डेंगु संक्रमण अझै एक महिना

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — पछिल्लो समय मुलुकमा डेंगुका बिरामीको संख्यामा कमी आउन थाले पनि संक्रमण भने जारी रहेको छ । एडिस एजेप्टी र एडिस एल्बोपिक्टस जातको लामखुट्टेले सार्ने डेंगु संक्रमण अझै एक महिनासम्म देखिन सक्ने विज्ञले जनाएका छन् । विज्ञहरूका अनुसार अघिल्ला वर्षको तुलनामा यस वर्ष मुलुकभर नै डेंगु संक्रमण फैलियो । जाडोयाममा घटे पनि पुन:आगामी मनसुन पछाडि बढ्न सक्ने विज्ञहरूले औंल्याएका छन् । 

‘पछिल्ला दिनमा बिरामीको संख्यामा कमी आए पनि निरन्तर रूपमा बिरामी आउने क्रम जारी छ,’ शुक्रराज ट्रोपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल टेकुका डा. शेरबहादुर पुन भन्छन् । टेकु अस्पतालमा हाल दिनहुँ ७०/८० जना डेंगुका बिरामी आउने गरेको जानकारी उनले दिए । डेंगुको संक्रमण जारी रहे पनि राजधानीलगायत मुलुकका अन्य ठाउँमा बिरामीको संख्यामा कमी आएको छ । ‘डेंगु संक्रमण रोकिएको त छैन तर पहिलाभन्दा कम भएको छ’, इपिडिमियोलजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (ईडीसीडी), किट जन्य रोग नियन्त्रण शाखा प्रमुख डा.प्रकाश शाह भन्छन्, ‘डेंगुका बिरामी अस्पताल आउने क्रम जारी छ ।’

विज्ञहरूको आँकलनअनुसार हाल डेंगुको संक्रमण पहिलेको दाँजोमा करिब ५० प्रतिशत कम भएको छ । पछिल्ला दिनमा डेंगुले मुलुकको कुनै पनि भागमा मृत्यु भएको रिपोर्ट प्राप्त नभएको दाबी सरकारको छ । यस पटक डेंगुको संक्रमणबाट ६ जनाको मृत्यु भएको सरकारी तथ्यांक छ ।

विज्ञका अनुसार कात्तिक महिनाभर डेंगुको बिरामी देखिने क्रम जारी रहनेछ । यसपछि पनि आगामी मनसुनसम्म फाट्टफुट्ट रूपमा यस्ता बिरामी देखिने छन् । ‘आगामी वर्षको मनसुन हुनुभन्दा अगाडिसम्म डेंगु प्रकोप देखिन सक्ने सम्भावना छ,’ डा.शाह भन्छन्, ‘यसपटक त अस्वाभाविक रूपमा मनसुन अगावैदेखि डेंगुको प्रकोप देखिएको हो ।’ यसपटक मुलुकमा प्रकोपकै रूपमा डेंगु देखिएकाले साधारण ज्वरो आउँदा ज्वरो/दुखाइ कम गर्न सिटामोल उपयोग गर्न र एस्प्रिन, ब्रुफेनजस्तो औषधि सेवन नगर्न डा.पुन आग्रह गर्छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) को अनुसार डेंगुका लागि कुनै विशिष्ट उपचार छैन । तर छिटो रोग पत्ता लगाएर उचित चिकित्सकीय हेरचाहले मृत्युदर १ प्रतिशतभन्दा कम हुन्छ ।

डा. पुनका अनुसार डेंगुको लक्षणसहित सामान्य ज्वरो भए घरमै प्रशस्त पोसिलो झोल पदार्थ सेवन गरी आराम गर्न सकिन्छ । तर कडा र फरक प्रकारको ज्वरो आउँदा अस्पतालमा जचाएर चिकित्सकीय सल्लाह लिनुपर्छ । संख्यात्मक रूपमा कम भए पनि डेंगु संक्रमण जारी रहेकाले बच्चा, बूढापाका, दीर्घरोगी, गर्भवती, पेप्टिक अल्सर, मोटोपना भएकालाई ज्वरो देखिए विशेष ध्यान दिनुपर्नेसमेत विशेषज्ञहरूले औंल्याएका छन् ।

विज्ञहरूले लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्ने र डेंगु सार्ने लामखुट्टेलाई खोजेर मास्ने अभियान नै रोग नियन्त्रणको सर्वोत्तम उपाय रहेको बताउँदै आएका छन् । डेंगु सार्ने एउटा लामखुट्टेले १०० देखि ३०० वटा फुल पार्छ । यी फुल ७ देखि ११ दिनमा वयस्क हुन्छ । यस्ता फुल एक वर्षभन्दा बढी समयसम्म उपयुक्त वातावरण पाए पुन:लामखुट्टेमा परिणत हुन सक्छन् । यसको एउटा खतरनाक पक्ष के हो भने, संक्रमित लामखुट्टेले पारेको फुलबाट निस्किने सबै लामखुट्टेले रोग सार्छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ ०९:५१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फौजी किराको प्रकोप : साढे २० हजार हेक्टर धानबालीमा क्षति

राजु चौधरी

काठमाडौँ — फौजी किराको प्रकोपले मुलुकभर साढे २० हजार हेक्टर धानबालीमा क्षति पुगेको सरकारी अध्ययनले देखाएको छ । प्लान्ट क्वारेन्टाइन एवं विषादी व्यवस्थापन केन्द्रको तथ्यांकअनुसार कात्तिक १ गतेसम्म २० हजार ४ सय १४ हेक्टर धानबालीमा फौजी किराले क्षति पुर्‍याएको हो । ‘थप अध्ययन भइरहेको छ,’ केन्द्रका कार्यकारी प्रमुख सहदेवप्रसाद हुमागाईले भने । हालसम्मको अध्ययनमा सबैभन्दा बढी प्रदेश ५ को धानबालीमा क्षति पुगेको छ । बाँकेमा १७ हजार हेक्टर धानबाली नष्ट भएको छ । यसपछि सबैभन्दा बढी बर्दियामा २ हजार हेक्टरमा क्षति भएको जनाएको छ ।

अहिले खेतमा धान पाकेको बेला फौजी किराले बोट र बाला काटेपछि किसान मारमा परेका छन् । किसानले किरा मार्ने विषादी छरे पनि खासै नियन्त्रणमा आएको छैन । किसानका अनुसार दिउँसो किरा लुक्ने र राति बढी क्षति पु‍र्‍याउने गरेको छ । ‘फौजी किरा आक्रामक रूपमा फैलिँदै गएको छ । कृषिका लागि यो महारोग हो,’ राष्ट्रिय किसान समूह महासंघका निवर्तमान अध्यक्ष उद्धव अधिकारीले भने, ‘रोगले किसान चिन्तत छन् । यसले कृषि क्षेत्रमै ठूलो नष्ट पार्छ ।’

उनका अनुसार धानबालीसँगै धादिङका केही क्षेत्रमा कोदोमा समेत फौजी किरा देखिएको छ । सरकारले तत्कालीन नियन्त्रण नगरे समग्र कृृषि क्षेत्र समस्यामा पर्ने उनले बताए ।

प्रदेश १ मा ४ जिल्लामा फौजीको असर देखिएको छ । झापामा २ सय ८७ हेक्टर, उदयपुरमा १ सय ४१ हेक्टर, सुनसरी ७७ हेक्टर र मोरङ १२ हेक्टरमा क्षति भएको छ । प्रदेश ३ तर्फ सबैभन्दा बढी चितवनमा क्षति पुगेको छ । चितवनमा ६ सय ४४ हेक्टर, मकवानपुरमा १ सय ३ हेक्टर, सिन्धुलीमा १ सय ५० हेक्टरमा क्षति केन्द्रका पुगेको हुमागाईले बताए । धादिङ र ललितपुर क्षेत्रमा सामान्य असर गरे पनि पहिचान हुन नसकेको केन्द्रले जनाएको छ । ‘समन्वयको पाटोमा समस्या देखिएको छ,’ हुमागाईले भने, ‘जसले गर्दा सबै क्षेत्रबाट विवरण संकलन हुन सकेको छैन ।’

प्रदेश २ को रौतहट र बारामा क्षतिको रिपोर्टिङ भए पनि तथ्यांक आइसकेको छैन । केन्द्रका अनुसार कर्णाली र सुदूरपश्चिममा भने फौजी किराको प्रकोप छैन । केन्द्रका अनुसार फौजी किरा धान पाक्ने बेला बढी सक्रिय देखिन्छ । यसले धानको बाला नै टुक्राउँछ । काटेको बाला पनि टुक्राउँछ । जानकार अनुसार नेपालको हकमा नियन्त्रण बाहिर नै छ । समयमै नियन्त्रण हुने सबै बाली सखाप पार्ने विज्ञहरू बताउँछन् ।

‘यसको नियन्त्रण गर्ने दायित्व केन्द्रसँगै प्रदेश, स्थानीय सरकारले पनि हो,’ कार्यकारी प्रमुख हुमागाईले भने, ‘स्थानीय र प्रदेश सरकारलाई प्रोटोकलका कुरा, तालिम/परीक्षण दिएका छौ । नियन्त्रणका लागि सबै क्षेत्र सक्रिय हुनुपर्छ ।’ यी निकायबाहेक किसानको हकहितका लागि किसान आयोग पनि छ । तर, किसानको समस्यामा आयोग उदासीन छ । प्रभावकारी रूपमा काम गर्न नसकेको जानकारहरू बताउँछन् ।

किसान आयोगका प्रवक्ता रवीन्द्र केसीले भने किरा नियन्त्रण गर्ने सम्भावना रहेको बताए । यसका लागि कृषि ज्ञान केन्द्र, प्रदेश मन्त्रालयले प्राविधिकहरू खटाउनुपर्ने उनले बताए । ‘तराईका पूर्वतिर जटिल समस्या छ । मानवीय असर नहुने गरी किटनाशक प्रयोग गरेर नियन्त्रण गर्न सकिन्छ,’ उनले भने, ‘किसानले क्षतिपूर्ति पनि पाउनुपर्छ ।’ केन्द्रका निवर्तमान अध्यक्ष डिल्लीराज शर्माका अनुसार फौजी किरा अमेरिकाको किरा हो । यो बृहत् रूपमा नोक्सान गर्ने राजचर (रात्रि) किरा हो ।

‘३ वर्षअघि अफ्रिकामा मकैलाई ध्वस्त बनायो । गत वर्ष भारत प्रवेश गर्‍यो,’ उनले भने, ‘त्यसपश्चात् बंगलादेश, श्रीलंका, थाइल्यान्ड, चीन, कोरियासम्म फैलिएको छ ।’ उनका अनुसार फौजीले एउटा बाली मात्रै नभई धेरै बाली नष्ट गर्छ । सबैभन्दा बढी मकैलाई असर गर्छ । ‘करिब ८० प्रकारको घाँस बालीलाई नोक्सान पुर्‍याउँछ,’ उनले भने ।

फौजी किरा रातमा मात्रै चल्छ । एक रातमा एक सय किलोमिटर उड्न सक्छ ।

यो किरा गर्मी ठाउँमा बढी सक्रिय हुन्छ । १४ डिग्रीभन्दा कममा बाँच्न नसक्ने शर्माले बताए । धानलगत्तै मकै खेती हुने हुँदा तत्काल रोकथाम आवश्यक रहेको उनले बताए । ‘अहिले नै रोकथाम भएन भने मकै बाली ध्वस्त पार्छ,’ शर्माले भने ।

नियन्त्रणको उपाय
फौजी किरा मार्न अहिले विषादी प्रयोग भइरहेको छ । फौजीको प्रकोप नियन्त्रण गर्न विषादीभन्दा प्राकृति प्रविधि अपनाउनुपर्छ । पूर्वमहानिर्देशक शर्माका अनुसार एकृकीत शत्रुजीव व्यवस्थापन अपानाउनुपर्छ । ‘फौजी किराले कहाँ अण्डा पार्‍यो, कसरी हुर्कियो हेर्नुपर्छ ।

त्यसको आधारमा उपचार गर्नुपर्छ,’ निवर्तमान महानिर्देशक शर्माले भने, ‘फौजी किरालाई खपटे किरालगायत भाइरसले मार्छ । एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापनको आधारमा नियन्त्रण गर्दा दिगो हुन्छ ।’ विषादी मात्रै प्रयोग गर्दा प्रकोप थप बढ्ने जानकारहरू बताउँछन् । महासंघका निवर्तमान अध्यक्ष अधिकारीले पनि फौजी किरा विषले नियन्त्रण हुन नसक्ने बताउँछन् ।

‘विष हालेर किरा सिध्याउने सिद्धान्त नै गलत हो । विषको असर अरू क्षेत्रमा पनि गर्छ,’ अधिकारीले भने, ‘किरा नियन्त्रण गर्न अन्य किरा उत्पादन गरेर समस्या समाधान गर्नुपर्छ ।’

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ ०९:४९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT