गणितविनाको विज्ञान र प्रविधि - विविधा - कान्तिपुर समाचार

गणितविनाको विज्ञान र प्रविधि 

नै व्यक्तिले साँचो वा झुठो बोलेको कुरा पत्ता लगाउने उपकरण पोलिग्राफ पनि गणितीय अभिव्यक्ति हो । मानव निर्मित रोबोटको कृत्रिम बुद्धिमताको आधार पनि गणित नै हो । गणित सर्वव्यापी छ ।
दिनेश पन्थी, दिलबहादुर गुरुङ

नेपालमा नयाँ शासन प्रणालीको स्थापनापश्चात् सरकारले समृद्ध नेपालको परिकल्पना गरी विभिन्न क्षेत्रमा सुधार गर्दै आइरहेको छ । शिक्षा क्षेत्रमा पनि सुधार गर्दै माध्यमिक तहमा आगामी शैक्षिक सत्रदेखि लागू हुनेगरी कक्षा ११ र १२ को नयाँ पाठ्यक्रमको प्रारूप पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले सार्वजनिक गरेको छ ।


यो प्रारूप सार्वजनिक गरेसँगै नेपाल गणित समाज लगायत विज्ञान विषय सम्बद्ध विज्ञहरूले संयुक्त विज्ञप्तिमार्फत विरोध जनाएका छन् । विज्ञान विषय सम्बद्ध विज्ञद्वारा आएको असन्तुष्टि जायज वा नाजायज के हो ? पाठ्यक्रम प्रारूपमा विरोध हुनुको अर्थ यसमा केही कमजोरी छ । सरकारले सुधारका लागि सुझाव लिन सम्बद्ध निकायहरूसँग वार्ताको पहल गर्नुपर्ने थियो, तर त्यो भइरहेको छैन ।


पाठ्यक्रम संरचना परिवर्तन गर्नु एक राष्ट्रिय महत्त्वको विषय हो । यो परिवर्तन गर्न सरकारले के कस्ता पद्धति अपनायो भन्ने विषयले महत्त्वपूर्ण अर्थ राख्छ । पाठ्यक्रम संरचनाले शैक्षिक क्षेत्रमा दूरगामी प्रभाव राख्ने हुनाले प्राज्ञिक वर्गले जिज्ञासा व्यक्त गर्नु स्वाभाविक हो । देशभर विशिष्टीकृत उच्च शैक्षिक संस्थाहरू खोलिएका छन् र दर्जनौं खोलिने क्रममा छन् । यिनका आफ्नै विशेषता र महत्त्व छन् ।


पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले विज्ञमार्फत पाठ्यक्रम प्रारूपको प्रारम्भिक मस्यौदा तयार गरी त्यसलाई प्रदेशहरूमार्फत राष्ट्रिय बहसमा ल्याउनुपर्थ्यो । सम्बन्धित क्षेत्रका जानकारहरूको सल्लाह–सुझाव संकलनपछि मात्रै परिमार्जित पाठ्यक्रम प्रारूप लागू गरेको भए त्रुटिरहित र सर्वस्वीकार्य हुने थियो । व्यापक बहस हुन नसके पनि पाठ्यक्रम प्रारूप निर्माणका लागि गठन गरिएको समितिले वैज्ञानिक एवं पारदर्शी रूपमा काम नगरेको देखिएको छ । विधि मात्र पुर्‍याउने हेतुले अपरिपक्व एवं अदूरदर्शी निर्णयको भरमा अवैज्ञानिक पाठ्यक्रम लाद्न खोज्नु राम्रो होइन । प्रारूप निर्माणका लागि बनेका विभिन्न धारहरूमध्ये विशाल क्षेत्र ओगट्ने साधारण धारले हो । साधारण धारको संयोजकका रूपमा राखिएका विज्ञले आफू संयोजक रहेको भन्ने नै थाहा नपाएको, नियुक्ति पत्र नभएको र प्रारूप निर्माणका कुनै पनि बैठकमा उपस्थित नभएको बारे सञ्चार माध्यममा अभिव्यक्ति आएका छन् ।


यसबाट निहित उद्देश्य परिपूर्ति गर्ने लक्ष्य अनुरुप नियोजित रूपमा पाठ्यक्रम प्रारूप निर्माण गरिएको स्पष्ट भएको छ । राष्ट्रिय महत्त्व राख्ने पाठ्यक्रम प्रारूपको निर्माण यति अपरिपक्व तरिकाले हुनु दुर्भाग्यपूर्ण छ ।


पाठ्यक्रम प्रारूप युक्तिसंगत नरहनुका प्रशस्त आधारहरू छन् । विज्ञान समूह अन्तर्गत अध्ययन गर्ने विद्यार्थी मुख्यतया दुई वर्गमा विभाजित हुने गर्छन् । भौतिक विज्ञान र जीव विज्ञान वर्ग । विश्वका धेरैजसो देशमा भौतिक विज्ञानका विद्यार्थीले भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र र गणित विषय अनिवार्य रूपमा अध्ययन गर्छन् । त्यस्तै जीव विज्ञानका विद्यार्थीले जीव विज्ञान, भौतिकशास्त्र र रसायनशास्त्र विषय अध्ययन गर्छन् । विज्ञानको भाषा नै गणित भएकाले जीव विज्ञानका विद्यार्थीलाई पनि कक्षा ११ वा १२ मा गणित विषय अनिवार्य हुने गर्छ । विज्ञान वा वाणिज्य समूहलाई गणित अनिवार्य नगरी उत्पादन भएको जनशक्ति सम्बन्धित विषयमा कतिको सबल हुन सक्छ ? साधारण व्यक्तिले पनि अनुमान गर्न सक्छ । हाल लागू गर्न खोजिएको प्रारूपभन्दा विगतकै प्रारूप तुलनात्मक रूपमा वैज्ञानिक देखिएको छ ।


अहिले निर्माण गरिएको प्रारूपमा विद्यार्थीले गणित विषय नपढी विज्ञान समूहमा अध्ययन गर्न सक्छन् । विद्यार्थीले ऐच्छिक विषयहरू भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र र जीव विज्ञान मात्र लिएर अध्ययन गर्न सक्ने प्रारूप बनाइएको छ । गणित विषय गाह्रो मान्ने तर विज्ञान समूह रोज्ने विद्यार्थीले उपर्युक्त तीन विषय लिई अध्ययन गर्दा गणितविनाको विज्ञान हुनपुग्छ । विज्ञान र गणित एक सिक्काका दुई पाटा हुन् । यसलाई अलग्याउनै सकिँदैन । उपर्युक्त संयोजनबाट उत्पादित विद्यार्थी कुन वर्गको हो भन्ने पनि यकिन हुँदैन । वर्ग नखुलेका विद्यार्थीले जीव विज्ञान विषयको आधारमा चिकित्साशास्त्रमा प्रवेश पाउने बाटो त खुल्छ, तर सबै विद्यार्थी चिकित्सा विज्ञानको अध्ययनका लागि हुने प्रवेश परीक्षामा उत्तीर्ण हुँदैनन् । यसले नेपाल लगायतका विदेशी विश्वविद्यालयका सबैजसो इन्जिनियरिङ तथा प्राविधिक धारका संकायमा गणित विषय नपढेका कारण प्रवेश पाउन कठिन हुन्छ ।


गणित विषयको अभावमा प्राविधिक धारका विषयहरू जस्तै इन्जिनियरिङ, वन विज्ञान, कृषि विज्ञान, सूचना प्रविधि विज्ञान, औषधि विज्ञान, खाद्य विज्ञान, बीएस्सी आईटी, वाणिज्यशास्त्र तथा मानविकी अन्तर्गतका अर्थशास्त्र, भूगोल विज्ञान आदि धेरैजसो संकायमा प्रवेश पाउन सक्दैनन् ।


पाठ्यक्रम संरचना निर्माण गर्दा यी कुरा ध्यान दिइएको छैन । विश्वविद्यालयका सम्बन्धित संकायका डिन, विषय समिति र विभाग कसैसँग पनि परामर्श वा सुझाव लिएको देखिएको छैन । उच्च माध्यमिक शिक्षाको पाठ्यक्रम विश्वविद्यालय प्रवेशका लागि अन्तरसम्बन्ध राख्ने प्रकृतिको हुनुपर्छ । माथि उल्लेख गरिएका प्राविधिक विषय अध्ययन गर्न विद्यार्थीलाई पुनः अतिरिक्त गणित विषय पढ्नुपर्ने बाध्यात्मक स्थिति उत्पन्न हुन्छ । यो विद्यार्थी र अभिभावकका लागि दोहोरो झमेला हुनुका साथै खर्चिलोसमेत हुन आउँछ । विश्वविद्यालय प्रवेशको संघारमा सरकारले अवैज्ञानिक तर्क दिँदै जम्मा ६ विषय पढ्नुपर्नेमा ३ वटा विषय अनिवार्य बनाउनु युक्तिसंगत मान्न सकिँदैन । विद्यार्थीले आफू अनुकूल पढ्न पाउन प्रशस्त विकल्प राखी अध्ययन गर्ने समूहको प्रकृति अनुसारका अनिवार्य विषय राख्नुपर्ने हुन्छ ।


विषय सम्बद्ध आगामी उच्चशिक्षाका लागि उपयोगी नहुने र सम्बद्ध विषयलाई सबलीकरण गर्न कुनै भूमिका नखेल्ने विषयहरूलाई ऐच्छिक नगरी किन अनिवार्य गर्ने ? विश्वविद्यालयसँग समन्वय नै नगरी विद्यार्थीलाई माथि उल्लेख गरिए बमोजिमका विज्ञान तथा प्राविधिक संकायमा अध्ययनका लागिसमेत वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । राष्ट्रिय शिक्षा नीतिमा विज्ञान र प्रविधिको अध्ययनलाई महत्त्व दिने भनी उल्लेख गर्ने, विज्ञान र प्रविधिको महत्त्व दर्शाउनेगरी मन्त्रालयको नाम पनि शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय राख्ने अनि पाठ्यक्रम संरचना बनाउँदा विद्यार्थी विश्वविद्यालयमा विज्ञान र प्रविधि क्षेत्रमा प्रवेशका लागि निरुत्साहित गर्ने ? विज्ञान र प्रविधिको धरातल नै कमजोर हुने प्रकृतिको पाठ्यक्रम प्रारूप बनाउनु कति औचित्यपूर्ण हो ? समयको आवश्यकता र मागअनुसार पाठ्यक्रम प्रारूप विज्ञान तथा प्रविधिमैत्री हुनैपर्छ । प्राविधिक कम्प्युटर शिक्षा पनि सबै समूहको ऐच्छिक पहुँच हुनेगरी राखिनुपर्छ ।


विश्वविद्यालयमा हुने अध्ययन–अनुसन्धानमा गणित विषय अपरिहार्यजस्तै छ । विश्वमा विभिन्न क्षेत्रमा भइरहेको विकासमा विज्ञान र प्रविधिको मुख्य भूमिका हुन्छ । विज्ञान र प्रविधिको आधार भनेकै गणित हो । गणितको उपयोग एवं प्रभाव अझ विस्तार हुँदै गइरहेको छ । खगोल, भूगोल र भौतिक विज्ञान बाहेक अन्तर्मनका भावनात्मक कुरा थाहा पाउनसमेत गणितकै प्रयोग हुन्छ । कुनै व्यक्तिले साँचो वा झुठो बोलेको कुरा पत्ता लगाउने उपकरण पोलिग्राफ पनि गणितीय अभिव्यक्ति हो । मानव निर्मित रोबोटको कृत्रिम बुद्धिमताको आधार पनि गणित नै हो । गणित सर्वव्यापी छ । गणितको अध्ययनले तर्क गर्ने, सत्यताको प्रमाणीकरण गर्ने र मस्तिष्क विकास गर्ने क्षमता अभिवृद्धि गर्छ ।


उच्च माध्यमिक शिक्षासम्म गणितलाई अलग्याउनुभन्दा यो विषयलाई सरल, बोधगम्य र जीवनोपयोगी बनाइनुपर्छ । नयाँ समुन्नत नेपालको परिकल्पना गरेको सरकारले विज्ञान तथा प्रविधिको युगमा गणित विषयलाई उच्च प्राथमिकतामा राखी यसको विकास तथा प्रवर्द्धनका लागि वातावरण बनाइदिने हो । तत्काल यो पाठ्यक्रम प्रारूपप्रति पुनर्विचार गरी राष्ट्रिय शिक्षा नीतिमा उल्लेख गरे बमोजिम विज्ञान र प्रविधिको अध्ययन–अनुसन्धानलाई महत्त्व दिनुपर्छ । र, प्रारूपको परिमार्जन गर्नुपर्ने खाँचो छ ।


-पन्थी वाल्मीकि क्याम्पसका सहप्राध्यापक र गुरुङ काठमाडौं विश्वविद्यालयका गणित विभाग प्रमुख हुन् ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७६ ०९:०५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बाइसौं शताब्दीका महिलाहरू !

महिलाको क्षमतामा प्रश्नचिन्ह लगाएर कुनै पुरुष सफल भइरहन सक्दैन । लैङ्गिक समानताको चेतना नभएको पुरुष जतिसुकै क्षमतावान भए पनि सफलताको शिखरमा टिकिरहन सक्दैन ।
माधवी भट्ट

बिसौँ शताब्दीमा पुरुषत्व वा पुरुष गुणहरूले विश्वलाई नराम्ररी हल्लायो । सफलता हात पार्न पुरुष नै भएर जन्मनुपर्थ्यो । जैविक रूपमा फरक अर्थात् नारी भएर जन्मेकाहरूले पनि अघि बढ्न पुरुषकै गुण ल्याउनुपर्ने अवस्था थियो । एक्काइसौँ शताब्दीको एक चौथाइ समय व्यतीत हुनलाग्दा सम्भवतः पितृसत्ताबाट निर्देशित समाजको अन्त्यमा हिँडिरहेका छौँ, हामी ।

आशा गर्न सकिन्छ, २२ औं शताब्दी विलकुलै फरक हुनेछ । महिलाहरूको शताब्दी बन्नेछ, त्यो । किनकि हामीले विश्व परिवेशमा र हाम्रो आफ्नै समाजमा पुरुषहरूको ‘होल्ड’ गुमिरहेको पाएका छौं । पुरुषजन्य गुणहरूले मात्र सफलता चुम्न नसकिने अवस्था देखेका छौँ । अमेरिकी पत्रकार हाना रोजिनको सन् २०१४ मा प्रकाशित पुस्तक ‘दि एन्ड अफ मेन : एन्ड द राइज अफ वोमेन’ मा दाबी गरेजस्तै महिलाहरूको निम्ति उदाउँदो समय छ, अहिले ।

महाशक्ति राष्ट्र अमेरिकामा सभामुख न्यान्सी पलोसीले शक्तिशाली राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई थर्काइरहेकी छन् । त्यसो त यसअघि नै पुरुषहरूलाई उछिनेर हिलारी क्लिन्टन विश्वको अगुवाइ गर्न तम्सिएकी थिइन् । कुनै समयको साम्राज्यवादी बेलायतले कठोर महिला नेताहरूको शासन अनुभव गरिसकेको छ । आधुनिक विज्ञानको जननी मानिने जर्मनीमा ‘आइरन लेडी’ एन्जेला मर्केलले तेस्रोपटक शासन गरिरहेकी छन् । दक्षिण एसिया त महिलाहरू नेतृत्वमा स्थापित हुने उर्वर ठाउँ नै मानिन्छ । पिता र पतिको विरासत धान्ने क्रममा नै किन नहोस्, यस भूमिमा दर्जनौँ महिलाहरूले राष्ट्र प्रमुख र सरकार प्रमुख भएर मुलुक हाँकिसकेका छन् । महिलाको राजनीतिक सहभागितामा नेपालको स्थान पनि उत्तिकै उच्च छ । कुनै समय नेता पत्नी र दुई छोरीकी समर्पणवादी आमाको परिचयमा सीमित विद्या भण्डारी ‘सेरेमोनियल’ नै सही राष्ट्र प्रमुख बनेकी छिन् । खासमा संविधानले प्रदान गरेको ‘पोटेन्सियल’ शक्तिभन्दा राष्ट्रपति भण्डारीले प्रयोग गरिरहेको ‘एक्चुयल’ शक्ति सघन देखिएको छ ।

पूर्व लडाकु ओन्सरी घर्ती मगरले संसदको पहिलो महिला सभामुख बनेर इतिहास रचिसकेकी छन् । पहिलो महिला प्रधान न्यायाधीश सुशीला कार्कीको कार्यकाल अदम्य साहसले भरिएको थियो । जुन इतिहासमा मानक बनेर अङ्कित हुनेछ । हो, केही थान महिला शक्ति र पदमा पुग्दा महिलाको समग्र विकासमा के कस्तो प्रभाव पर्‍यो भन्ने अनुसन्धान र अध्ययन बाँकी नै छ । महिला नेतृत्वको नयाँ परिचय र प्राप्त उपलब्धिले नेपाललाई पनि अब पितृसत्ताको घेराबाट बाहिर निकाल्ने सङ्केत गरेको छ । बरु ढल्दै गरेको पितृसत्तालाई पुरातन सोचबाट हेर्ने र गाली गर्ने सोचमा भने परिवर्तन जरुरी छ ।

हाम्रा नेता को हुन् भन्ने बारेमा नेपाली समाजमा पुरातनवादी र एकाङ्की सोच हावी छ । हामीले नेताको परिभाषाभित्र राजनीतिक क्षेत्रका उदाउँदा व्यक्तिलाई मात्र राख्ने गरेका छौँ । विकसित देशमा नेता राजनीतिक क्षेत्रबाट मात्र चुनिने होइनन् भन्ने मान्यता स्थापित भइसकेको छ । नेता राजनीति लगायत समाजका विभिन्न क्षेत्रबाट छानिन्छन्, जसले समाज परिवर्तन र रूपान्तरणलाई सार्थक योगदान पुर्‍याएको छ । अहिले राजनीतिमा जस्तै प्रशासनिक संयन्त्र, प्राज्ञिक संस्था र व्यापार–व्यवसायमा पनि विश्वभरि नै महिलाहरूको उपस्थिति बाक्लिँदैछ । युरोप र अमेरिका लगायत विकसित देशहरूमा विद्यालय तथा कलेज ग्राजुएसन गर्ने पुरुषको भन्दा महिलाको संख्या बढी हुँदै गएको छ । नेपालमा पनि शैक्षिक संस्थाहरूमा महिलाको संख्यात्मक र गुणात्मक उपस्थितिले पुरुषलाई कडा टक्कर दिइरहेको छ । निजी र सार्वजनिक दुवैमा महिला रोजगारीको अवस्था पनि बढ्दै गएको छ । यसरी द्रुतगतिमा भइरहेको महिलाहरूको क्षमता अभिवृद्धि र गुणात्मक सुधारले २२ औं शताब्दी महिलाको शताब्दी बन्नेछ भन्न सकिन्छ ।

विश्वमा भइरहेको विज्ञान र प्रविधिको चमत्कार, सूचना र सञ्चारको क्षेत्रमा भइरहेको अभूतपूर्व क्रान्ति र विकासोन्मुख देशमा समेत तीव्र रूपमा भइरहेको सांस्कृतिक–सामाजिक रूपान्तरणलाई आधार मान्ने हो भने आगामी भविष्य महिलाको निम्ति अझ बढी अनुकूल बन्दै गएको देखिन्छ । विगतमा अनिवार्य मासिक चक्र र अनियन्त्रित गर्भधारणका कारण महिलालाई कमजोर बनाएको थियो । स्थायी र अस्थायी परिवार नियोजनका साधनहरूको सहज पहुँचले सन्तान महिलाको इच्छामा निर्भर गराइदिएको धेरै भइसकेको छ । महिलालाई जैविक रूपमा नै कमजोर भनी बलको काम गर्न नसक्ने ठानिएको थियो । विश्व परिवेशमा आविष्कार भएका नयाँ नयाँ उपकरणहरूले मानव जीवनमा बलको प्रयोग कम हुँदै गएकाले महिलाहरूको पुरुषमाथिको परनिर्भरतामा ह्वात्तै कमी आएको छ । युरोप र अमेरिकाजस्ता उत्तरऔद्योगिक युगमा रमाइरहेका देशमा मात्र होइन, नेपालजस्तो औद्योगीकरण उन्मुख देशमा पनि सन्तानको लालन–पालन र समग्र केयरिङमा बाबुको संलग्नता अनिवार्यजस्तै भएको छ । यसले घरभित्र र बाहिरको काम महिला र पुरुष दुवैमा विभाजित भई लैङ्गिक समानता र सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गरेको छ । सम्भवतः अब महिलालाई कम आँकेर वा महिलाको क्षमतामा प्रश्नचिन्ह लगाएर कुनै पुरुष सफल भइरहन सक्दैन । लैङ्गिक समानताको चेतना नभएको पुरुष जतिसुकै क्षमतावान भए पनि सफलताको शिखरमा टिकिरहन सक्दैन ।

लैङ्गिक समानताको यो उचाइ प्राप्त गर्न विभिन्न समयमा भएका महिलावादी आन्दोलनको मुख्य भूमिका छ । पश्चिमा जगतमा उन्नाइसौँ र बिसौँ शताब्दीको प्रारम्भमा महिलावादको पहिलो लहर चल्यो । जसले महिलाको मताधिकार लगायतका राजनीतिक अधिकार स्थापित गरायो । सन् १९६० देखि सन् १९७० सम्म चलेको महिलावादको दोस्रो लहरले महिलाको समान कानुनी, सामाजिक र पेसागत अधिकारको वकालत गर्‍यो । अमेरिकी लेखक बेटी फ्रिडानले सन् १९६३ मा लेखेको पुस्तक ‘दि फेमिनिन मिस्टिक’ नै महिलावादको दोस्रो लहरको आधारशिला मानिन्छ । सन् १९५० को दशकसम्म अमेरिकामा विवाह घरपरिवार र मातृत्वले महिलालाई सन्तुष्टि दिलाउँछ र पूर्णता प्रदान गर्छ भन्ने मान्यता थियो । फ्रिडानको पुस्तकले भौतिक सम्पन्नता प्राप्त गृहिणी महिलाहरूको चरम बेखुसीलाई उजागर गर्‍यो ।

सन् १९९० मा चलेको तेस्रो लहरले महिलावादको दोस्रो लहरको आलोचना गर्दै त्यसलाई निरन्तरता पनि दियो । महिलावादको दोस्रो लहरले मध्यमवर्गीय गोरा जातिका महिलाको दृष्टिकोणलाई मात्र मुखरित गरेको आरोप लगाउँदै यसले नयाँ आयाम थपेको छ । सन् १९९१ मा भएको यौन दुर्व्यवहारको प्रतिकारसँगै महिलावादको तेस्रो लहर फैलिएको देखिन्छ । सम्भवतः यतिबेला विश्वमा महिलावादको चौथो लहर फैलिरहेको छ, जसको इपिसेन्टर बनेका छन्, तेस्रो विश्वका गरिब र अविकसित राष्ट्रहरू । ऐतिहासिक रूपमा आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक उत्पीडन भोगेका महिलाहरूलाई ग्लोबलाइजेसन र प्रविधि तथा सामाजिक सञ्जालको क्रान्तिले जागरुक बनाइदिएको छ । लैङ्गिक मुद्दामा केन्द्रित अनलाइन मुभमेन्ट, मी टू अभियान आदिलाई उदाहरण मान्न सकिन्छ । इन्टरनेट प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको उपस्थितिले महिलाहरूको आवाज बुलन्द पार्न निकै ठूलो मद्दत पुगेको छ । यति हुँदाहुँदै पनि महिलावादको सैद्धान्तिक र व्यावहारिक पक्ष दुवै विवाद र आलोचनारहित छैन । र कानुनी अधिकार जति स्पष्ट थियो, सामाजिक–सांस्कृतिक अधिकार त्यति नै अस्पष्ट र जटिल देखिएको छ ।

सकारात्मक सोचले विश्लेषण गर्‍यौं भने समाज रूपान्तरण भएका सयौँ उदाहरण हाम्रै घरपरिवारभित्र र समाजमा देख्नेछौं । अनि देखिरहेका छौं, राजनीतिमा र कार्यक्षेत्रमा । नेपालका विद्यालयमा छात्राहरूको संख्यात्मक उपस्थितिमात्र बाक्लिँदै गएको छैन, गुणस्तरमा पनि लामो ‘जम्प’ गरेका छन् । त्यसले प्रस्ट पार्छ, अबका किशोरीहरू घरपरिवार र मातृत्वमा सीमित हुनका निम्ति हुर्किरहेका छैनन् । उनीहरू सपना सजाउँदै अघि बढिरहेका छन् । विवाह संस्था र यसको पद्धतिमा परिवर्तन आएको देखिन्छ । दुई दशक अघिसम्म सामान्यजस्तो लाग्ने केटा हेर्न आउँदा ‘मेकअप’ र राम्रो पहिरनमा सजिएर बस्ने उपक्रम करिब–करिब सकिएको छ ।
विवाहमा केटीको पनि निर्णायक भूमिका देखिनुलाई परिवर्तन मान्नुपर्ने हुन्छ । अविवाहित रहने बढ्दो प्रचलन, ढिलो विवाह र एक सन्तानमा सीमित रहने प्रवृत्ति तथा प्रौढ अवस्थामा बढ्दै गएको सम्बन्धविच्छेदको कारण महिलामा बढ्दो आत्मविश्वास नै हो । विगतमा छोरा नजन्माउने महिलाको भविष्य अन्धकार नै मानिन्थ्यो । अहिले एउटैमात्र छोरी भए पनि उसको अंश र वंशमाथि कसैले प्रश्न गर्दैन/गर्न सक्दैन । कानुनी सुधार र सामाजिक रूपान्तरणको परिणाम हो यो । सन् १९९० को सुरुतिर विवाह गरेका जोडीहरू यतिबेला वैवाहिक र उमेरका हिसाबले प्रौढ अवस्थामा ढल्किरहेका छन् । त्यही पुस्ताका महिलामा परिचय र अधिकारको लडाइँ युवा पुस्तामा भन्दा चर्को छ । सहरमा अध्ययन गर्‍यौं भने ४५ वर्ष उमेर ढल्किएकाहरू पेसा र व्यवसायमा प्रवेश गरिरहेका देखिन्छन् ।

विभिन्न देशका विश्वविद्यालयका पढाइहरूमा दुइटा यस्तो अवस्था छ, जहाँ दक्षिण एसिया उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । जति बेला गरिबी र अर्थतन्त्रको विषय आउँछ, यो क्षेत्र विश्वका तमाम गरिबहरूको राजधानी भनी पढाइन्छ । अर्कोचाहिँ ‘वोमेन लिडरसिप’को अन्तर्राष्ट्रिय पाठ्यक्रमहरूमा जब विश्व हाँक्ने महिलाहरूको कुरा उठ्छ, तब त्यहाँ दक्षिण एसियाको पनि नाम आउँछ । आशा गरौं, एक्काइसौं शताब्दीको अन्त्यसम्ममा नेपाललगायत विश्वभरि नै लैङ्गिक समानताको लडाइँ अन्त्य हुनेछ । बाइसौं शताब्दी महिला–पुरुष समानताको शताब्दी बन्नेछ । शैक्षिक, प्रशासनिक र राजनीतिक नेतृत्व महिलाको हातमा हुनेछ ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७६ ०८:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×