गिद्धका गुत्थी

कृष्णप्रसाद भुसाल

नामले सिकारी चरा भए पनि गिद्धले कहिल्यै सिकार गर्दैन । केवल मरेका जनावरको मासु अर्थात सिनो खाएर वातावरण स्वच्छ, सफा र सन्तुलित राख्छ । यस हिसाबले गिद्ध प्रकृतिको कुचीकार हो । हामी भने गिद्धलाई हिंस्रक, फोहोरी र घिनलाग्दो चराको रूपमा हेर्छौं ।

यो हामी मानव जातिको ठूलो दृष्टिदोष हो । गिद्धे दृष्टि भनेर हामीले जुन कुरालाई इङ्गित गर्छौं, त्यो कदापि जायज होइन । बरु गिद्धले मानिसभन्दा आठ गुणा टाढासम्म देख्ने हुँदा गिद्धे दृष्टि भनेको टाढासम्म देख्ने भन्ने हुनसक्छ । सिनो खाई हाम्रो वातावरण प्रदूषित, दुर्गन्धित र रोगमुक्त बनाउने गिद्ध पर्यावरणीय चक्र सनातन, खाद्यशृङखलाको सन्तुलन र गतिशीलताको संवाहक हुन् ।

गिद्ध बाहेक अरु सिनो खाने जनावरहरूले सिनोको करिब ३६ प्रतिशत भागमात्र खान सक्छन् । गिद्धले भने सिनोको करिब ८० प्रतिशत खपत गर्छ । जिप्स प्रजातिले मूलतः मासु लुछी खान्छन्, सेतो गिद्धको प्रजातिले स–साना बचेका मासुका टुक्रा खान्छ भने हाडफोर गिद्धले हड्डीको टुक्रा र बोन म्यारो खान्छ, जसले करिब ३० सेन्टिमिटर लामा हाँडका टुक्रासम्म निल्न सक्छ ।

सिनोको कुशलतापूर्वक छोटो समयमै दोहन गर्ने गिद्धले मानिसमा रेविज, प्लेग, हैजा, आउँ, झाडापखाला र पशुचौपायाहरूमा एन्थ्रेक्स, ब्रुसेलोसिस र क्षयरोग जस्ता रोगहरूको संक्रमणले निम्ताउन सक्ने महामारीबाट बचाउँछ । धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थासँग पनि जोडिने गिद्धलाई शनि देवताको बहनका रूपमा पुजिन्छ ।

रामायणमा रावणले सीतालाई हरण गरी लंका लैजाँदा सीतालाई जोगाउन गिद्ध अन्तिम श्वास रहुन्जेल लडेको उल्लेख छ । नेपालको माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा बस्ने तिब्बती मूलका लामा समुदाय मृत आफन्तको शव गिद्धलाई खुवाउँछन् र गिद्धलाई मृतकको आत्मालाई स्वर्ग पुर्‍याउने दूतका रूपमा पुज्ने गर्छन् ।

करिब दुई दशक अघिसम्म गिद्ध संसारमै सबैभन्दा सहजै देख्न सकिने र ठूलो संख्यामा भेटिने चराका प्रजातिमा पर्थे । विडम्बना सन् १९८०/९० को दशकमा आएर खासगरी भारतीय उपमहाद्वीपमा पाइने गिद्धहरू संसारमै तीव्र गतिले घटेर लोप हुने अवस्थामा पुगे । नेपालमा पनि सन् १९८० को दशकमा १० देखि १६ लाखको संख्यामा रहेका गिद्ध ९० प्रतिशतभन्दा बढीले घटी २० हजारभन्दा कममा सीमित भएका छन् । आईयुसीएनले नेपालमा पाइने ९ प्रजातिका गिद्धमध्ये चार प्रजातिलाई अति सङ्कटापन्न सूचीमा, एक प्रजातिलाई सङ्कटापन्न सूचीमा र तिन प्रजातिलाई सङ्कटको नजिक सूचीमा राखेको छ ।

गिद्धको संख्यामा यसरी अप्राकृतिक र नाटकीय ढंगले ह्रास आउनुको प्रमुख कारण घरपालुवा पशु उपचारमा प्रयोग गरिने औषधि डाइक्लोफेनेक हो । सुन्निएको र दुखेको निको पार्न प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेकले उपचार गरिएका पशुको मृत्युपश्चात सिनो खाँदा गिद्धको मृगौलामा असर गर्छ ।

समूहमा खाने गिद्धलाई ३० मिलिको एक भाएल डाइक्लोफेनेक संक्रमित एउटै सिनोले ३५० देखि ८०० गिद्धहरू मार्ने भएकोले यो औषधि गिद्ध विनाशमा प्रमुख कारण बन्न पुग्यो । वासस्थानको विनाश, आहाराको कमी, सिनोमा विषको प्रयोग, गिद्धलाई हानि गर्ने अन्य पीडानाशक औषधि र विद्युतीय तारजस्ता कारकहरू जीवित सानो संख्यामा रहेका गिद्धका लागि खतरा हुन् ।

गिद्धको यस प्रकारको विनाशबाट वातावरणमा सिनोबाट उब्जने प्रदूषण र मानवीय स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर बढ्दै जाँदा गिद्ध जोगाउने अभियानलाई नेपाल सरकार, मातहतका सम्बन्धित सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, संरक्षणकर्मी, सरोकावाला निकाय र समुदायहरूले आत्मसात गरेको देखिन्छ ।

गिद्ध संरक्षणका लागि नेपाल सरकारले जेठ २३, २०६३ देखि पशु उपचारमा डाइक्लोफेनेक प्रतिबन्ध गरी त्यसको विकल्पमा सुरक्षित मेलोक्सिक्यामको उत्पादन र प्रयोग सुरु गर्‍यो । गिद्धलाई शुद्ध आहार उपलब्ध गराई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले २०६३ मै स्थानीय समुदायको सक्रियतामा नवलपरासीको पिठौलीमा विश्वकै पहिलो समुदाय स्तरको जटायु (गिद्ध) रेष्टुरेन्ट खोलियो । जटायु रेष्टुरेन्टमा किसानहरूबाट वृद्ध, अशक्त र बेकामी गाईवस्तुहरू संकलन गरी पालन–पोषण गरिन्छ ।

तिनीहरूको प्राकृतिक मृत्युपश्चात् निश्चित स्थानमा गिद्धको आहाराका लागि राखिन्छ । नजिकैको अवलोकन घरबाट अति संकटापन्न गिद्धका प्रजाति, आनीबानी र क्रियाकलापको अध्ययन अवलोकन गर्न सकिन्छ । रूपन्देहीको गैँडहवा ताल, दाङको लालमटिया र बिजौरी, कैलालीको खुटिया, कास्कीको घाँचोक र सुनसरीको कोशीटप्पुमा पनि विस्तारित भएका जटायु रेष्टुरेन्टले वृद्ध र छाडा चैपायाहरूको रेखदेख गरी पशु कल्याणकारी र लोपोन्मुख गिद्ध बचाउने काम गर्नुका साथै पर्या–पर्यटन प्रवर्द्धन, स्थानीयबासीको जीविकोपार्जन र अनुसन्धानका केन्द्र पनि हुन् ।

स्थापनाको दस वर्षपछि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरामा रहेको गिद्ध संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका र कोरलिएका गिद्धलाई सुरक्षित प्राकृतिक वातावरणमा पुनःस्थापना गराउने र स्याटेलाइट जडान गरी अध्ययन गर्ने कार्यको थालनी भएको छ, जसले प्रकृतिमा गिद्धको संख्या बढाउन र गिद्धको जैविक विज्ञानको जानकारीमा थप टेवा पुर्‍याउनेछ ।

नेपाल सरकारले लागू गरेको ‘गिद्ध संरक्षण कार्ययोजना सन् २००९—२०१३’ को सफल कार्यान्वयनपश्चात् दोस्रो पञ्चवर्षीय कार्ययोजना सन् २०१५–२०१९ को कार्यावन्यनमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागसँग गिद्ध संरक्षण साझेदार संस्था र समुदायले हातेमालो गरिरहेका छन् । हामीले अंगिकार गरेको समुदायमा आधारित गिद्ध सुरक्षित क्षेत्र बनाउने अभियान र यसबाट प्राप्त नतिजा विश्व संरक्षण समुदायका लागि उदाहरणीय र अनुकरणीय बनेका छन् ।

गिद्ध स्वतन्त्रपूर्वक ठूलो र फराकिलो भूभागमा उड्ने चरा भएकोले बृहत भूदृश्य स्तरमा स्थानीयदेखि अन्तरदेशीय साझेदारीमा गिद्ध संरक्षण अभियान सञ्चालन गर्नु गिद्धको दिगो संरक्षणका लागि प्राथमिक आवश्यकता हो । यही पृष्ठभूमिमा नेपालबाटै गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको वैज्ञानिक अवधारणामा आधारित भएर संरक्षणका कार्यक्रमहरूको थालनी सन् २००९ बाट सुरु गरिएको हो ।

नेपालमा गिद्ध संरक्षणको क्षेत्रमा हालसम्मका भए–गरेका संरक्षण अभियान र आगामी रणनीतिहरूको लेखाजोखा गर्दा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको विकास तथा व्यवस्थापन सफलता उन्मुखतर्फ बढेको देखिन्छ । फलतः पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा गिद्धको ह्रास रोकिएर पुनः बढ्ने दिशामा अघि बढेको अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

दिगो रूपमा गिद्ध संरक्षणका लागि स्रोतको पहिचान तथा सुनिश्चितता, समुदाय सशक्तीकरण, स्थानीय निकायका कार्ययोजनामा गिद्ध तथा जैविक विविधता संरक्षणका क्रियाकलापहरूको मूलप्रवाहीकरणमा भने जरुरी छ । हाम्रा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रका केही भाग भारतमा पनि पर्छ । तसर्थ गिद्ध संरक्षण र गिद्ध सुरक्षित क्षेत्र स्थापना तथा दिगो व्यवस्थापनमा नेपाल र भारतबीच अन्तरदेशीय सहकार्य र साझेदारीको टडकारो खाँचो छ ।

नेपालमा हालसम्मका गिद्ध संरक्षणका कार्यक्रमहरू मूलतः दाताहरूमा निर्भर छन्, जुन दीर्घकालसम्म सञ्चालित नहुन सक्छन् । मानिसमा प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेकको पशु उपचारमा अवैधानिक प्रयोग, सिनोमा विष हाल्ने, किटोप्रोफिन, निमुसलाइड र एसिक्लोफेनेक जस्ता औषधिहरू पनि गिद्धका लागि हानिकारक ठहरिनुका साथै अन्य पर्यावरणीय चुनौती हामीमाझ विद्यमान छन् ।

स्थानीय निकायहरू स्वायत्त र शक्ति सम्पन्न भएको वर्तमान अवस्थामा ती निकायहरूले आफ्नो कार्यक्रममा गिद्ध संरक्षण तथा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको दिगो व्यवस्थापन, पूर्वाधार विकास र अध्ययन–अनुसन्धान जस्ता कार्यक्रमहरूलाई आत्मसात गर्नसके यसको सफलता निश्चित छ ।

लेखक नेपाल पन्छी संरक्षण संघमा आबद्ध छन् ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहाडतर्फ लम्कँदै लहरे वनमारा

भरतबाबु श्रेष्ठ

लहरे वनमारा द्रुतगतिमा फैलन सक्ने अत्यन्त हानिकारक मिचाहा वनस्पति हो । छिटो फैलन सक्ने र उच्च वृद्धिदर भएकोले नै यस वनस्पतिलाई अंग्रेजीमा माइल्स अ मिनेट नामले चिनिन्छ । यस्ता वनस्पतिहरूको प्रचुरता आफ्नो प्राकृतिक वासस्थान रहेको भौगोलिक क्षेत्रहरूमा भने तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ ।

ती क्षेत्रहरूमा यस्ता वनस्पतिहरूको शत्रुहरू जस्तै– पात खाने किराहरू, रोग लगाउने ढुसीहरू एवं अन्य सूक्ष्म जीवहरू पनि हुने भएकाले ती वनस्पतिहरूको वृद्धि तथा फैलावट पनि कम हुन्छ । तर मानिसका विभिन्न क्रियाकलापहरू जस्तै– कृषि तथा औद्योगिक उत्पादनहरूको अन्तरदेशीय व्यापार र ठूलो संख्यामा पर्यटकहरूको आवागमनको कारण यस प्रकारका वनस्पति आफ्नो प्राकृतिक वासस्थान भन्दा बाहिरको भौगोलिक क्षेत्रमा पुग्छन् ।

धेरै वनस्पति प्रजातिहरू त कृषिबालीको रूपमा, घाँसको लागि एवं घर र बगैँचामा सजाउनका लागि तिनीहरूको प्राकृतिक भौगोलिक क्षेत्रभन्दा बाहिर खेती गर्न लागिएको छ । आफ्नो भौगोलिक क्षेत्रभन्दा बाहिर जाँदा वनस्पतिहरूको नयाँ ठाउँमा शत्रु नहुने वा कम हुने भएकोले कतिपयको वृद्धि एवं फैलावट अत्यन्त द्रुतगतिमा भई रैथाने वनस्पतिहरू पारिस्थितिकीय चक्र र अन्य वातावरणीय पक्षहरूलाई नकारात्मक असर पार्छ । यस्ता गैररैथाने हानिकारक वनस्पतिहरूलाई मिचाहा प्रजाति भनिन्छ ।

बढ्दो विश्वव्यापारीकरण र मानिसहरूको आवत–जावत एवं भूउपयोग र जलवायुमा आइरहेको परिवर्तनका कारण मिचाहा वनस्पति एवं जन्तु प्रजातिहरूका संख्या र तिनीहरूका हानिकारक असरहरू दिनानुदिन बढिरहेका छन् । यस्ता वनस्पतिमध्ये विश्वमै अत्यन्त हानिकारक मानिएको एक मिचाहा प्रजाति हो, लहरे वनमारा ।

मध्ये तथा दक्षिण अमेरिकाको उष्ण जलवायु भएको भौगोलिक क्षेत्रको यस रैथाने वनस्पति अष्ट्रेलिया एवं एसियाका केही राष्ट्रमा भूक्षय नियन्त्रण एवं नाङ्गो माटो ढाक्न भित्र्याइएको थियो । ती राष्ट्रहरूबाट मानव क्रियाकलाप एवं प्राकृतिक माध्यमबाट छिमेकी राष्ट्रहरूमा यो लहरे वनमारा फैलने क्रम जारी छ । यो वनस्पति चियाको बेर्नासँगै भारतको सिक्किम/दार्जिलिङ क्षेत्रबाट नेपालको पूर्वी भागमा पहिलोपटक सन् १९६० को दशकमा भित्रिएको अनुमान गरिएको छ ।

सुरुका दिनहरूमा पूर्वी नेपालमा मात्र फैलिएको यस वनस्पति करिब पाँच दशकमा मध्यभाग हुँदै पश्चिमको लुम्बिनी क्षेत्र र दाङ उपत्यकासम्म फैलिइसकेको छ । पूर्वको कोशीटापु वन्यजन्तु आरक्षणमध्ये नेपालको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा लहरे वनमाराले रैथाने वनस्पति, वन्यजन्तु र पारिस्थितिकीय चक्रमा पारेको नकारात्मक असरबारे थुप्रै अनुसन्धान भइसकेका छन् ।

मुख्यतया चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको घाँसे मैदान एवं सिमसार क्षेत्रमा फैलिएको लहरे वनमाराले संकटापन्न एकसिंगे गैंडाको वासस्थान क्षयीकरण गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ । अत्यन्त छिटो वृद्धि हुने र लहरा बनी जमिनको घाँस एवं साना रुखहरूलाई पूरै ढाक्ने भएकाले लहरे वनमाराको असर अन्य वनस्पतिहरूमा अत्यन्त बढी हुन्छ ।

लहरे वनमाराद्वारा ढाकिएका अन्य वनस्पतिहरूले आवश्यक मात्रामा सूर्यको प्रकाश नपाउने भएकाले प्रकाश संश्लेषणको दर कम भई धेरै वनस्पति मर्ने गर्छन् । यसबाट घाँसे मैदानमा घाँसको उत्पादन न्यून हुने भएकाले अन्य वन्यजन्तुहरूलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ । साथै रुखहरूको बिउको अंकुरणमा ह्रास आउने र साना बेर्नाहरू मर्ने भएकाले रुखहरूको पुनः उत्पादनमा पनि उल्लेख्य कमी ल्याइरहेको छ ।

केही वर्ष अघिसम्म मुख्यतया तराई र भित्री मधेस क्षेत्रमा मात्र पाइने लहरे वनमारा पछिल्लो समयमा मध्यपहाडी क्षेत्रमा पनि फैलिन थालेको छ । पूर्वमा धनकुटा बजारको क्षेत्र आसपासमा यस वनस्पति पाउन सकिन्छ । नेपालको मध्यभागमा पृथ्वीराज मार्ग अन्तर्गत मर्स्याङ्दी जलविद्युतको जलाशय र विद्युतगृह वरिपरिको क्षेत्र र धादिङ जिल्लाको सिम्ले र बैरेनी क्षेत्रमा लहरे वनमारा झार पाइएको छ ।

साथै पृथ्वीराजमार्गको बेनीघाटबाट बूढीगण्डकीको किनारै किनार आरुघाट जाने कच्ची बाटोको वरिपरि (गण्डकी गाउँपालिका–८ को बेसेरी भन्ने ठाउँ र फुजेलको ठूलो फाँट) पनि यो वनस्पति पाइएको छ । धादिङ बेँसी नजिकैको ससाहा भन्ने ठाउँमा पनि यो बिरुवा फैलिइसकेको छ ।

गण्डकी प्रदेशको राजधानी पोखरा (पोखरा लेखनाथ–१४ मा रहेको फोहोर संकलन नजिक) मा पनि लहरे वनमारा पुगिसकेको छ । यिनीहरू त केही प्रतिनिधि स्थानहरू मात्र हुनसक्छन् । सूक्ष्म रूपमा सर्वेक्षण गर्ने हो भने पूर्व र मध्य नेपालको मध्यपहाडी क्षेत्रमा धेरै ठाउँमा यो वनस्पति फैलिएको सम्भावना छ । यसबाट के देखिन्छ भने मिचाहा वनमारा दक्षिणमा अवस्थित तराई मधेसबाट उत्तरतर्फको हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिँदै गइरहेको छ ।

मुख्यतया सामान ओसार–पसार गर्दा सडकको सञ्जालमार्फत मध्यपहाडी क्षेत्रमा फैलिएको देखिन्छ । हालसम्म मध्यपहाडको केही क्षेत्रको सीमित ठाउँमा मात्र फैलिएको यो लहरे निकट भविष्यमै ठूलो क्षेत्रमा झांगिन सक्ने सम्भावना छ । यस वनस्पतिको लागि नदी र खोला वरिपरिको चिस्यान क्षेत्र बढी उपयुक्त हुने र हावाले यसको बिउ टाढा–टाढासम्म उडाएर लैजाने भएकोले सडक नपुगेका विकट ठाउँहरूमा पनि यो वनस्पति फैलन सक्छ ।

हिमाली क्षेत्रको उच्च भूभागमा हुने न्यून तापक्रमका कारण यो वनस्पति झांगिन नसक्ला, तर नदि किनार र अन्य तल्लो उचाइको भूभागमा फैलन सक्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम वृद्धि भइरहेकोले पनि पहाडी र हिमाली क्षेत्रका तल्लो उचाइका भूभागहरू लहरे वनमाराको लागि अनुकूल हुने सम्भावना छ । भौगोलिक विकटताका कारण समथर भूभागमा भन्दा पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा यस्ता मिचाह वनस्पतिहरूका व्यवस्थापन अत्यन्त चुनौतीपूर्ण हुन्छ । तसर्थ पहाडी क्षेत्रमा फैलने क्रममा रहेको यस प्रारम्भिक अवस्थामा नै लहरे वनमाराको नियन्त्रण गर्नु अत्यावश्यक छ ।

लहरे वनमारा एवं अन्य मिचाहा प्रजातिहरूको नियन्त्रणका लागि मुख्यतया भौतिक (यान्त्रिक), रासायनिक र जैविक नियन्त्रण विधिहरू अपनाइन्छ । कुनै पनि मिचाहा प्रजातिको जैविक नियन्त्रणका लागि त्यसको प्राकृतिक रैथाने वासस्थान नभएको भौगोलिक क्षेत्रमा पाइने शत्रुहरू मध्येबाट सावधानीपूर्वक केहीलाई छानेर भित्र्याउने गरिन्छ ।

यसका लागि लामो अनुसन्धान र जटिल प्रशासनिक (क्वारेन्टाइन) प्रक्रियाहरू पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ, जुन लहरे वनमाराको लागि तत्काल सम्भव देखिँदैन । रासायनिक विधिमा झार मार्ने विषादी प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले अन्य वनस्पतिलाई पनि असर गर्ने र वातावरण प्रदूषित गर्ने भएकाले प्राकृतिक वातावरणमा यो विधि त्यति उपयुक्त मानिँदैन । लहरे वनमाराको मध्यपहाडी क्षेत्रमामाथि उल्लेख गरिएको अवस्थामा भौतिक विधि नै बढी उपयुक्त देखिन्छ । यस अन्तर्गत लहरे वनमारा नियन्त्रणका लागि निम्न क्रियाकलापहरू गर्न सकिन्छ :

१. लहरे वनमारा फैलिएको क्षेत्रको सर्वेक्षण गरी उक्त वनस्पति पाइने सबै स्थल पहिचान एवं नक्साङ्कन गर्ने ।
२. लहरे वनमारा पाइएको स्थान आसपासका समुदायहरूलाई यसको फैलावटबाट भविष्यमा हुनसक्ने हानिबारे जानकारी गराउने ।
३. स्थानीय समुदाय र विद्यालय एवं विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई स्वयं सेवकका रूपमा सहभागी गराई प्रत्येक स्थानमा सम्पूर्ण रूपले लहरे वनमारा फूल फुल्नु अगावै उखेलेर सोही ठाउँमा गहिरो खाडल खनी पुर्ने वा राम्ररी सुकाएर जलाइदिने । लहरे वनमारा बिउ र काण्ड दुवैबाट फैलने भएकाले बिरुवाका ती भागहरू अन्यत्र छरिनबाट बचाउन विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ ।

माथि उल्लेखित तेस्रो क्रियाकलाप सम्पन्न गरेपश्चात पनि सोही ठाउँमा लहरे वनमारा फेरि उत्तिकै उम्रने र फैलिएको देख्न सकिन्छ । माटोमा धेरै बिउहरू जम्मा भएको हुनसक्ने र डाँठका (काण्ड) टुक्राटुक्रीबाट पुनः उत्पादन हुनसक्छ । तर उखाल्ने, कुहाउने र जलाउने कार्यलाई निरन्तरता दिनसकेमा क्रमशः यस झारको प्रचुरता घट्दै जान्छ । र अन्ततः ४–५ वर्षमा उक्त ठाउँबाट यसलाई सम्पूर्ण रूपमा निर्मूल पार्न सकिन्छ । फैलिएको क्षेत्र ठूलो छ भने निर्मूल पार्न धेरै वर्ष लाग्न सक्छ ।

विभिन्न मुलुकको अनुभव नेपालकै तराई तथा मधेस क्षेत्रमा लहरे वनमाराले पारेको असर र पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा भविष्यमा पार्न सक्ने असरहरूलाई मूल्याङ्कन गर्दा यस झारको नियन्त्रण तत्काल थाल्नुपर्ने देखिन्छ । साथै पश्चिमतर्फको फैलावटलाई रोक्न पनि माथिका क्रियाकलाप आवश्यक छन् । तत्कालै लहरे वनमाराको व्यवस्थापन नगरिएमा केही दशकमा नै यो समस्या नियन्त्रणभन्दा बाहिर जानेछ र हामीले दीर्घकालीन रूपमा जैविक विविधता एवं वातावरणीय सन्तुलनको क्षेत्रमा अपूरणीय क्षति व्यहोर्नु पर्नेछ ।

लेखक त्रिभुवन विश्वविद्यालय, वनस्पतिशास्त्र केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्