्थ, योजना र सफलता, मिलन र विछोडको लेखाजोखा गरिहेर । जिन्दगीको समग्रता भनेकै दुःख हो । तर, यसको मतलब यो होइन कि जिन्दगीमा सुखचैन छँदै छैन । मान्छे आफूसँग भएका सुखचैनको बीउ मास्दै छ । दुःख, बेचैनी, कष्ट, तनाव फलाउने/फुलाउने बीउ रोपिरहेको छ । अस्तित्वको नियम तिम्रो मेरो इच्छा आकांक्षाले चल्दैन । जिन्दगीको सर्वोत्कृष्ट गीत अविराम संघर्ष हो । जीवलोकको नियममा जीवन र मरण स्वचालित छ । तिमी हामी फाँक्कैमा हतार गर्छौं । जन्मँदा अमृत लिएर जन्मेको मान्छे हरेक पल विषैविषको ओभरडोजले विषालु भैगएको छ । मान्छे हिजोआज मानवीय छैन, यान्त्रिक र रासायनिक भैगएको छ । तिम्रो मेरो ज्ञानेन्द्रियले विभिन्न भोक मेटाउन जिन्दगीको अनिवार्य ज्ञान/नियम बिर्सेको छ । तिम्रो मेरो अनेकन हल्लाखल्लामा जिन्दगीको मीठो धुन पातलिँदै गएको छ । कवाडी समाजले परिभाषित गरिदिएको सफलताको भुलभुलैयाभित्र सुखानुभूति खोजिरहेछौं । जिन्दगी र पैसाबीचको अनुचित साँठगाँठमा जीवनका अकाट्य सत्यहरू खरानी भएका छन् । सफलताको कुलतले जिन्दगीको सुन्दर अनुहारमा कालो पोतिसकेको छ ।

भीम विरागको यो गीत सुनी हेर त एकपटक ।

फूलैफूल मात्र पनि होइन रैछ जीवन

काँडाबीच फुल्ने फूल रैछ जीवन...

विषैविष मात्र पनि होइन रैछ जीवन

काँडाबीच फुल्ने फूल रैछ जीवन...

रहर गर्नु मात्रै पनि होइन रैछ जीवन

मुस्कान र आँसुको संगम रैछ जीवन

प्रिय, जिन्दगीको आकस्मिक अवतरण भएपछि अर्बौं–अर्ब जिन्दगी एउटा आशातीत अन्तरालमा छन् । यस ट्रान्जिटमा अर्बौं जिन्दगी अलपत्र छन् । अर्बौं उदास जिन्दगीका आँखाबाट खर्बौं सपना बगिसके होलान् । अर्बौं हतास मनभित्र खर्बौं गुरुयोजनाका खर्बौं–खर्ब चिहान बनिसके होलान् । जिन्दगी पुरानैमा लयबद्ध गर्न मै हुँ भन्नेहरूले समेत हार खाइसके होलान् ।

जिन्दगीको नयाँ लय कम्पोज गर्न त समय लाग्छ नि प्रिय । सत्य हो, जिन्दगी छोटो छ । तर, पुरानो र नयाँबीचको यो ट्रान्जिट जिन्दगीभन्दा लामो अवश्य छैन, थिएन । आ–आफ्नै रफ्तारमा जिन्दगी अविरल बगिरहेका थिए । फेरि पनि बगिरहन्छन् ।

जहिलेदेखि तिम्रो मेरो जिन्दगी तमाम नाफाघाटा र जोडघटाउको राजमार्गमा प्रवेश गर्‍यो, त्यतै कतै फसिगयो । जिन्दगीको देखिने पाटोबाहेक कुनाकाप्चा–अन्तरकुन्तर कहिले सजायौं ? तनमनको विकार मोचन कहिले गर्‍यौं ? आफ्नै सास, आस र वैराग्यको साक्षी बस्ने छुट्टी कहिले मिल्यो ? फुर्सद नै थिएन, जो आज मिलेको छ । तसर्थ यो ट्रान्जिट आशीर्वाद पनि हो । तिमीले भित्रैसम्म नछामेर पो त, जिन्दगीको मादकतामा यो कुरूप अनि कहालीलाग्दो अन्तराल पनि सुन्दर छ, मादक छ । प्रिय, तिमीले सराप मात्रै बुझ्ने गल्ती गरिदियौ भने लाखौंलाख जिन्दगीले बाटो बिराउन सक्छन् । तिमी, छैन को पछाडि अन्धाधुन्ध भाग्न थाल्यौ भने तिमीसँग भएको पनि बिर्सिजान्छौ । जे छैन, छैन ।

मृत्युचेतले ओतप्रोत मिस्टर नगरकोटीलाई हिजोआज मान्छेको आत्महत्याले त्यति छुँदैन । तपाईंले मिस्टर नगरकोटीलाई किन मान्छेले आत्महत्या गर्छ भनेर सोधिहाल्नुभयो भने जवाफ यस्तो आउँछ ः किन गर्छन्, नगरी थाहा हुँदैन । द फ्रैक्सन अफ टाइम इज अ टोटल मिस्ट्री । बाँच्नु एक डिस्गस्टिङ लत हो, सारा अस्तित्व एक एडिक्सन । सही हो । विज्ञानले जैविक रासायनिक गडबडीका केही सूत्र सिद्ध गरे पनि आत्महत्याको तात्कालिक मनोदशा मनोविज्ञानले पहिल्याउन नसक्ने रहस्य हो । आत्महत्या जैविक घोटाला हो कि मानसिक विचलन भन्ने प्रश्नको कुनै स्पष्ट जवाफ भेटिँदैन । मान्छेको शरीरभित्र सोचअनुसारको रासायनिक प्रतिक्रिया घट्छ, जसले जैविक सनसनी मच्चाउँछ र जैविक सनसनीले रासायनिक घोटाला हुन्छ । त्यही घोटालामा हुन्छ, जे जे हुन्छ । मानव शरीरको मानसिक र जैविक सन्तुलन आफैंमा अर्को पहेली हो ।

प्रिय, बिन्ती छ, जिन्दगी नचाहेर पनि बाँच्नैपर्छ भन्ने छैन । तिमी यहाँ हुँदा कसैलाई केही फरक पर्छ भन्ने लाग्दैन भने यहाँबाट जानुभन्दा अगाडि फरक पारेर जाऊ, जाँदाजाँदै एउटा कृपा गरेर जाऊ । तिम्रो अधिकारले भ्याएजति, तिम्रो सामर्थ्यले सकेजति र तिम्रो वशमा भएजति सबै दान दिएर जाऊ । शरीरका सबै अंगप्रत्यंग, धनसम्पत्ति, ज्ञान, विवेक, अनुभव जे–जे सम्भव छ, सबै बाँच्न चाहनेहरूलाई उपहार दिएर जाऊ । कैयनले गीतसंगीत पढेका छन् तर सुन्न सकिरहेका छैनन् । तिनलाई तिम्रा एक जोर कान दिएर जाऊ । कैंयनले चन्द्रसूर्य सुनेका छन्, देखेका छैनन् । तिनलाई तिम्रा एक जोर आँखा दिएर जाऊ । कैंयन सिरोसिसका बिरामी अस्पतालमा तड्पिरहेका छन्, तिनलाई तिम्रो एक थान फोक्सो, कलेजो दिएर जाऊ । मिर्गौला फेल भएको मान्छेका लागि तिम्रा एकजोडी मिर्गौला दिएर जाऊ । जस–जसले तिम्रा अंगप्रत्यंगको उपभोग गर्लान्, जाँदाजाँदै तिनका लागि ईश्वर बनेर जाऊ । तिनलाई जिन्दगीभर तिमीप्रति अनुगृहीत बनाएर जाऊ । यति गरिदिएर मलाई पनि मृत्युपर्यन्त तिम्रो ऋणी बनाएर जाऊ ।

जिन्दगी जिन्दगीजस्तै सुन्दर बाँचेर जाऊ । एकबारको जिन्दगी भरपूर मज्जा लिएर जाऊ ।

-लेखक करिअर काउन्सिलर हुन् ।

@RajanGodar

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७७ १३:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×