कोदो–फापर सस्तो, चाउचाउ र पाउरोटी महँगो

रैथाने बाली अपहेलित
रमेशकुमार पौडेल

(चितवन) — रैथाने बालीको प्रवर्द्धन कसरी गर्ने ? रैथाने परिकारलाई बजारमा पुर्‍याउन के गर्नुपर्ला ? यिनै प्रश्नको उत्तर खोज्न कृषि ज्ञान केन्द्रले शनिबार भरतपुरमा छलफल कार्यक्रम आयोजना गर्‍यो ।

फापर खेती गर्ने भण्डाराका किसान हरिप्रसाद बर्तौलाले भने, ‘फापर खेती गर्न सजिलो छ । खनजोत पनि राम्रोसँग गर्नु पर्दैन । राम्रो फले पनि घरमा प्रयोग हुँदैन । किन्न आउनेले ३५–४० रुपैयाँ किलोमा लैजान्छन् ।’

बर्तौलाको कुरा सुनेर डा. अरुणा उप्रेती छक्क परिन् । रैथाने बालीमा हुने पोषक तत्त्वबारे जानकारी गराउन आएकी उप्रेतीले काठमाडौंमा एक किलो फापरको पिठो १५० रुपैयाँमा किन्दै आएको सुनाइन् । किसानले राम्रो मूल्य नपाएको सुनेपछि उनले घरमा प्रयोग गर्न र पाहुना आउँदा रोटी पकाएर दिन सुझाइन् । बर्तोलाले फेरि अर्को तर्क दिए, ‘घरमा पनि खाँदैनन् । पाहुनालाई फापरको रोटी के दिनु, हेपेको भन्लान् भनेर चाउचाउ किनेर दिन्छौं ।’

किसानले बहुमूल्य वस्तु सस्तोमा बेचेर कमसल महँगोमा किन्ने गरेको यो एउटा उदाहरण हुन सक्छ । ‘कोदो, फापर, मकै पनि के खानु, चाउचाउ, पाउरोटी पो खाने हो भन्ने चिन्तन बढेका कारण यस्तो भएको हो,’ उप्रेतीले भनिन्, ‘रैथाने बालीलाई समाजले अपहेलना गर्‍यो । पोषणका हिसाबले यी बहुमूल्य छन् ।’

कृषि ज्ञान केन्द्रका बाली विकास अधिकृत माधव पौडेलले कोदो, फापर, चिनु, कागुनो, उवा, लट्टे, जुनेलो, जौजस्ता रैथाने बालीको संरक्षण र बजार विस्तारमा कार्यालय जुटेको बताए । ‘हाम्रो कार्य क्षेत्र चितवन र मकवानपुर जिल्ला हो । यी दुई जिल्लामा रैथाने बालीको प्रचुर सम्भावना छ । खेती पनि हुँदै आएको छ । खपत राम्रो नहुँदा किसान भने निराश छन् । निराशा हटाउनु आवश्यक छ,’ पौडेलले भने ।

रैथाने बाली उच्च पोषण भएका ‘सुपर फुड’ भएको उप्रेतीले बताइन् । ‘हामीले यसको महत्त्व बुझेका छैनौं । विदेशमा यसको राम्रो खपत छ । यहाँ पनि धनीहरूले खान थाले ।

सुपरमार्केटहरूमा कोदो, फापरको पिठो महँगोमा बिक्छ । सबैले प्रयोग गर्ने बनाउन हामीले पनि केही उपाय लगाउनुपर्छ,’ डा. उप्रेतीको सुझाव थियो । उनले रैथाने बालीका परम्परागतभन्दा भिन्न परिकार बनाउन उत्तम हुने बताइन् । ‘त्यस्ता परिकारहरू आफैं खाने गरौं अनि घरमा आउने पाहुनालाई पनि खुवाउने गरौं । हामी आफू पनि खाँदैनौं ।

पाहुना आए बिस्कुट, पाउरोटी र चाउचाउ खुवाउँछौं । यसरी हुँदैन । सुरुवात हामी आफैंबाट गर्नुपर्छ,’ उप्रेतीले आग्रह गरिन् । यस्तै सरकारी अस्पतालका क्यान्टिनहरूमा रैथाने बालीका परिकारहरू बेच्ने परिपाटी मिलाए बजारीकरणमा महत्त्वपूर्ण फड्को मार्ने सम्भावना रहेको पनि उप्रेतीले बताइन् ।

‘तीव्र रूपमा व्यवसायीकरण गर्न सरकार नै अग्रसर हुनुपर्छ । सरकारी कार्यालयको खाजा रैथाने बालीको होस् । अस्पतालहरूमा रैथाने बालीको परिकारहरू बन्न र बिक्री हुन थालुन् । त्यसपछि यसको प्रवर्द्धन गज्जवले हुन्छ,’ उप्रेतीको भनाइ थियो । जौको सातु कसैले नखाने तर त्यसैबाट बनेको हर्लिक्स घरघरमा पुर्‍याउन मार्केटिङवालाले सहयोग गरेका हुँदा सरकारले पनि रैथाने बालीको उत्थानका लागि मार्केटिङ कौशल देखाउनुपर्ने उनले बताइन् ।

रैथाने बालीको उपयोग नबढे किसानहरू निराश भएर खेती गर्न छाड्ने अगुवा कृषक चन्द्रप्रसाद अधिकारीले बताए । विदेशमा यस्ता बालीबाट बनेका खाद्य पदार्थहरूको प्रयोग अत्यधिक छ । ‘नेपालमा भने रैथाने बाली लोप हुने, विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने विडम्बनापूर्ण अवस्था आउन सक्छ ।

प्रकाशित : असार २९, २०७६ १०:२४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

तरुल खेतीमा आकर्षण

भवानी भट्ट

(कञ्चनपुर) — महाकाली नगरपालिका १० का प्रेम सुनारको परिवारलाई धान र गहुँ खेतीले वर्ष दिन हातमुख जोर्न पुग्थेन । घर परिवारको गर्जो टार्न प्रेम मजदुरी गर्थे । तरुल खेती सुरु गरेपछि भने ती सबै समस्या समाधान भए ।

तरुल बिक्रीको आम्दानीले प्रेमको परिवार अहिले धान, गहुँ जस्ता अन्न खरिद गर्छ । छोराछोरीको पढाइ र घर खर्च तरुलले धानेको छ ।

प्रेमसँग आधा बिघा मात्रै जमिन छ । त्यही जमिनमा उनले २–३ वर्षदेखि तरुल खेती सुरु गरेका हुन् । उक्त खेतीबाट वर्षमा अढाइ/तीन लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी हुन्छ । त्यही आम्दानीबाट खाद्यान्न खरिद गर्छन् । घर परिवारको खर्च चलाउँछन् । ‘धेरै मिहिनेत पनि पर्दैन, अन्य तरकारीको तुलनामा उत्पादन पनि राम्रो हुन्छ,’ प्रेमले भने, ‘बिक्रीको समस्या छैन, स्थानीय बजारमै खपत हुन्छ ।’

महाकाली नगरपालिका ९ र १० मा तरुल खेती गर्ने कृषकको संख्या बर्सेनि बढदै गएको छ । राम्रो उत्पादन र बजार भाउका कारण कृषक यसतर्फ आकर्षित भएका छन् । उक्त क्षेत्रमा बलौटे माटो र पानी नजम्ने भएकाले पनि तरुलका लागि उपयुक्त मानिएको छ ।

‘माघे संक्रान्तिमा तरुलको माग धेरै हुन्छ,’ चार वर्षदेखि तरुल खेती गर्दै आएका जितु सुनारले भने, ‘त्यतिबेला व्यापारी घरमै आएर लैजान्छन् ।’ उनका अनुसार तरुल प्रतिकिलो ७०–८० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ । एकैपटक ठूलो मात्रामा उत्पादन हुने भएकाले कतिपय कृषकले लुकिछिपी सीमावर्ती भारतीय बजारतर्फ पनि बिक्री गर्दै आएका छन् । एउटै बोटबाट दुई/अढाइ किलोसम्म निस्किन्छ । एक बिघामा ८०–९० क्विन्टलसम्म उत्पादन हुने गरेको छ ।

‘दोधारा, चाँदनी तरुल खेतीका लागि उपयुक्त छ, यसका लागि आवश्यक प्राविधिक र बीउबिजनको भने अभाव हुन्छ,’ लामो समयदेखि तरकारी खेती गरिरहेका कुतियाकवरका खड्के बुढाले भने, ‘कुनै रोग किरा लागेमा सल्लाह दिने प्राविधिक पनि पाउँदैनौं ।’ उनले ४–५ वर्षदेखि ५ कट्ठा जग्गामा तरुल खेती गरिरहेका छन् ।

महाकाली नगरपालिका तरुलका लागि मात्रै नभई अन्य तरकारी खेतीका लागि पनि उपयुक्त मानिन्छ । यहाँका कृषकले भन्टा, परबल र अन्य बेमौसमी तरकारी उत्पादनगर्दै आएका छन् । केही वर्षयता बेसारर अदुवा खेती गर्न सुरु भएको छ । ‘बेसार र अदुवाले राम्रो भाउ पाउँदैन,’ बुढाले भने, ‘सिजनमा ३०–४० रुपैयाँ प्रतिकिलोमा बिक्री गर्नुपर्छ ।’

तरकारी उत्पादनका प्रशस्त सम्भावना भए पनि स्थानीय तहले हालसम्म यसतर्फ चासो दिन सकेको छैन । केही सानातिना तालिमहरू सञ्चालन गरे पनि कृषकलाई राहत हुने खालका ठूला योजना ल्याउन नसकेको हो । अहिले पनि दोधारा, चाँदनी क्षेत्रमा उत्पादन हुने तरकारी बिक्री गर्न समस्या हुने गरेको छ । यसका लागि व्यवस्थित बजार र संकलन केन्द्रसमेत स्थापना हुन नसकेको किसानको गुनासो छ ।

प्रकाशित : असार २९, २०७६ १०:२२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×