नेपाली वास्तुकला र नवनिर्माण- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नेपाली वास्तुकला र नवनिर्माण

सन् १९५०–५१ पछिको खुला नेपालले सम्पदामा रहेको आफ्नोपन बुझ्न सकेन । जिम्मेवारी पाएका मान्छेहरुले निर्माणमा परम्परागत शैली प्रवर्द्धन गरेनन् । आधुनिक भनिएका ज्ञान र विज्ञानले परम्परागत विषयवस्तुलाई आधुनिकीकरण गर्नुको साटो बहिष्करण गरे ।
विपिन अधिकारी

‘सौन्दर्य मान्छेको जीवनमा नाश हुन्छ, रारा कलमा अमर रहन्छ’ भनेका छन् पुनर्जागरणकालीन प्रख्यात इटालियन कलाकार लियोनार्दो दा भिन्चीले । धेरै गहिरो छ यो कुरा । तर नेपाली वास्तुकला, कलाकारिता र लोक परम्पराको कुरा केवल सौन्दर्यको होइन । यो सरल जनजीवन, हाम्रो समाज र यसको औकातसँग सम्बन्धित कुरा पनि हो ।

काठमाडौं विश्वविद्यालयस्थित स्कुल अफ लको निमन्त्रणामा भारत दिल्लीबाट भिजिटिङ प्रोफेसरका रूपमा आउनुभएका मेरा पूर्वप्राध्यापक भीके दीक्षितलाई लिन म त्रिभुवन विमानस्थल गएको थिएँ । उहाँलाई मोटरमा धुलिखेल पठाउनुअघि म बानेश्वर थापागाउँमा ओर्लन चाहन्थेँ । बडो पुलकित भएर प्लेनबाट ओर्लिंदै एयरपोर्ट बाहिर निस्केका प्रा. दीक्षितको अनुहारको उल्लास एयरपोर्ट गेटबाट दाहिने गौशालातर्फ लाग्नेबित्तिकै हराइसकेको थियो । थापागाउँमा म झर्नुभन्दा पहिले उनले भने, ‘नेपालबारे मेरो बेग्लै तस्बिर थियो । तर कुनै साधारण भारतीय सहरभन्दा फरक लागेन । कता हरायो नेपालको ऐतिहासिक तस्बिर ? पर्सी ब्राउनले वर्णन गरेजस्तो, सिल्भाँ लेभीले लेखेजस्तो !’ कुरा साँचो हो । नेपाल र नेपाली मन पराउने पाको उमेरका ती प्राध्यापकलाई पनि आफ्नो ‘होस्ट’ का अगाडि तटस्थ हुन गाह्रो भयो । नेपालले त्यो पहिचान अब लगभग बिसाइसकेको देखिन्छ ।

चार दशकअघिको कुरा हो । म मधेसबाट पहिलोपल्ट काठमाडौं आउँदा बसबाट ओर्लिएको ठाउँ हो गौशाला । बेलुकी हुनै लागेको थियो । त्यो बस लहानबाट हाई स्कुलका विद्यार्थीलाई शैक्षिक भ्रमणमा लिएर आएको थियो । थानकोटबाट छिरेदेखि नै बाटोबाट देखिएको काठमाडौं मलाई ‘सेन्सेसनल’ लाग्यो । त्रिभुवन राजपथको वाक्वाकी हराएको थियो । सँगै साथी ललिता श्रेठ (मैथिली गायिका) पनि थिइन् । अहिलेको स्तरमा सोच्ने हो भने हामी दुवै मधेसकालाई सिरहाका दुई अलगअलग गाउँबाट एकैपटक न्युयोर्कको म्यानहटन पुगेजस्तै भएको थियो । निश्चित रुपम म्यानहटनका विशेषता फरक छन् काठमाडौंका भन्दा । तर दुवै सहर एकअर्काको मापदण्डमा नमिल्ने, मनमा खलबली मच्चाउने खालका । सोध्दैसोध्दै म दिदी भए ठाउँं मित्रपार्कतिर लागेँ । दिदीले खाजा दिनुभयो । पेट टम्म भएपछि म दिदीको आँखा छलेर मिलिक्क गौशालातिर फर्कें । कारण थियो– बाटोमा पर्ने जय बागेश्वरीको मन्दिर । काठमाडौंको पहिलो संवेदनात्मक परिचय यसैले दिएको हो ।

अघि आउँदा देख्नेबित्तिकै मलाई त्यो मन्दिर नहेरी नहुने भएको थियो । दुई/तीन फन्का लगाएपछि म फर्कें । यताउति चहार्दा दिदीको घर छेउकै चारुमती विहारतिर ठोक्किन पुगेँ । मन्दिरपछि दोस्रो परिचय यो बिहारले दिएको हो । अर्को खजाना हात लागेजस्तो । त्यसपछि छेउमै कसैलाई पनि सम्मोहित गर्ने चन्द्र विनायक मन्दिर (गणेस्थान) रहेछ । काठमाडौंको एउटा नमुना दुई घण्टामै छर्लङ्ग भएको थियो । त्यो नमुना थियो– घरबुना कपडाजस्तो कस्सिएर सिएको नेपाली वास्तुकला, कलाकारिता र लोकपरम्पराको । वास्तुकलाभित्र केके छन् ? त्यो त सोह्र सत्र वर्षको ठिटोले बुझ्न सक्ने कुरा थिएन । तर वास्तुकलाको बाहिरी स्वरूप अद्वितीय मात्रै थिएन, त्यसले एउटा सभ्यताको परिचय दिन्थ्यो । त्यस्तो सभ्यता जुन संसारमा कतै छैन, थिएन । यो चार दशकमा नेपाल कति ओरालो लागेछ, प्रा. दीक्षितको निर्दोष टिप्पणीबाट थाहा हुन्छ ।

हिमालको काखमा रहेको पहाड, उपत्यका तथा तराई एसिया महादेशका दुई ठूला भारतीय तथा चिनियाँ सभ्यताको बीचमा फरक परिचय लिई हुर्केबढेको थियो । सम्पूर्ण मुलुक विविधतायुक्त विशाल प्राकृतिक बगैँचा देखिन्थ्यो । सानाठूला जंगल, शीतल हावापानी, खोलानाला, रमणीय हरियोपरियो खेतबारी, तिनका बीचमा रहेका टुँडाल हालेका नेपाली शैलीका घरहरू, छेउछाउमै कतै तलैतला भएका पिरामिड आकारका मन्दिर, तिनलाई सुहाउने सुनौलो गजुर लय हालेर उपस्थित देखिन्थे । गाउँसहरले आफ्नो परिचय आफैं दिन्थे । यिनैको बीचमा रहेको काठमाडौं उपत्यका, यहाँको प्यागोडा शैलीका मन्दिर, शिखरशैलीका देवालय र स्तूप, गुम्बा वा चैत्यशैलीसँगै ठूला दरबार तथा घर अड्डाको वास्तुकलाका साथै सामान्य नागरिक आवास, धारा, कुवा, चौतारा, पाटीपौवा वा फाल्चा नेपाली वास्तुकलाका नमुना थिए । कुनै पनि सहर एक झल्कोमा यति सम्पन्न देख्न सकिँदैन । त्यो वैभव आफैमा नचिताएको प्राप्तिजस्तो देखिएको थियो ।

निश्चय पनि उपत्यकाका घरहरूको आँखीझ्याल र पुराना मौलिक शैलीका झिँगटी रंगरोगन, काठको भुइँ, दैलो, चुक्कुल, दलिन वा थामको प्रयोग नयाँ आउने सबैको चासोमा पर्छन् । भित्र–बाहिर भित्तामा प्रयोग गरिएको सुर्खीचुन र घर सिँगार्न प्रयोग गरिएका झल्लरीमल्लरी, छानो थेग्न बनाइएका काठका टुँडालमा कुदिएका देवता, युवकयुवती वा जनावरका आकर्षक मूर्तिहरूले कसलाई मोहित नगरेको होला ? झन् त्यसमा पनि उपत्यकाभित्रका बुङ्मती, खोकना र साँखु एवं उपत्यकाबाहिरका नुवाकोट दरबार क्षेत्र गोर्खा दरबार क्षेत्र वा दोलखा भीमेश्वर मन्दिर क्षेत्रका सम्पदाको के कुरा गर्नु ! बुझ्नेलाई श्रीखण्ड नबुझ्नेलाई खुर्पाको बिँड । निजी हुन या सार्वजनिक, सरकारी हुन् वा आम जनताको, यी सबै संरचनाले धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा भाषिक परिचय स्थापित गरेका थिए । काठमाडौंलाई शताब्दियौंदेखि हिमवत् खण्डको सांस्कृतिक राजधानी त्यसै भनिएको रहेनछ ।

नेपाली वास्तुकला, ललितकलाका दृष्टिले मुलुक राष्ट्रिय संकटकाल लगाउनुपर्ने अवस्थामा पुगेको छ । बालबालिकालाई देखाउन सकिने केही ठाउँ छन् तर संस्कृतिसहित बाँच्न सिकाउने आधार अब लगभग छैन ।

नेपालीको सम्पदा चेतनाको इतिहास कति पुरानो छ ? विज्ञले भन्न सक्लान् । वास्तुकलाले आकार र प्रकार लिनुभन्दा पहिले कला–शिल्प र प्रविधिका परम्परा सुरु भए होलान् । भनिन्छ, सम्राट् अशोकले २५० इसापूर्वमा स्थापना गरेका स्तूपहरूभन्दा पहिलेका कुरा इतिहासमा पाउन गाह्रो छ । तराईको रुपन्देही र तिलौराकोट छेउछाउका क्षेत्रलाई आफैं राम्रो गरी उत्खनन् गर्दा प्रारम्भिक बौद्ध निर्माणका पुराना चिह्न पाउन सकिन्छ होला । स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथका विद्यमान तीर्थक्षेत्रबाट पनि धेरै कुरा थाहा हुन सकेको छैन । तर त्यसको पनि अझ अध्ययन अन्वेषण चाहिएको छ । चिनियाँ ताङ वंशका समयमा करिब ६५७ तिर घुम्न आएका यात्री वाङ ह्वेन–त्सेले पहिलोपल्ट नेपाली वास्तुकलाको गौरव गाथाको परिचय गराएका हुन् । उनका लेखोटहरूले नेपालमा रहेका ठूला तथा सुन्दर दरबारहरू, यहाँ भइरहेको बहुमूल्य ढुंगाको प्रयोग, काठका सुन्दर घरहरू तथा भित्तामा कोरिएका बेजोड चित्रहरू उल्लेख गरेका छन् । धेरै छाना भएका प्यागोडा शैलीका भवनहरू तथा तिनमा व्यापक रूपमा देखिएका शिल्पकला वर्णन गरिएको छ ।

लिच्छविकालका ती कलाकृति मल्लकालमा जनस्तरमा पुगेको देखिन्छ । ती शाह, राणाकालमा क्रमश: देशभरि छरिन गए । काठमाडौंको तलेजु, पाटनको मत्स्येन्द्रनाथको मन्दिर, भक्तपुरको चाँगुनारायणको मन्दिर र त्यहाँको न्यातपोल वा पाँचतले मन्दिर सबैका लागि नमुना भए । न्यातपोल देवललाई धार्मिक वास्तुकलाको सामान्य संरचना रूपमा लिन सकिन्छ । यसको प्रयोग धेरै ठाउँमा गरिएको छ । सबैभन्दा विशिष्ट छैटौं शताब्दीमा बनेको चाँगुनारायाणको मन्दिर नै हो । न्यातपोल देवल चाँगुनारायणजत्तिकै राम्ररी कुदिएको छैन । मन्दिरहरूबाहेक विहार वा मठहरूले पनि एउटा यस्तो शैली प्रदर्शन गर्छन्, जुन सधैं नै विशिष्ट छ । यी सबै वास्तुकला हिमाली राज्यको आवश्यकता तथा सम्भाव्यताका आधारमा निर्माण गरिएका हुन् । पर्सिवल लन्डनले लेखेका छन्– नेपालको घरेलु वास्तुकला अरू कुनै मुलुकको भन्दा चित्रमय (पिक्चरेस्क) छ । यो वनक्षेत्र भएको, धेरै पानी पर्ने र सूर्यको उज्यालो पाएको हिमाली राज्यको सम्भावना तथा आवश्यकतामा आधारित भएर गरिएको एउटा विशिष्ट प्रयोग हो । युरोपले यस्तो गर्न सकेको छैन ।

पाटन नेपालको सबैभन्दा पुरानो सहर मानिन्छ । काठमाडौंले पाटनबाटै सिक्यो । तीन सहरबीचको प्रतिस्पर्धाका आधारहरू सैन्यबलभन्दा भाषा, धर्म, संस्कृति, तिनलाई निर्वाह गर्ने वास्तुकला र कृषि तथा पशुपालनलाई निरन्तर कायम राखी अपनाइएको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार हुन गए । सिक्ने सिकाउने त्यो प्रवृत्तिलाई राष्ट्रिय एकीकरणले मलजल गर्‍यो । राज्यको स्पष्ट नीतिले गर्दा काठमाडौंको बौद्धिक, सांस्कृतिक सम्पत्ति सम्पूर्ण मुलुकमा फैलिँदै गयो । आज पनि देख्न सकिन्छ, धनकुटाको पुरानो बजार र सिलगढी डोटीको बजारमा केही फरक छैन । उस्तै डाँडो, भीर छाडेर बनेका पुराना नमुनाका घरहरू, उस्तै ढुंगाका भर्‍याङ, पसल–कवल, मन्दिर तथा देवलहरू । काठमाडौं छिर्ने पुरानो सहर भीमफेदी होस् वा व्यापारिक सहरहरू बन्दीपुर, बाग्लुङ वा पुराना किलाजस्ता गोर्खा वा धार्मिक महत्त्वका रिडी, यी सबै राष्ट्रिय कलापुञ्जका रूपमा विकसित भए ।

पोखरा र पाल्पामा झनै सघन उपस्थिति थियो । पर्सिवल लन्डनले आफ्नो पुस्तकमा रिडीको बयान गरेका छन् । नेपाली वनारस तीर्थ जान थाल्नुभन्दा पहिले रिडी जान्थे रे । कहाँ प्राचीन वाणारसी र कहाँ मध्यकालमा विकसित रिडी तर यसले प्रतिस्पर्धा गर्दो रहेछ । बाटोको कठिनाइ र वनारस जाने सहजता बढ्दै गएपछि रिडी सुक्यो वनारस फुक्यो । यसैको प्रमाण हो महारानी साम्राज्यलक्ष्मी देवीद्वारा आफ्नो नाममा बनारसमा नेपाली शैलीको शिव मन्दिरको निर्माण । बेलामा ध्यान नपुर्‍याउँदा आजको पिँढीलाई कालीगण्डकी वा मुक्तिनाथ थाहा होला तर रिडीबारे थाहा हुँदैन । राष्ट्रको सामूहिक विवेक यसरी नै क्षीण हुँदै जान्छ ।

कुरा पहाडको मात्र होइन । नेपाली वास्तुकला राणा शासनकै बेला क्रमश: निर्माण हुँदै गएका मधेसका सहरहरूमा पनि फैलिँदै गयो । पुरानो बुटवल बजार अब किताबको पानामा मात्र देखिन्छ तर नेपाली वास्तुकला त्यहाँ पनि झलझली देखिन्छ । वीर शमशेरले वीरगन्जमा बजार अड्डा राख्दा वा पं. कृष्णप्रसाद कोइरालाले घोग्राहाको नाउँ फेरि विराटनगर राखेपछि सहर निर्माणका लागि यही शैलीलाई पछ्याए । जनकपुरमा जानकी मन्दिर बनाउनुभन्दा पहिले राममन्दिर पनि यही शैलीमा बनाइएको हो । पश्चिमतर नेपालगन्ज नाका सञ्चालनमा आएपछि यही नेपाली मौलिक वास्तुकला प्रयोगमा आयो । त्यसैले कुनै पनि नाकाबाट नेपाल छिर्नेबित्तिकै यात्रीहरूले बृहत्तर भारत वर्षभन्दा नेपालमा नितान्त नौलो मौलिकता देख्थे । यी सबै प्रयोग मौलिक मात्र थिएनन्, स्थानीय हावापानी, भौगोलिकता, निर्माण सामग्री र अर्थ व्यवस्था सुहाउँदा थिए ।

पाटनमा जन्मेका अरनिको (सन् १२४५–१३०६) ले भोट र चीनमा गएर आफ्नो वास्तुकला देखाएका थिए । उनी भेनिसका घुमक्कड व्यापारी मार्को पोलोका समकालीन थिए । उनले पनि सिल्क रोड हुँदै तत्कालीन मंगोलियन साम्राज्य, चीनलगायत विभिन्न मुलुक घुमेका थिए । तर अरनिको प्यागोडा शैलीका मन्दिरहरू निर्माण गर्ने दक्ष कलाकार थिए । उनले बनाएको श्वेत चैत्यलाई मित्रताको प्रतीक मानिएको छ । उनले नेपाली वास्तुकलालाई चीन हुँदै कोरिया र क्योटोसम्म फैलाए ।

तत्कालीन नेपालमा धातुकर्मी र मूर्तिकारहरूले वास्तुकला र मूर्ति निर्माणमा अनेक रासायनिक विधिको उच्चतम प्राविधिक क्षमता देखाइ प्रयोग गरिसकेका थिए । अरनिकोले बनाएको श्वेत चैत्य जाने बाटोको काठको द्वार, ढुंगाको सिँढी, चैत्यभित्रका तिकिझ्या, दीपंकर, शाक्यमुनि, मैत्रेय बुद्ध मूर्तिहरू अद्वितीय मानिन्छन् । महांकाल, श्वेत तारा, हरित तारा, अवलोकितेश्वर, पौभा चित्रहरू र मुख्यत: श्वेत चैत्यको गजुर नेपाली कलाकारिताका उदाहरण हुन् । अरनिकोले बौद्ध दर्शन र प्रतीकसहितको वास्तुकला चीनमा लगे । सिद्धान्तसमेत छिरेकाले उनको कलाकृति फैलिँदै गएको हो । यी सबैको धेरै महत्त्व छ । युरोपमा औद्योगिक क्रान्ति सुरु भएकै थिएन । नेपाल यस क्षेत्रमा चर्चित भइसकेको थियो ।

सन् १९५०–५१ पछिको खुला नेपालले सम्पदामा रहेको आफ्नोपन बुझ्न सकेन । जिम्मेवारी पाएका मान्छेहरूले निर्माण कार्यमा परम्परागत शैलीको प्रवद्र्धनमा केही गरेनन् । आधुनिक भनिएका ज्ञान र विज्ञानले परम्परागत विषयवस्तुलाई आधुनिकीकरण गर्नुको साटो बहिष्करण गरे । स्वदेशी वास्तुकला, कलाकारिता र त्यसको जगमा हुर्केको संगीत, वाद्यवादनलगायतका लोक परम्पराबारे राज्यका तर्फबाट प्राविधिक सहयोग, श्रृण वा अनुदान भनेर कुनै कार्यक्रम आउन सकेन । करको दर घटबढ मात्र गर्दा पनि परम्परागत शैलीहरू पुनर्निर्माणमा आफैं देखा पर्ने थिए । तर त्यस्तो भएन । निर्माण कार्यमा सबैभन्दा धेरै सरकारले खर्च गर्छ । तर सरकारको सोचमा यस्ता कुरा कहिल्यै आएनन् ।

उदाहरणका लागि बितेका केही वर्षमा सिंहदरबारभित्रका सबै खुला क्षेत्र भवनहरूले भरिए । तर मूलत: ‘पर्सियन’ तथा बेलायती शैलीको जुन रुप राणाहरूले नेपालमा समायोजन गरे त्यस रुपमा सिंहदरबारको विस्तार भएन । मूल पाटोलाई छाडिदिने हो भने राष्ट्रिय लज्जाका रूपमा देखिन्छ सिंहदरबार । डाँडाकाँडा, उपत्यका र समथरबाट खारिएर सिंहदरबारसम्म पुगेका नीति निर्माता वा प्रशासकहरूले आफू जन्मेको देस कति चिनेका रहेछन्, त्यो पनि थाहा हुन्छ । त्यसैले त भुइँचालोपछि अर्बौं रुपैयाँ खर्च हुँदै गरेको पुनर्निर्माणमा पनि नेपाली वास्तुकलाले ठाउँ पाएन । राज्यले खर्च गर्दा साझास्तरको निर्माण हुन सक्दैन भने अरू मापदण्ड के काम लाग्लान् ?

जे अपनाइएको छ, त्यसको स्तर छैन आधुनिक नेपालमा । लोकभाकामा भनिन्छ, ‘टाढाको जोगी सिद्ध, गाउँको जोगी गिद्ध ।’ नेपाली वास्तुकला, कलाकारिता र लोक परम्परा त गिद्ध नै बनाइएको छ आज । यसलाई जोगाउने हो भने पहिले संरक्षण दिनुपर्ने हुन्छ । पुराना बाँकी रहेका जेजस्ता छन्, तिनको संरक्षण मात्र नभएर नवनिर्माणबाट पनि पुनरुत्थान गर्ने प्रयास हुनुपर्छ । ग्रिसको एथेन्स, हंगेरीको बुडापेस्ट, रोमको इटाली, बेलायतको अक्सफोर्ड र मोरक्कोका पुराना सहरहरू यस्तै फरकपन लिएर विकसित भएका थिए । उनीहरूले आज पनि त्यो पहिचानलाई जोगाएकै छन् । तर गत चार दशकमा नेपाल यस अर्थमा स्वाहा हुने अवस्थामा पुगेको छ । केही कसर बाँकी थिए– तिनलाई भुइँचालोले चुनौती दिएको छ । राज्य अघि लाग्ने हो भने आज पनि हामीसँग त्यस्ता कलाकार तथा शिल्पी छन् जसले यो प्रयासलाई सफल बनाउन सक्छन् । अहिले नेपाल वास्तुकला, ललितकला इत्यादिको दृष्टिले राष्ट्रिय संकटकाल लगाउनुपर्ने अवस्थामा पुगेको छ । बालबालिकालाई देखाउन सकिने केही ठाउँ छन् तर संंस्कृतिसहित बाँच्न सिकाउने आधार अब लगभग छैन भन्दा हुन्छ । कसले गर्ने त ?

आफ्नो कुरा आफैले जोगाउनुपर्छ । साझा नेपाली पहिचानसँगै हामीसँग आ–आफ्ना क्षेत्र, जाति र संस्कृतिका ढल्दै गएका धरोहर पनि छन् तिनलाई पनि उकास्नु छ । सानोतिनो स्वार्थका लागि राष्ट्रिय सम्पदालाई उछितो गर्नु हुँदैन । आजसम्म जेजति हामीले पायौं, काठमाडौंका रैथाने नेवार जातिबाट पायौं, अब यस सम्बन्धमा सबै लाग्नुपर्छ । मुलुकले अहिले ७ सय ५३ वटा स्थानीय सरकार पाएको छ । चाहना गर्ने हो भने मुलुकभित्र चुर्नासरी व्याप्त कंक्रिटका जंगलहरू क्रमश: व्यवस्थापन गरी युगसापेक्ष परम्परागत वास्तुकलामा आधारित नवनिर्माण सुरु गर्न सकिन्छ । अठोट हुनुपर्छ । कवि धर्मराज थापाले कतै लेखेका छन्, ‘परेवाको भाले घुर्‍यो हिँउको टाकुरीमा, सुन फलाउने मेरै बल छ मेरै पाखुरीमा ।’

प्रकाशित : असार ६, २०७७ ११:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कसरी हेर्छन् पश्‍चिमेलीले हामीलाई ?

बेल्जियम, जर्मनी, स्पेनदेखि फ्रान्स, इटाली, पोर्चुगल र बेलायतसम्मका सबै साम्राज्यवादी मुलुकहरू हिजो कसरी कमजोर मुलुकहरू लुटेका थियौं भनी सम्झन चाहँदैनन् । भारतको सभ्यता मुगल र अंग्रेज साम्राज्यवादीले नलुटेका भए यस क्षेत्रको सामर्थ्य आज अर्कै हुन्थ्यो कि ?
विपिन अधिकारी

पूर्वेली र पश्चिमेलीको विवादमा कुनै समाज पर्नु हुँदैन । हिजोका कुरा फरक थिए । आजको संसारमा जंगल साम्राज्य छैन । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका मापदण्ड वा आधार परिवर्तन भएका छन् । हरेक मान्छेको अधिकार भएजस्तो सानो–ठूलो हरेक मुलुकको बराबर अधिकार हुन्छ ।

सार्वभौमसत्तालाई ठूलो–सानो भनी नापजोख गर्न पाइँदैन । ज्ञान–विज्ञान र प्रविधिले दिने कुरा सबैका लागि उपलब्ध हुँदै छन् । कानुनको शासन र प्रजातन्त्र अब सबैको साझा चासोको विषय भएको छ । विविधता र समावेशिता विश्व एकताका लागि आवश्यक मानिन्छ । गरिबी उन्मूलन, दिगो विकास र सामाजिक सुरक्षा अब अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीका लागि राष्ट्रिय आधार भइसकेका छन् ।

केही बाँकी समस्याको समाधान पनि निस्कँदै छ । सरुवा रोग त गरिब कंगाल देशमा पो लाग्छ भन्नेलगायतका मानसिकताले अहिले कोभिड–१९ को बज्रपात कथित सम्पन्न मुलुकहरूले पनि खप्दै छन् । उबेला जसरी स्पेन र डचका बीच भएको असीवर्षे युद्ध र जर्मनीसँग सम्बन्धित तीसवर्षे लडाइँपछि शान्तिको सर्तका रूपमा आधुनिक राज्य प्रणालीका आधारभूत मान्यता एवं भौगोलिक सार्वभौमसत्ताका अवधारणा स्थापित भएका थिए, त्यसैगरी र त्यही गतिले कोभिड–१९ को व्यवस्थापनपछि विश्व स्वास्थ्य, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, मानवीय हस्तक्षेप, व्यापार र भूमण्डलीकरणको अवधारणामा आमूल परिवर्तन हुने सम्भावना देखिँदै छ । संसार निरन्तर मानवीय हुँदै छ । आजको नेपाल वा नेपालीले पनि प्रशस्त नाम र इज्जत कमाएका छन् । भविष्यमुखी भएर समभावले हिँड्ने हाम्रो नीति हुनुपर्छ ।

अर्थ दार्शनिक कार्ल माक्र्सले भन्थे– मानव समाजको विश्लेषण गर्दा वर्गको कुरा आउँछ । सामाजिक सम्बन्धमा वर्गीय विश्लेषण छुटाउन सकिँदैन । हरेक समाजमा सधैं विरोधी आर्थिक वर्गहरू अस्तित्वमा छन् । विश्व एउटा ठूलो समाज हो । मुलुक–मुलुकबीच पनि वर्गीयता हुन्छ । अमेरिका, बेलायत वा अरू कुनै युरोपेली मुलुकका मान्छेले हामीलाई गरिब मुलुकको मान्छे भनेर हेर्छन् । गरिबी भनेको परिणाम हो । उनीहरूले हामीलाई गरिब भन्नुको अर्थ पैसा नभएको मात्र होइन । तर पैसा नभएको समाजको पढाइलेखाइ, भाषाकला, साहित्य विज्ञान इत्यादि सबै प्रभावित हुन्छ ।

कमाइको सिद्धान्त खोटो छ भने वितरणको सिद्धान्त कसरी सङ्लो हुन सक्ला ? नेपाल उँभो नलागुन्जेल यो अर्काको वर्गीय दृष्टिकोणबाट कसरी मुक्त होला ? नेपालभित्रै वा बाहिर विदेशीसँग काम गर्दा धेरैजसो सोधिने प्रश्न हुन्छ, ‘तपाईंले कहाँ पढेको ?’ ‘नेपालमा पनि वकिल हुन्छन् र ?’ नेपालमा राम्रो पढ्ने ठाउँ पनि छैन, पढेका मान्छे पनि छैनन् भन्ने सोच छ । धनीहरूको मुलुक हो कि गरिबहरूको भन्ने वर्गीय दृष्टिकोणले विवेकसम्मत बन्न दिँदैन । यो सधैं विचार पुर्‍याउनुपर्ने पक्ष हो ।

हाम्रो सभ्यतालाई बुझ्ने दृष्टिकोण कतिपय पश्चिमीको झन् फरक हुन सक्छ । केही पुरानो कुरा हो । म र मेरा धेरै नजिकका केही साथी कम्बोडियाको सिम्हानुकभिल सहरको समुद्री तटमा बेलुकाको रमाइलो गर्दै थियौं । एक–दुई गिलास चिसो बियर तथा सितन खाइसकेपछि ह्वीस्कीको पालो आयो । कम्बोडिया, भियतनाम, लाओसतिर सिंगै सर्प डुबाइराखेको महँगो ह्वीस्की खाने चलन छ । साथीहरूले मलाई पनि बल गर्दै थिए । म जानीजानी यो विषालु पदार्थ म त खान्नँ, घरमा श्रीमती र साना छोरीहरू छन्, तिमीहरू जस्तो नागा जीवन हो र भनी हाँस्दै पन्छिएँ ।

मेरो डच साथीलाई श्रीमतीले छाडीसकेकी थिइन् । एक जना ब्रिटिस थिए । उनलाई कुनै केटीले जुराएकी थिइनन् । अर्की स्वीडिस थिइन्, मभन्दा केही जेठी तर बिहे गर्ने धैर्य छैन भन्थिन् । अनि फ्रान्समा बसोबास गर्ने सुडानी मूलको मेरो हाकिम थिए । रक्सीले लतपत गर्दै भन्दै थिए, ‘लेट मी फरगेट माई वाइफ एन्ड किड्स । आई डोन्ट वान्ट टु कम्प्लिकेट दिस एन्भाइरमेन्ट ।’ (मलाई मेरा श्रीमती र केटाकेटी बिर्सन देऊ, म यो वातावरणलाई जटिल बनाउन चाहन्नँ) यी सबै असल मान्छे थिए । हामी एउटै हैसियतका मानिन्थ्यौं ।

रात गहिरिँदै जाँदा हामी सबै हल्लाखल्ला गर्न थालिसकेका थियौं । मेरा बंगलादेशी साथी चुरोट खान भर्खर छेउ लागेका थिए । रक्सीले गाँजेकी मेरी स्वीडिस साथी युरोपेली साथीहरूलाई भन्दै थिइन्, ‘एनदर फोर्टी एट आवर्स, देन आई विल बी ब्याक टु सिभिलाइजेसन (अर्को चौबीस घण्टा... अनि म सभ्यतामा फर्किसकेकी हुन्छु ।’ कम्बोडिया जंगली समाज हो भन्ने अर्थमा यो आएको थियो । उनको भनाइपछि सबैले चियर्स भनी गिलास बजारे । त्यसपछि मात्र सबैलाई मेरो (अर्थात् अर्को समकक्षी जंगली मुलुकको) उपस्थितिको अनुभव भयो । उनले भनिन्, ‘सरी विपिन, ठट्टा मात्र हो है ।’ टेबुलमा राखेको मधुरो बत्तीमा उनको अनुहार लज्जित देखिन्थ्यो । मैले ‘नेभर माइन्ड’ भन्दै कुरालाई अन्ततिर लगें । जानेर नजानेर अधिकांश पश्चिमीले हामी जस्ता मुलुकलाई यसै गरी हेर्छन् । असहज रूपमा यस्ता कुरा आउने हुन् ।

सन् २००६ मा म अस्ट्रेलियाको डार्विन सहरमा थिएँ । त्यो साता त्यहाँ ‘नेसनल गेम्स’ हुँदै थियो । मैले बल्लबल्ल होटल पाउन सकें । राति लामखुट्टेले निकै टोक्यो । एउटा मुसो पनि छिरेको रहेछ । बल्लबल्ल भगाएँ । तर राम्ररी सुत्न पाइएन । पैसा भने मैले उत्तिकै तिर्नुपर्‍यो । म होटलको फ्लोर मेनेजरसँग निकै रिसाएँ । ब्रेकफास्ट खाँदै गर्दा एक जना ७५, ८० वर्षको देखिने बूढा म नजिकैको टेबुलमा आएर बसे । उनले म कुन देशको भनी सोधे । मैले नेपाल भनें ।

उनी बेलायतबाट केही दशकअघि त्यहाँ बसाइँ सरेका रहेछन् । कुनै भारतीयले उनलाई ढुट्टो पार्ने गरी ठगेको रहेछ । उनले मसँग भारतीयहरूको निकै कुरा काटे । म कुरा अन्तै लान चाहन्थें । एक त रातिको अनिदो, दोस्रो मसँग असम्बन्धित कुरा । मैले कति गाली गर्छौ पुरानो कुरामा, कति पैसाको कुरो थियो र भनी सोधें । आखिर कुरो १ सय ५० पाउन्डको मात्रै रहेछ । मैले पनि नसोचिकन हाँस्दै भनिदिएँ, ‘कति तिमीहरू मात्र लुट्ने त ? कहिलेकाहीं भारतीयले पेट भर्न खोज्दा यो उमेरसम्म पनि कसरी नबिर्सेको हो ?’

भारतमा स्वतन्त्र हुनुभन्दा तीन–चार वर्षअघि ठूलो खडेरी पर्‍यो । पानीको स्रोत सुक्यो, अन्नबाली भएनन्, बंगालमा २८, ३० लाख गरिबगुरुवा खेर गए । त्यत्रो ठूलो देश, अन्नको अभाव थिएन । रेल चल्थ्यो । खालि अन्न भएको ठाउँबाट नभएको ठाउँमा पुर्‍याउन र खडेरीको मार परेकाहरूलाई समुचित वितरण गर्न जरुरी थियो । तर भारतको ब्रिटिस सरकार त्यसो गर्न तयार थिएन । पगितो मान्छे छन्, अलिअलि मर्छन् नि भन्थे । विन्स्टन चर्चिल बेलायतका प्रधानमन्त्री थिए । दोस्रो विश्वयुद्ध सकिएको थिएन । उनको ‘वार क्याबिनेट’ ले उल्टै यस्तो खबर पठायो, ‘सबै गहुँ थुपारेर राख्नू, युद्धपछि युरोपेलीहरूलाई खान चाहिन्छ ।’ यहाँ मरिरहेका मान्छेबारे उनलाई चासो थिएन । उनी भन्थे रे, ‘खरायोले जस्तो धेरै छाउराछाउरी पाएपछि मर्छन् नि त ।’

भारतीयहरू आफंै मिलेर पनि भोकमरी धान्ने प्रयास गर्न खोज्दा चर्चिलको सरकारले दिएन । अझ मौका छोपी बेलायती व्यापारीहरूले अन्नको भाउ बढाए । अन्तत: भारतको कम्पनी सरकारले यहाँ धेरै मान्छे खेर जान लागे, केही त गर्नै पर्छ होला भनी खबर पठाउँदा चर्चिलले सोधे अरे, ‘धेरै मरे भन्छन्, गान्धी त मरेका छैनन् अहिलेसम्म ।’ ब्रिटिस औपनिवेशिक कालमा भारतमा पटकपटक भोकमरी भयो । तर बेलायतीहरू अन्नबालीको खेती गर्नु हुँदैन, नगदे बालीले पो धेरै पैसा दिन्छ भनी सबैलाई खबरदार गर्दै बसे ।

आधा जीवन बेलायतमा बिताई अस्ट्रेलिया सरेका यी ज्येष्ठ नागरिक चर्चिलका बारेमा अपशब्द सुन्नुपर्दा साह्रै रिसाए । डेढ सय पाउन्ड स्टर्लिङको झोकमा उनी सम्पूर्ण भारतीयको स्तर निर्धारण गर्दै थिए । मैले भनें, ‘तिमीलाई ठग्ने भारतीयले राम्रो काम गरेका होइनन् । तर उनी विश्वयुद्ध बिजेता महान् प्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिल जस्तो समस्यामूलक होइनन् है ।’ उनी लौरो बोकेर सराप्दै हिँडे । विचरा निर्दोश मान्छे मेरो घानमा परे । तर एउटा कुरा पक्का हो– यी बेल्जियम, जर्मनी, स्पेनदेखि फ्रान्स, इटाली, पोर्चुगल र बेलायतसम्मका सबै साम्राज्यवादी मुलुकहरू हिजो कसरी कमजोर मुलुकहरू लुटेका थियौं भनी सम्झन चाहँदैनन् । भारतको सभ्यता मुगल र अंग्रेज साम्राज्यवादीहरूले नलुटेका भए यस क्षेत्रको सामथ्र्य आज अर्कै हुन्थ्यो कि ?

अफ्रिकी मुलुक घानाको आक्रा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा म दुबईका लागि उड्ने आफ्नो विमानको प्रतीक्षामा थिएँ । बोर्डिङ सुरु भएको थिएन, टर्मिनलको मुखमा एकदमै घुइँचो थियो । फेदतिर खाली ठाउँमा म झ्यालको आड लिएर उभिएको थिएँ । मसँग त्यस्तै अवस्थामा एक अफ्रिकी युवक पनि उभिएका थिए । उनको हातमा कवि रुडयार्ड किपलिङको बायोग्राफी थियो । उनले ‘किम’ भन्ने किपलिङको उपन्यासबारे चर्चा गरे । मध्य एसियामा रुस र ब्रिटेनको रडाकोलाइ आधार बनाएर लेखिएको यो एउटा द्वन्द्वको कथा हो । मैले भनें, ‘किपलिङ भन्ने बित्तिकै म द ह्वाइट म्यान्स बर्डेन भन्ने उनको कविता मात्र सम्झन्छु ।’ त्यसपछि हामी दुवै मजैले हाँस्यौं । उनले भने, ‘कहिलेकाहीं एउटै गलत काम पनि मान्छेको स्टिग्मा (कलंक) भइदिन्छ ।’ भारतमा जन्मिएका किपलिङ सुप्रसिद्ध लेखक थिए र उनले साहित्यमा नोबेल पुरस्कार पनि पाए । तर यो कविता उनलाई महँगो पर्‍यो ।

विवादको जरो श्वेत समुदायले पृथ्वीका अश्वेत समुदायमाथि शासन गर्न नैतिक दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ भन्ने किपलिङको कवितामा अन्तर्निहित साम्राज्यवादी सोचाइ हो । यो उनीहरूको उन्नतिका लागि जरुरी छ भन्ने त्यस कविताले पुष्टि गर्छ । त्यस्तो उपनिवेशमा स्थानीय धर्महरूलाई पनि बिदा गर्नुपर्छ भन्ने तिनताक सोचाइ थियो । रोमन तथा प्रोटेस्टेन्ट धर्महरूको प्रतिस्थापनाले ती ‘असभ्य’ हरूको चाँडो विकास सम्भव हुन्छ भन्ने आशय त्यहाँ छ । त्यसो त अंग्रेजीमा ‘सेभियर कम्प्लेक्स’ (उद्धारकर्ता हुँ भन्ने झूटो अभिमान) भन्ने भनाइ पनि प्रयोगमा छ । कतिपय अमेरिकी र युरोपेलीहरूलाई आजकल खिसी गर्नुपर्‍यो भने अफ्रिका, एसिया तथा अन्यत्रका आलोचकहरूले यही शब्द प्रयोग गरी उडाउँछन् । अमेरिकी लेखक मार्क टवेनले त उबेला प्रत्युत्तरमा कविता नै लेखे । आफ्नो फाइदालाई नैतिक कर्तव्य भनी बुद्ध बनेर हिँड्ने विदेशीहरूको कमी नेपालमा पनि छैन । तर यो विश्वव्यापी समस्या हो । हाम्रो हँसाइको कारण यही थियो ।

धेरै पश्चिमाले यहाँका मान्छे जस्तो संघर्ष गर्नुपरेको हुँदैन । आफूले जानेको कुरामा धेरै बल गर्ने बानीचाहिँ हुन्छ । एक जना अमेरिकीसँगको अर्को अनुभव छ । उनी भर्जिनियाका हुन् । उनको थर जिलेस्पी हो । एक दिन खानपिनपछि चिया गफमा उनले भने, ‘जिलेस्पीहरू सबैको थलो भर्जिनिया नै हो ।’ मैले भने, ‘धेरैजसोको भन न, सबैको किन भन्छौ ?’ संसारको इतिहासमा कुन समुदाय कहाँबाट कहाँ पुगेको छ र हामीले आज पाएको पहिचान हिजोको पहिचानभन्दा कति फरक छ ? ठोकुवा गरेर भन्न सकिँदैन । जिलेस्पीहरू अपवाद नहुन सक्छन् । तर उसले भन्यो, ‘होइन, सबै जिलेस्पीहरू भर्जिनियाकै हुन्छन् ।’

यो हाम्रो देश हो । यसले जे दिन्छ त्यो अरू कसैले दिँदैन । संघर्ष गर्नुपर्छ, यसलाई नै राम्रो बनाउनुपर्छ । नेपालीले राम्रो देश खोज्दै हिँड्ने होइन ।

मलाई उसको बलमिच्याइँ प्रस्ट भइसकेको थियो । तैपनि मैले भनें, ‘आयरिस वा इङ्लिस जिलेस्पीहरू पनि हुन्छन् भन्ने मैले पढेको छु ।’ उसले भन्यो, ‘एकदमै नभएको कुरा भन्यौ तिमीले ।’ अनि मैले उसलाई सन् १८१४ मा नालापानीमा भएको नेपाल–अंग्रेज युद्धको कथा सुनाएँ र भनें, ‘गोर्खालीहरूसँगको पहिलो दिनको लडाइँमै रोल्लो जिलेस्पी भन्ने आयरिस मूलका ब्रिटिस मेजर जनरलले वीरगति पाएका थिए । अब मलाई यो नभन कि उनी भर्जिनियाबाट आयरल्यान्ड हुँदै ब्रिटिस फौजमा भर्ना भएका थिए ।’ मेरो अनुहारमा एक निमेष टक्क आँखा अड्याएर हेरेपछि टेबलमा राखेको आफ्नो पाइप र सुर्ती खल्तीमा हाले र उनी बेपत्ता भए ।

प्रोजेक्ट वर्कका सन्दर्भमा एक दिन एक डच साथीले भनिन्, ‘तिमीले बोल्दा फिलिप्स (काल्पनिक नाउँ) ले सधैं खिचलो गर्न खोज्छ ।’ मैले भनें, ‘मलाई त्यस्तो कहिल्यै लागेन ।’ उनले भनिन्, ‘विचार गर, तिमी बोल्दा उसले आफ्नो हात घोप्टो पारी दाहिने कान पछाडि लगेर कुरो नबुझेको जस्तो गर्छ । उसले त्यो जानाजान गरेको हो ।’ फिलिप्स अर्थात् एक अफ्रिकी अमेरिकन । मैले भनें, ‘तिमी महिलाहरू अलि संवेदनशील हुन्छौ ।’ उसले जवाफ दिई, ‘तिमीमा सरलता छ, त्यो उसमा छैन । मलाईचाहिँ त्यस्तो कुरा सहन गाह्रो हुन्छ ।’

अर्को मिटिङमा मैले गोर्खे बुद्धि लगाएँ । फिलिप्सले कुरा राख्दा नबुझिएको वा नसुनिएको जस्तो गरी ठीक त्यसैगरी कान पछाडि हात लगेर देखाएँ । ऊ रन्कियो, ‘ह्वाट ? ह्वाट इज द प्रोब्लम ?’ मैले भनें, ‘द प्रोब्लेम इज विथ यु । आई एम वान्ली रिपिटिङ इट ।’ त्यसपछि सबै साथी गलल हाँसे । उसले भन्यो, ‘मैले त नबुझेर त्यस्तो गरेको हो ।’ मैले पनि ‘नबुझेरै गरेको मैले पनि’ भनें । उसको स्वाभिमान त्यहीँ डल्लियो । तर धेरै अवस्थामा यताका मान्छेलाई उताका मान्छेले गरेको ‘जोक’, कुरा काट्ने तरिका, छेडो हानेको या हाउभाउ बुझ्न गाह्रो पर्छ । यो कतिसम्म गाह्रो हुन्छ भने पूर्वी युरोपकाले समेत पश्चिम युरोपका यस्ता शैली बुझ्न सक्दैनन् ।

एउटा मिटिङमा हामी केही कानुनकर्मी थियौं । फौजदारी न्याय प्रशासनको कुरा हुँदै थियो । म प्रमाणको भार (बर्डेन अफ प्रुफ) सम्बन्धी एउटा मुद्दाको चर्चा गर्दै थिएँ । कानुनशास्त्रअनुसार सामान्यत: फौजदारी मुद्दा छ भने जसले अभियोजन गर्‍यो, उसले नै अपराध प्रमाणित गर्नुपर्छ । आरोपित व्यक्तिले आफू निरपराध (इन्नोसेन्ट) भएको प्रमाणित गर्नु पर्दैन । कानुनले नै अपवादको सिर्जना गरेको छ भने बाहेक नियम यही हो । सम्पत्ति, लेनदेन वा पदसम्बन्धी मुद्दामा जसले बढी प्रमाण जुटाउँछ, उसले मुद्दा जित्ने सम्भावना हुन्छ । अंग्रेजीमा यसलाई ‘डिसिजन बेस्ड अन प्रिपोन्डरेन्स अफ एभिडेन्स’ भनिन्छ । मेरो टिप्पणीपछि एक जना अस्ट्रेलियालीले भने, ‘फौजदारी मुद्दा भए पनि अभियोजन पक्षले आफ्नो प्रमाण प्रस्तुत गरिसकेपछि त्यसको खण्डन गर्ने वा आफ्नो काउन्टर एभिडेन्स दिने कर्तव्य प्रतिवादीको पनि हुन्छ । आएका प्रमाणलाई चुनौती दिने अभिभारा उसकै हो ।’

मेरो टिप्पणी थियो, ‘प्रतिवादी आफ्नो प्रतिरक्षामा उभिनु उसको आफ्नो कुरा हो । तर जुनसुकै हालतमा पनि मनासिव माफिकको दुविधाविहीन रूपमा आरोप लगाउनेले आरोप प्रमाणित गर्नुपर्छ । फौजदारी न्यायको सिद्धान्त यो नै हो । नो एक्सेप्सन ।’

यो सानो कुरामा धेरै विवाद भयो । त्यसपछि उनले भने, ‘तिम्रो देशको कुरो भनेको भए ठीकै होला । म बहस गर्दिनँ ।’ उसको कुरा सुनेपछि मैले थाम्न सकिनँ । अनि आफ्नो वालेट टेबलमा राख्दै भनें, ‘लौ ठीकै छ, मेरो वालेटमा ६ सय ५० डलर छ । मेरो देशको कुरा छाडौं । भोलि बिहानको सेसनमा अस्ट्रेलियाको फौजदारी कानुनअन्तर्गत मेरो कुरा गलत हो भनी प्रमाणित गरिदेऊ । यो पैसा तिम्रो । तर गर्न सकेनौ भने मैले जान्या छ ।’ त्यसपछि ऊ त्यहाँबाट हिँड्यो । अर्को दिन पनि आएन । मसँगै बसेकी बेलायती वकिलले भनिन्, ‘लुक, दे आर गुर्खाज । इफ यु डोन्ट मिन वार, डोन्ट फाइट इट ।’ गोर्खाली भए पनि नभए पनि शास्त्रको कुरा गर्ने हो भने अस्त्र छाड्नुपर्छ । अस्ट्रेलियाली हुँदैमा सबै कानुन जानेको हुनुपर्छ भन्ने छैन ।

एउटा अर्को फरक प्रसंग छ । मेरो एक बेलायती साथीले मलाई सप्ताहन्तका लागि आफ्नो पाहुना बनाए । उनको घर लंकास्टर सहरदेखि ६०–७० किलोमिटर परको एउटा गाउँमा छ । मसँग भेट गराउन उनले केही गाउँले साथी पनि बोलाएका थिए । उनका झड्केलो छोरीज्वाइँ पनि आएका थिए । उनकी श्रीमतीको त्यही साँझ एउटा चर्चमा ‘जाज’ गाउने कार्यक्रम थियो । उनले मलाई सबैजना जाऔं भनी बल गरिन् । चर्चको ठूलो हलमा हामीले त्यो ‘पर्फर्मेन्स’ हेर्‍यौं । त्यसपछि चर्चका फादरले बाइबलका आधारमा श्रीमान् र श्रीमतीबीचको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ भनी प्रवचन दिए । त्यो सक्नेबित्तिकै उनले मञ्चबाट घोषणा गरे, ‘परमेश्वरका कृपाले आज हामीमाझ एक जना अतिथि पनि हुनुहुन्छ । उहाँलाई यो मञ्चमा आई बाइबलबारे आफ्नो ज्ञान हामीमाझ राख्न अनुरोध गर्छु ।’ सबै मान्छे यताउता हेर्दै थिए । म पनि को रहेछन् ती अतिथि भनी बुझ्न खोज्दै थिएँ । ती झड्केली छोरीले हत्केलामा आफ्नो नानी झुन्ड्याउँदै मतिर आएर भनिन्, ‘तपाईंलाई नै बोलाएको हो ।’

यो अप्रत्याशित निम्तो थियो । एउटा त यत्रो ठूलो भीड र दोस्रो बाइबलबारे बोल्नुपर्ने । मैले फादरलाई भनें, ‘तर फादर म त हिन्दु हुँ । फेरि मलाई बाइबलबारे त्यति ज्ञान पनि छैन ।’ उनले भने, ‘यो त झन् हाम्रा लागि सुखद अनुभूति हुन्छ ।’ म फसिसकेको थिएँ । सबै ताली बजाइरहेका थिए । मैले ‘सर्मन अन द माउन्ट’ का बारे कनिकुथी महात्मा गान्धीको दृष्टिकोण राखें । डेविड थुरो र टाल्सटायको सोचलाई कसरी गान्धीले आफ्नो नैतिक र राजनीतिक विचार परिमार्जन गर्न प्रयोग गरे भन्ने व्याख्या गरें । टाल्सटायको ‘ईश्वरको साम्राज्य तिमीभित्रै छ’ (द किङडम अफ गड इज विदिन यु) पढेपछि अहिंसाप्रति उनको विश्वास झन् दह्रो हुन गएको मानिन्छ । मैले त्यहाँ त्यति राम्रो गरे जस्तो मलाई लागेन । तर विदेशी भनेर होला, सबैले मन पराए ।

हामी घर फर्किने बेला ‘जाज’ प्रस्तुत गरेकी मेरो साथीकी श्रीमतीले सोधिन्, ‘तिमीलाई हाम्रो प्रस्तुति कस्तो लाग्यो ?’ मैले ‘राम्रो थियो’ भनें । उनले फेरि सोधिन्, ‘तिमी जाज सुन्न कत्तिको जान्छौ ?’ मैले भनें, ‘हाम्रोमा यस्तो केही छैन । पहिलोपल्ट हो ।’ उनले ‘त्यसो भए त राम्रो लागेन होला ?’ भनिन् ।

मैले कोभेंट गार्डेनमा १८५० मा जंगबहादुर र महारानी भिक्टोरियाबीच भएको संवाद सुनाएँ । ‘तपार्इंले यो गीत बुझ्नुभयो र यति रमाएको ?’ भनी महारानीले सोध्दा जंगबहादुरको जवाफ हुन्छ, ‘आई डु नट अन्डरस्ट्यान्ड द नाइटिंगेल आइदर (बुझ्न त म बुलबुलले गाएको पनि बुझ्दिनँ) ।’ हामी सबै रमाइलो गर्दैगर्दा मेरा साथीलाई कुनै एउटा दारीवालले भन्दै थिए, ‘कहाँदेखि आउँछन्, हाम्रै स्कलरसिपमा यहाँ पढ्छन् अनि हामीलाई पढाएर जान्छन् । यो टोनी ब्लेयरको सरकारले केही गर्छ कि यिनीहरूलाई धपाउन ?’ त्यो भने बिझाउने कुरा थियो ।

धेरै विदेशीका नेपालका यस्ता अनुभव होलान् । तर यो हाम्रो देश हो । यसले जे दिन्छ, त्यो अरू कसैले दिँदैन । पर्यटनको दृष्टिले नेपाल सधैं सुन्दर छ । प्रकृतिले दिएको हामीसँग सबै कुरा छ । संघर्ष गर्नुपर्छ, यसलाई नै राम्रो बनाउनुपर्छ । नेपालीले राम्रो देश खोज्दै हिँड्ने होइन । मैले जति आफ्नो देश र बाँकी संसार देखें, आफ्नो देश जहिले पनि सगरमाथा जस्तै अग्लो र बलियो देखें । हाम्रो चाहना आफ्नो देशको क्षमता, आफ्ना मान्छेको पौरख र उनीहरूको कटिबद्धतालाई बुझ्दै अघि बढ्ने हुनुपर्छ । पश्चिमेलीहरूले नेपाल वा नेपालीलाई जसरी हेरुन् †

(लेखन सहयोग : निर्मल चौधरी)

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७७ ०९:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×