स्तनपान प्रवर्द्धन सबैको जिम्मेवारी- स्वास्थ्य - कान्तिपुर समाचार

स्तनपान प्रवर्द्धन सबैको जिम्मेवारी

सुदर्शन पौडेल, रोमिका न्यौपाने

काठमाडौँ — 'स्तनपानलाई बढाउन जनचेतना अभिवृद्धि गर्न सहयोग गरौं' भन्ने नाराका साथ २०७९ साउन १६ देखि २२ गते (अगस्ट पहिलो हप्ता) नेपाल लगायत विश्व भरी स्तनपान सप्ताह मनाइएको छ । स्तनपानले शिशुको मृत्युदर घटाउने अध्ययनहरुले देखाएका छन् ।

नेपालमा कम साक्षर, विपन्न, दुर्गम क्षेत्रका मानिसहरूको तुलनामा साक्षर, सम्पन्न, सहरियाहरूमा स्तनपानको दर कम रहेको स्वास्थ्य मन्त्रीले बताए । यस्तो अवस्था नेपाल लगायत संसारका अन्य देशमा प्रचलनमा पाइन्छ । यसका लागि स्तनपान गराउने आमाका लागि सामाजिक सहजिकरण, व्यक्तिगत चेतना अभिवृद्धिदेखि राज्यको तर्फबाट प्रभावकारी नीतिगत व्यवस्था गरी सहयोग बढाउनु पर्ने विश्व स्वास्थ्य संगठनले जनाएको छ ।

जनसांख्यिक स्वास्थ्य सर्भेक्षण, २०१६ अनुसार नेपालमा जन्मेको पहिलो महिनामा शिशुको मृत्यु दर २१ प्रति हजार जीवित जन्म रहेको छ । सन २०३० सम्म दीगो विकास लक्ष्य प्राप्तिका लागि यस्तो मृत्युदर १३ प्रति हजार जीवित जन्ममा झार्ने लक्ष्य प्राप्त गर्न स्तनपानको दर सुधार गर्नु आवश्यक छ । स्तनपान बच्चाको खाना मात्र होइन, बच्चामा रोग प्रतिरक्षा प्रणाली विकासको लागि अमृत समान आहार हो भने आमा र बच्चाको बीचमा सौहार्द सम्बन्ध विकासको माध्यम पनि हो । नेपालमा सुदूरपश्चिम प्रदेशमा जन्मने बच्चाहरूमध्ये करिब ७१ प्रतिशतले जन्मको पहिलो एक घण्टामा आमाको बिगौती दूध खाने गरेका छन् भने यस्तो दर मधेश प्रदेशमा सबैभन्दा कम (४५ प्रतिशत) रहेको अध्ययनले देखाएको छ । स्तनपानको दर सहरिया–शिक्षित–सम्भ्रान्तको तुलनामा ग्रामीण, कम साक्षर र मध्यम तथा न्यून आय भएका परिवारमा राम्रो रहेको पाइएको छ ।

दुर्गम क्षेत्रमा सामाजिक मर्यादाले थिचेर हो या लज्जाबोधले, लुकिछिपि वा बाक्लो ओड्नोले ढाकेर असुरक्षित तरिकाले स्तनपान गराइरहेका हुन्छन् । त्यहाँ आमाहरूलाई स्तनको सफाइ, हरेक पटक पूर्ण स्तनपानको (दुवै स्तन चुसाउने) तरिका, स्तनपानको समय अन्तर आदिका बारेमा प्रर्याप्त जानकारी नहुन सक्छ । कतिपय अवस्थामा काम गर्दा गर्दै धुलो मैलो अवस्थामा पनि स्तनपान गराउने वा थाकेर सुस्ताएको बेला स्तनपान गराउदा आमा भुसुक्क निदाएका कारण पनि असुरक्षित हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा आमाहरूलाई सुरक्षित स्तनपानको लागि घर परिवार, साथी, छिमेकीहरू र आमा समूह मार्फत् वा स्थानीय स्वास्थ्यकर्मीहरूले जनचेतना अभिवृद्धिका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु पर्छ ।

अधिकांश निजीस्तरका अस्पतालमा बढी आर्थिक फाइदा, छिटो प्रतिफल र सिकारु चिकित्सक वा नर्सको तालिमको उद्देश्यले पनि धेरैभन्दा धेरै प्रसूति शल्यक्रियाको माध्यमबाट हुने गरेको छ । काठमाडौंका नाम चलेको निजी अस्पतातमा यस्तो दर करिब तीन चौथाइ हुने गर्छ भने सरकारी अस्पतालमा पनि करिब ३५ प्रतिशतको हाराहारी शल्यक्रियाको माध्यमबाट प्रसूति हुने गर्छ । यो दर आफैंमा निकै ठूलो हो । साधारण अवस्थामा करिब १५ प्रतिशत प्रसूति शल्यक्रियालाई अपेक्षित मान्दा पनि यो दर दोब्बर भन्दा बढी हो । यस्तो हुनुमा अस्पताल मात्र दोषी छैनन । कतिपय आमाहरू प्रसूति पीडा छल्न वा शुभ लगनमा बच्चा जन्म दिन चिकित्सकसँग प्रसूति शल्यक्रियाको माग गर्छन् ।

शल्यक्रियापछि अस्पतालमा आमा र बच्चाहरूलाई लामो समयसम्म छुट्याएर राखिन्छ । यस क्रममा लामो समयसम्म स्तनपान गराउन सम्भव हुँदैन । त्यस्तो व्यवस्था मिलाएको खण्डमा पनि आमालाई खानाको कमी हुने भएको कारण शिशुले पर्याप्त दूध पाउँदैन । यस्तो अवस्थामा (बाल मैत्री भनिएका अस्पतालमा समेत) बच्चालाई आमाको दूधको सट्टामा अन्य पेयपदार्थ खुवाइने गरेको पाइन्छ । कतिपय अस्पतालले प्रसूति हुनुअघि नै कचौरा चम्चा वा बोतल र फर्मुला मिल्कको जोहो गर्न लगाउने गलत प्रवर्त्ति संस्थागत भएको छ ।

स्तनपान भनेको शिशुको पेट भर्ने विषय मात्र होइन, यो त आमा र बच्चाबीच भावनात्मक सम्बन्धको विस्तार गर्ने अवसर पनि हो । त्यसका लागि आमा र बच्चाले एक अर्कालाई हेर्ने, मुस्कुराउने र आमाले कुरा गर्ने गर्नुपर्छ । एउटा स्तनको सम्पूर्ण दूध सकिएपछि मात्र अर्को स्तनतर्फ सार्नु पर्छ । यस क्रममा साधारणत: २० मिनेटसम्म लाग्न सक्छ । यस प्रकारका गतिविधिले बच्चाको पूर्ण पोषण मात्र होइन उसको मस्तिष्कको विकासमा ठूलो मद्दत मिल्छ । आमाहरूलाई आफ्नो स्तनपानले बच्चालाई पर्याप्त पोषण पुग्यो वा पुगेन भन्ने चिन्ता हुनु स्वभाविक हो । त्यसका लागि बच्चाको दिसापिसाबको आधारमा उनीहरूले सहज अनुमान लगाउन सक्छन् भने उनीहरूको शारीरिक वृद्धिको आधारमा पनि यकिन गर्न सक्छन् ।

नेपालमा पनि सानो परिवार, जागिरे आमा भएको संख्या बढ्दो छ । त्यस्तो अवस्थामा शिशुलाई स्याहारसुसारको लागि तलब सहितको विदाको माग हुँदै आएको छ । सरकारले तीन महिनासम्म तलबी र त्यसपछि आवश्यकता र सम्भाब्यताको आधारमा अर्को तीन महिना बेतलबी विदा दिन सक्ने व्यवस्था गरेको छ । यस्तो विदालाई गैरसरकारी कार्यस्थलमा पनि सहज बनाउन सरकारले कदम चालनु पर्छ । त्यस अलावा स्तनपान गराइरहेका आमाले शिशुलाई कार्यस्थलमा ल्याउन चाहेमा त्यसको सहजीकरण गर्न कार्यस्थलमा भौतिक पूर्वाधार जुटाउनु पर्छ ।

स्तनपान कम हुनुमा बजारले पनि ठूलो भूमिका खेलेको छ । बेबी फर्मुला मिल्कको नाममा बजारमा पाइने औद्योगिक दूध र त्यसको अतिरञ्जन विज्ञापनले कतिपय आमा वा परिवारमा आमाको दूध भन्दा औद्योगिक दूध बढी फाइदाजनक भन्ने भ्रम परेको हुन सक्छ । यस्ता औद्योगिक दूधलाई नियन्त्रण गर्ने सम्बन्धमा नियम बनेको भएता पनि त्यसको कार्यान्वयन फितलो भएको कारण निस्प्रभावी भएको छ । कतिपय आमाहरू स्तनपानले आफ्नो शरीर बिग्रने, मानसिक वा शारीरिक रुपमा कमजोर भइने जस्ता भ्रमका कारण पनि यसप्रति अरुचि देखाएको पाइन्छ । यी सबै कुराको सुधारका लागि राज्यले आफना प्रतिबद्धताहरू कडाइका साथ पालन गर्नु पर्छ भने आमा र परिवारमा रहेको भ्रमलाई चिर्न भरपर्दो सूचना सञ्चार हुने व्यवस्था मिलाउनु पर्छ ।

अन्तमाः स्तनपान नै शिशुको लागि उत्कृष्ट आहार हो जसमा धनी र गरिब, बिपन्न र सम्पन्न, गाउँ र सहर केही नभनी बच्चालाई आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण पोषण तत्वले भरिपूर्ण हुन्छ । स्तनपान नै कुपोषण घटाउने मख्य आधार पनि हो । स्तनपानको मूल मन्त्र भनेकै बच्चा जन्मेपछि सकेसम्म छिटो (एक घण्टाभित्र) स्तनपान गराउने, ६ महिना पूरा नभएसम्म आमाको दूध मात्रै खुवाउनु पर्छ। बच्चा ६ महिना पूरा भएपछि कम्तीमा दुई वर्ष आमाको दूधका साथै थप पौष्टिक आहार दिन थाल्नु पर्छ । बच्चाको पूर्ण स्तनपानका लागि आमा स्वयं सचेत हुनुका साथै परिवार, स्वास्थ्य संस्था, कार्यस्थल, समाजिक संघसस्था, सरकारको ठूलो भूमिका हुन्छ ।

(पौडेल जनस्वास्थ्यकर्मी हुन् भने न्यौपाने जनस्वास्थ्य स्नातकोत्तर अध्ययनरत नर्स हुन् ।)

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७९ १५:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

'अर्थमन्त्रीमाथिको छानबिन समितिले बहुमतका नाममा टाउका गनेर प्रतिवेदन बुझायो'

प्रतीक्षा काफ्ले

काठमाडौँ — नेकपा एमालेकी सचिव एवं पूर्वमन्त्री पद्मा अर्यालले अर्थमन्त्री जनार्दन शर्मामाथिको भएको छानबिनको प्रतिवेदनमा आफूहरूको असन्तुष्टि रहेको बताएकी छन् ।

११ सदस्यीय उक्त छानबिन समितिले बहुमतका आधारमा टाउका गनेर प्रतिवेदन पेस गरेको नेतृ अर्यालले आरोप लगाएकी छन् ।शर्मामाथिको छानबिन समितिको प्रतिवेदन चित्त बुझ्दो नभएकाले नेकपा एमालेका लागि स्वीकार्य नरहने उनले बताएकी थिइन् ।

आइतबार पोखरामा पत्रकारसँग भेटघाट गर्दै नेकपा एमालेकी सचिव पद्मा अर्यालले उक्त प्रतिवेदनप्रति आफूहरूको असहमति रहेको बताइन् । यस्तै गठबन्धन सरकारले अर्थमन्त्री शर्माविरुद्धको प्रमाण मेटाउने काम गरेको पनि उनको आरोप थियो ।

यसैबीच नेतृ अर्यालले आर्थिक सूचांक धरासायी बन्दै गएको र शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको सरकार इतिहासकै नालायक र असफल रहेको पनि आरोप लगाइन् । अर्यालले पछिल्लो समय खाद्यान्न लगायत उपभोग्य सामग्रीमा बढ्दै गरेको महङ्गीको पनि विरोध गरिन् ।

पूर्वमन्त्री अर्यालले जेठ महिनामा मात्रै आयल निगमबाट ४१ करोड इन्धन घोटला भएको पनि आरोप लगाएकी थिइन् । तर यस सरकारसँग जनताले आसा गर्ने ठाउँ नरहेको उनको जिकिर थियो ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७९ १४:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×