स्वतन्त्र मन नेपालको धन

समय रेखा
अभि सुवेदी

‘हरियो वन नेपालको धन’ अब धेरै समयसम्म नरहला । भर्खरै एउटा रोमकुप तरङ्गित गर्ने मारिस्सा कुपरको लेख ‘रुखले काठमाडौंलाई बचाउला, तर के काठमाडौंले रुख बचाउला ?’ काठमाडौं पोस्ट (२ सेप्टेम्बर २०१९) मा पढेंँ । यो कुरा परिचित भए पनि उच्चरित हुँदा झल्याँस्स हुने सबैको नियति हो । विषय अर्कै छ । हरियो वन सकिए पनि नेपालका मानिसको स्वतन्त्र मन सकिँंदैन ।

हामीले नेपाली जन र यो भूमिको इतिहास लेखेकै छैनौं । केही ठूलाठालु र हैकमवादीको शासनको इतिहास लेखेका छौं । यो भर्खरै गणतन्त्र भएको लोकतान्त्रिक मुलुक हो । म विश्वासले भन्छु । धेरै वर्ष दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लागेको र तिनका नेता/कार्यकर्ताहरूले अनेकौं यातना भोगेर आएको देश हो यो । तर पनि यो देशमा राजनीतिको जति चर्चा अरु विषयको गरिँंदैन ।

त्यसका राम्रा पक्ष छन् । बहुदलीय संस्कृति ठूलो उपलब्धि हो । तर नेपालमा यो विषयलाई हेर्ने ठिक पद्धति बनेको छैन । इतिहासमा हामी जानी–नजानी ठूलै विषय, ठूलै शासक र ठूलै शक्ति हात पार्नेका छलफल धेरै गर्छौं । हामीले इतिहास हेर्ने पद्धतिका खण्ड–खण्ड छन् । फलाना–फलाना राजा वा राणाहरूले शासन गरेको एक खण्ड, तिनीहरूलाई हटाएर आएका राजनीतिक प्रणालीको अर्को खण्ड भनेर हामी इतिहास हेर्छौं ।

परिवर्तनको इतिहास छ, बुझेका छौं । परिवर्तन भएका छन्, जानेका छौं । यिनै दुइटा खण्डमा घुमिरहेकोइतिहास हो, नेपालको । अरु देशका पनि यस्तै खण्डमा इतिहास लेखिने हुन् । तर पछि गएर इतिहासकारहरूले नै भने, ए, यतिमात्र होइन । यो चेतना विकासको आफ्नै इतिहास हुन्छ । त्यो हामीले हेरेका छौं त ? उत्तर हुन्छ, हेरिएको छैन । त्यसोभए के हेरेर इतिहासको गति बुझेका छौं त ? त्यसको पनि उत्तर भेटिँंदैन । कहीं गति गाँठो परेको हुन्छ ।

दलीय चेतना र संगठन हाम्रो उपलब्धि हो भने त्यसमा गाँठा पर्नु हाम्रो हार हुनसक्छ । त्यही बुझेर नेपाली कांग्रेसको मिटिङमा कांग्रेस नेता प्रदीप गिरीले सभापति शेरबहादुर देउवा र वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेललाई भनेछन्, ‘तिमीहरू शताब्दी पुरुष हुन सक्छौ । त्यसैले बाँडेर खाओ दुईजना, तर पार्टीभित्र यस्तो फुटको वातावरणको अन्त्य गर ।’ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीभित्र केही नेताबीच को तल हुने, को माथि हुने विषयमा भएका झगडा र तिनका अनौठा कार्यपद्धतिका विषयमा बाहिर चर्चा भएका छन् ।

यी कुरा इतिहासलाई गलत किसिमले व्याख्या गरिने र बुझिने चलनले गर्दा आएका हुन् । अमूक दल र त्यसको नेताले ठान्छ, इतिहास भनेको मै हुँ । परिवर्तन मैले ल्याएको हो । त्यसैले ऊ भन्छ, ‘मैले ठूलो भाग खानुपर्छ ।’ बिग्रिने त्यहींबाट हो । यदि अरुले होइन, परिवर्तन ल्याउने तिमी होइनौ, जनता हुन्, इतिहास तिमी होइनौ, वर्षौंदेखि मौन रूपले वा प्रकट रूपले काम गरिरहेका अनेकौं नरनारीले ल्याएको परिवर्तनको कथा हो । इतिहास भन्यो भने ऊ मान्दैन र उग्र हुन्छ ।

मानव अधिकार आयोग र स्वतन्त्र मिडियालाई ऊ त्यसका बाधक देख्छ । उनीहरूमा भ्रम हुन्छ, परिवर्तन भनेको उनीहरूले नियन्त्रण गरेको हल्ला हो, परिवर्तन भनेको उनीहरूजस्ता केही व्यक्तिको कारणले आएको हो । तर उनीहरू के जान्दैनन् भने परिवर्तन त्यति सजिलै हुँदैनन् । निकै नरनारीले वर्षौंदेखि प्रयास गरेर परिवर्तन ल्याउँछन् । नेपालको कथा पनि त्यही हो । तलका हरपहरूमा यही विषयलाई राख्न चाहन्छु ।

नेपालमा इतिहासकार, राजनीतिशास्त्री र कर्मी अनि राजनेताहरू जो शक्ति लिने होडमा हुन्छन्, धेरैले नेपालको धन नेपालीको स्वतन्त्र मन हो भन्ने कुरा उल्लेख गर्दैनन् । हुन त सबैतिर त्यस्तै हुन्छ । स्वतन्त्र मन हुने, स्वतन्त्रता बुझ्ने नरनारीले कसरी विस्तारै अनेकौं परिस्थितिमा पनि प्रयास गरेर मुक्तिको निम्ति काम गरिरहेका हुन्छन् भन्ने सजिलै नबुझिनु स्वाभाविक हुन्छ । नेपालमा पनि त्यस्ता मौन र वाचाल दुवैथरीका मुक्तिका इतिहास छन् ।

हामीले इतिहास हेर्ने पद्धति पश्चिमी विचारकहरूबाट धेरै लिएका छौं । हेगेल र उनका चेला कार्ल मार्क्सको विचारमा इतिहास परिवर्तन भएर बढ्छ । त्यो द्वन्द्वात्मक रूपले बढ्छ । हिजो र आज फरक हुन्छन् । अर्का प्रख्यात पश्चिमी दार्शनिक हुन्, वाल्टर बेन्जामिन जसका साहित्यिक विचार हामीले प्रयोग गर्ने गरेका छौं । ती भन्छन्– ‘हिजो र आज भनेका बिजुली जुधेजस्तो अकस्मात एकैठाउँमा आएर जुध्ने द्वन्द्वात्मक खेल हुन् ।’ हामीले नेपालमा मार्क्सले भनेजस्तो इतिहासलाई गतिशील, परिवर्तनशील मानेका छौं । तर हाम्रा राजनेता र सामाजिक विचारकका व्यवहारमा इतिहासलाई गाँठो पार्ने, अगाडि बढ्न प्रेरित नगर्ने बरु बाधा गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ ।

नेपालमा स्वतन्त्र मनहरूको इतिहास प्रस्ट लेखिएको छैन । त्यो इतिहासका किताबहरूमा खुलाएर लेखिँंदैन । रामचन्द्र गुहाहरूले त्यस्तै अलिखित अनि लेखिने पनि सम्भावना नभएका सरल र सीमान्त नरनारीका मुक्ति संघर्षका इतिहास खोजे । अनि सवाल्टर्न अध्ययन भनेर इटालेली आन्टोनियो ग्राम्चीको शब्द प्रयोग गरेर ठेलीहरूमा प्रकाशित गरे ।

नेपालमा त्यस्तो भएको छैन । तर यहाँ केही सूक्ष्म स्वतन्त्र हुनचाहने मनहरूका कथा छन्, जसको विषयमा हामीले आफैं छलफल गरेर अर्थ निकाल्नुपर्ने हुन्छ ।

म आफू एक साहित्यकार भएको कारणले यहाँ एकाध साहित्यिक उदाहरणबाट आफ्नो तर्क राख्न चाहन्छु । पहिलो, नेपालमा साहित्यिक पत्रिकाको प्रयोगलाई अत्यन्त सूक्ष्म किसिमले हेरिनुपर्छ । नेपालमा साहित्यिक पत्रिकाहरू अधिनायकवादी र लोकतान्त्रिक शासकहरूका पालामा अनेकौं दुःखले चलिरहे । आजको ठूलापाते अखबारको युगमा ती साहित्यिक पत्रिकाहरू त्यतै पनि पसेका छन्, तर नेपालमा आफ्ना विचार विम्ब विधान मिलाएर, प्रतीक बनाएर आफ्ना मुक्तिका चाहना राख्न तिनले साहित्यिक पत्रिका भनिने माध्यमको प्रयोग गरेका इतिहास छन्, हामीसँग । एउटा यस्तो छ :

‘सम्वत् १९९१ को वर्ष । जुद्धशमशेर राणा प्रधानमन्त्री थिए । ...त्यो दिन एउटा साहित्यिक पत्रिका निकाल्ने अनुरोध गरेर केही युवाले जुद्धसामु प्रस्ताव ल्याएका थिए । यस विचारलाई सुब्बा ऋद्धिबहादुर मल्लले उठाएका थिए । केही युवा र मृगेन्द्र शमशेर, बालकृष्ण शमशेर, सरदार रुद्रराज पाण्डे यस काममा मल्ललाई मद्दत दिन उत्साहित थिए । एउटा बैठक बसेको थियो । त्यसमा ब्रिटिस राजदूत कर्णेल सी.टी. डक्स पनि सामेल थिए ।

जुद्धशमशेरले यी राजदूतको भनाइ पत्रिका खोल्न चाहनेहरूलाई सुनाउन लगाए एउटा कर्मचारीलाई । उसले विनम्रतापूर्वक सुनायो– राजदूत महोदय भन्नुहुन्छ, ‘गोरखापत्र’ छँदैछ । अर्को पत्रिका किन चाहियो ? हामीले हिन्दुस्तानमा अरु पत्रिका चलाउन खुला गरिदिँदा यस्तो आपत्ति आइरहेछ ।’ यसको केही समयपछि माघ १९९१ मा शारदा पत्रिका खोल्न जुद्धशमशेरले अनुमति दिए । (शिव रेग्मीद्वारा सम्पादित र संकलित शारदाका सम्पादकीय विचारहरू, काठमाडौ ः नेराप्र प्रतिष्ठान, २०५८, पृ. १३) ।

यो एक प्रकारले शक्ति छोड्न नचाहने अधिनायकवादी शासक र आफ्ना विचार राख्ने कुनै फोरम खोज्ने स्वतन्त्र मनहरूको बीचमा भएको बाध्यात्मक सम्झौता थियो । अङ्ग्रेजी शासकलाई हिन्दुस्तानमा पत्रिका खोल्न दिएपछि परेका चिन्ताको कथा यहाँ महत्त्वपूर्ण छ । जुद्धसँग बसेका ती राजदूतको ब्रिटिस भारतमा स्वतन्त्र विचारका वाहक साधनहरूलाई दबाउने अङ्ग्रेज शासकको चिन्ता जुद्धलाई मनपरेको प्रसङ्ग बुझ्न सकिन्छ । यो सम्झौता सानो भए पनि यसलाई साहित्यकारहरूले सम्पन्न गर्नु महत्त्वपूर्ण थियो । यसलाई मैले सिर्जनात्मक रूपले हासिल गरेको विचलनको कथा भनेको छु ।

शारदा पत्रिकाका धेरैजसो अङ्कहरू मैले एउटा शारदा र रूप–रेखा, दुई युगको प्रसङ्ग भन्ने लेख लेख्नको निम्ति पढेको थिएँ । यो लेख मेरो सिर्जना र मूल्याङ्कन (२०३९) किताबमा छ । राणाकालमा स्वतन्त्र मनका अभिव्यक्ति भएका रचना त्यो पत्रिकामा प्रकाशित भएका छन् । त्यो चेतना प्रवाहलाई म एक मौन र सिर्जनशील चक्रवात भन्छु । यदि त्यो अनि राजा महेन्द्रले पञ्चायती शासन लागू गरेपछि २०१८ सालदेखि प्रकाशित साहित्यिक पत्रिका रूप–रेखा नभएका भए स्वतन्त्र र सिर्जनशील मन भएका नरनारीका अभिव्यक्ति गर्ने फोरम हुने थिएनन् ।

यो लेखमा विषय उठाएको मात्र हुँ । यो लामो र बृहत्तर उदाहरणसहित हेर्ने विषय हो । साहित्यिक बाहेक अन्य किसिमका राजनीतिक चेतना प्रवाह गर्ने पत्रपत्रिकाहरूबाट पनि उदाहरणहरू लिनुपर्छ । मेरो भनाइको सार यस्तो छ ।

नेपालमा अधिनायकवादीका शासन ढाल्ने, जनताको अधिकारको विषयमा आन्दोलनहरू गर्ने, स्वतन्त्र विचार अनेकौं अप्ठ्यारा अवस्थामा पनि राख्ने, कुनै बेथिति देखापरे भने तिनको विरोध गर्ने, आफ्ना भाषा, पहिचान, थलोको अधिकारको निम्ति आवाज उठाउने, युगले दिएका चेतना र अधिकारको प्रयोग गर्न सधैंजसो लागिपर्ने ती मौन तर परेको बेला वाचाल हुने मनहरू भएको देश रहेछ, नेपाल ।‘नेपालको धन हरियो वन’ हुन नसके पनि स्वतन्त्र मन नेपालको धन र शक्ति हो ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७६ ०८:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ख्याक, राजनीति र क्रान्ति

अभि सुवेदी

नेपालमा अहिले इतिहासको व्याख्या गर्ने र बोध गर्ने अनौठो तरिका निस्केको छ । यहाँ इतिहासको अध्ययन विषयमा खासै गतिला बहस हुँदैनन् । विषयका विद्वानहरूले लेखेका प्रकाशित कैयौं किताब हेरेर भन्नैपर्छ, ती कतिपय राम्रा छन् ।

तर जुनबेला इतिहास चक्रवातजस्तो भएर वर्तमानका दरबाजा हल्लाउन थाल्यो, नेपालमा त्यो इतिहासको व्याख्या गर्ने कर्म गर्ने जिम्मा पाएकाहरू, इतिहास विश्लेषकहरू अगाडि देखिएनन् । उनीहरूले इतिहासलाई अत्यन्तै भावुकतावश व्याख्या गरे । त्यो मूलतः राजनीतिक बहुल विचारका संस्कृतिले प्रभावित नभएर केही प्रमुख दलका इतिहास र व्यक्तिका ‘न्यारेटिभ’हरू लिएर व्याख्या गरियो ।

राजनीतिमा धेरै कालसम्म दलहरू बनाम नारायणहिटी वा राजा भनेर व्याख्या गरियो । राजा वा राजदरबार नभनेर ‘माथि’ भन्ने लक्षणा वा भाषाशास्त्रमा भनिने ‘मेटोनिमी’को प्रयोगद्वारा व्याख्या गरियो । शक्तिको केन्द्र थियो, त्यो ‘माथि’ । त्यसबाट नै बोलीचालीमा प्रयोग हुने मूल भाष्य र भाषिका निस्के । त्यो ‘माथि’ भनिने यस्तो लक्षणा भयो कि त्यसको व्याख्या गर्नेभन्दा त्यसलाई रहस्यमय बनाउँदा बढी तरङ्ग जन्मिने बुझाइ निस्के ।

यसो आँखाको इसारा गरेर नारायणहिटीतिर संकेत गर्दै ‘माथि’ भन्ने मनुवाहरूका रोमकुपहरूमा संवेदना दौडिएको अनुमान गर्न सकिन्थ्यो । राजनीतिक दलहरूले आफ्ना ठूला दर्शन, सामाजिक सिद्धान्तहरूलाई अघि सारे पनि आखिर त्यो ‘माथि’लाई छाडेनन् । केही गडबडी भए भने ‘माथि’ सक्रिय छ, यसमा ‘माथि’को हात छ भन्ने भाषिका भरमार प्रयोग हुन्थे ।

व्यापारी र विदेशतिर धन, स्वर्ण अनि अवैध कारबारमा ‘माथि’को हात छ भन्ने भाषिकाहरू जताततै सुनिन्थ्यो । राजाको व्यक्तित्व र ‘मुड’ विषयमा अनेकौं अनुमान लगाइन्थे । हुँदाहुँदा माओवादी युद्धका बेला प्रचण्ड भनेकै राजा वीरेन्द्र हुन् भन्नेसम्मका भाषिकाहरू जन्मे । राजदरबार भनेको राजाका भाइभारदार र बडा कर्मचारी अनि एकाध सैनिक अधिकृतहरूको संयुक्त नाम हो भन्नेतिर कसैको ध्यान थिएन ।

त्यो माथिको वृत्त परिवेशभित्र खेल्न कुशल राजा महेन्द्रले त्यो बेलाका राजनीतिक दलका वीर–वीर नेताहरूलाई पनि पञ्चायतमा ल्याएको कुरा सबैलाई थाहा छ । त्यो बेलाको निकै शक्तिशाली मानिएको कमिनिष्ट पार्टीका केशरजंग रायमाझीदेखि शैलेन्द्रकुमार उपाध्याय र त्यही तहका अनेकौं कमिनिष्ट नेताहरू, कांग्रेसका परशुनारायण चौधरी लगायत महेन्द्रको पञ्चायत दर्शनका व्याख्याता मात्र भएनन्, शासन गर्नेसम्मका काममा ती सामेल भए ।

मलाई आश्चर्य लाग्ने एकाध अरु कुरा छन् । ‘विस्तृत शान्ति सम्झौता, २०६३’ पछिको नेपाली राजनीतिमा युगान्तकारी परिवर्तन आए । अनि १५ जेठ २०६५ को दिन राजतन्त्र समाप्त भयो । नेपालको संविधान २०७२ पनि लागू भयो । यी परिवर्तन अभूतपूर्व हुन् ।

यस्तो स्थितिमा पनि पहिलेका र अहिलेका कमिनिष्टहरू बीचमा भएका छलफलमा मैले केशरजंग रायमाझीको नजिक र पुष्पलालको नजिक भएका हामी कमिनिष्ट भन्ने नेताहरूका भाषण सुनेँ । राजाको नजिक रहेका रायमाझी पन्थी प्रचण्डहरू अनि पुष्पलालको नजिक रहेका हामी बाबुराम भट्टराई समूह भनेर हाम्री एक मित्र र विद्वान नेतृले आदित्य अधिकारीले लेखेको बुलेटबाट ब्यालेटमा परिवर्तन शीर्षक किताबको २०७१ को हिउँदमा भएको एक विमोचनमा भनेपछि चिन्तनशील भएँ । मलाई लाग्यो, नेपालका राजाहरू जाक डेरिडाले भनेजस्तो नेपाली राजनीतिमा भूत वा अमूक ख्याकको रूपमा जीवित रहनु अनौठो छ ।

कमिनिष्ट र कांग्रेसका नेताहरूले निकालेका भूतपूर्व राजा ज्ञानेन्द्र फेरि सक्रिय हुँदैछन् र एउटा अमूक समूह यसमा शक्ति हत्याउन लागिपरेको छ भन्ने भाषिकाहरू सुनिँदै आएका छन् । त्यसमा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली समेतले पनि संसदमा यो कुरा भने । त्यति मात्र होइन, यस विषयमा उनले सर्वदलीय बैठक बोलाएर यस विषयमा सबै दलका नेताहरूलाई सचेत गराए । यसको अन्तर्यमा के छ भन्न सकिँंदैन ।

म न त भुपु राजा ज्ञानेन्द्रको समर्थक हुँ, न तिनले फेरि अहिलेको व्यवस्थालाई हल्लाएर उत्पात मच्चाएर वा सुटुक्क शक्ति हात पार्नेछन् भन्नेमा विश्वास गर्छु । ती कसको माध्यमबाट आँधी भएर आउँदैछन् त ? के राप्रपा त्यस्तो चुनामी हुने सम्भावना बढेको उनीहरूले देखेका छन् त ? भनिदिनुपर्‍यो, यत्रो उथल–पुथलको सम्भावना । म त यस कुरालाई वृथा काल्पनिकी र राजनेताहरूले गर्ने, नाम जुराउने हो भने, ‘समय नष्ट विलासिका’ भन्छु ।

यति धेरै क्रान्ति र परिवर्तनको इतिहास छ, यति धेरै मानिस प्रजातन्त्रको निम्ति बलिदान भइसकेका छन्, अब यो व्यवस्था बाहेक अरु कुनै पनि व्यवस्था आए तिनै जनताले प्रतिवाद गर्छन् । स्वतन्त्र मिडिया छ, बलियो छ, त्यसले प्रतिवाद गर्छ । त्यही कारणले मिडियाको महत्त्व मान्नुपर्ने हो ।

भूपू राजा ज्ञानेन्द्रले के गर्दैछन्, त्यो एउटा रहस्य कसरी भयो, आजको मुक्त नेपालमा ? आजका सचेत मिडिया, हामी सबैलाई केही पनि थाहा नहुने यो कस्तो खेल हुँदैछ त ? दलहरूको नेतृत्व वर्गभित्रको यो काल्पनिकीको स्रोत के हो ? केही अनुमान गर्न सकिन्छ । लाग्छ, कमिनिष्ट पार्टी र कांग्रेस पार्टी आफ्नो दलको, आफ्नै घरको स्थिति वा कुन नेता माथि र कुन नेता तल भन्ने ‘अर्डर’ मिलाउन नसकेर, कुनै ‘बुगी’को कल्पना गर्दै ध्यान उतातिर मोड्न चाहन्छन् । अर्कोतिर कश्मीरमा भारतले धारा ३७० खारेज गरेर उठ्ने तरङ्गले अहिले नै यहाँ केही उथल–पुथल ल्याउने र राजनीतिक चिन्तन र नीतिमा असर पार्ने छैन भन्ने सबैलाई थाहा छ ।

मलाई यस्तो पनि लाग्छ, पहिलेको ‘माथि’ भन्ने ख्याकले अहिले पनि सत्तामा बस्ने शक्ति र राजनीतिक चिन्तालाई छाडेको छैन । राजतन्त्र गइसके पनि त्यसको ख्याक वा भूत उजागर गरेर ल्याउने इतिहासभित्रको अवचेतनले अहिले पनि काम गर्दैछ, सायद । इतिहासमा यो प्रेत सिद्धान्तबाट इतिहास व्याख्या गर्नेमा मैले धेरै पढेका र केही पढाएका पनि एक दार्शनिक छन् ।

तिनको नाम हो, फ्रान्सेली जाक डेरिडा (१९३०–२००४) । तिनले लेखेका धेरै दर्शन र साहित्य समीक्षामा मलाई हल्लाएको विषय भनेको मार्क्सका भूतहरू अथवा ‘स्पेक्टरस् अफ मार्क्स’ (१९९४) हो । डेरिडाले यो पछि किताबको रूप लिएको बहस सोभियत संघको १९८९ तिर अन्त्य भएपछि अनि पूर्वी युरोपका कमिनिष्ट देशहरू भकाभक स्वतन्त्र हुँदै गरेको अवस्थाले जन्माएका थिए ।

के मार्क्सको मृत्यु नै भइसक्यो त ? के अब फ्रान्सिस फुकुयामाले इतिहासको अन्त्यमा भनेजस्तै त्यो अवस्थाको इतिहास सकियो त ? सोझै भन्दा मार्क्स मरेकै हुन् त ? भन्नेजस्ता विषयमाथि डेरिडाले यो पुनरावृत्ति हुने प्रेत सिद्धान्तको प्रयोग गरे । अनि भने, मार्क्सलाई अनेकौं अवतारमा आउने र प्रभाव पार्ने भूत वा ‘स्पिरिट’को रूपमा हेर्नुपर्छ । उनले भने, फुकुयामाले भनेको समयभन्दा अघि नै सन् पचासतिरै कमिनिष्ट ह्रासोन्मुख हुँदै गएको थियो । यसमा उनले पूर्वी युरोप र प्रागमा रूसी ट्याङ्कहरू कुदेको उदाहरण दिएका छन् ।

डेरिडाले भने, यस्तो इतिहासको ख्याकको कुनै स्थिर पहिचान हुँदैन । तर यसले अगोचर नै सही, तर्साइरहन्छ । यो अस्पृश्य छ, विदेह छ । तर यसमाथि अरुको देहको पनि कल्पना गरिन्छ । त्यो आउँछ, तर अरु कसैको रूपमा पनि आउँछ । उनी भन्छन्, त्यो को हो भनेर हामी त्यसको पहिचान वा व्यक्तित्व वा चेतना इत्यादिलाई खुट्याउन हतार गर्दैनौं (पृष्ठ १३) । राणातन्त्र होस् या राजतन्त्र होस् या सामन्ती तन्त्र होस्, त्यसको ख्याकको पहिचान गर्न नसक्नु कमजोरी हो ।

त्यो कमजोरीले गर्दा हामी तिनका प्रेतहरूका, तिनका ख्याकहरूका कल्पना गर्न थाल्छौं । अहिले त्यो कालिक चेतबाट वा हिजोको ख्याकबाट हामी मुक्त भएका छैनौं कि त ? ‘शमी’ साहित्यिक पत्रिकाको प्रवेशाङ्कको आत्मस्वीकृत मूलक निबन्धमा पूर्व माओवादी नेता सांसद दीनानाथ शर्माले लेखेका यी हरप वाचाल छन्, ‘युग फेरियो, आदत फेरिएन । सामन्त ढल्यो, कुशासन ढलेन । नयाँ कानुन बन्यो, संस्कार बदलिएन । चालक फेरियो, थोत्रो गाडी फेरिएन’ (४०) । त्यसैले राजनेताहरू जसमा मित्रहरू र विद्यार्थीहरू पनि छन्, मेरो भनाइ के छ भने समस्याको निराकरण गर्न रहस्यवादी नहुनुहोस् ।

यथार्थ के छ, त्यो भन्नोस् । देश निकै अप्ठ्यारोमा पुगिसक्यो, त्यसलाई बचाउनुहोस् । स्वतन्त्र चेतनाका सम्वाहक संस्था विश्वविद्यालयहरूलाई बर्बाद नगर्नोस् । बर्बाद गर्नु भनेको ख्याकबाट मुक्त हुनसक्ने चेतना गुमाउन सहज बनाउनु हो ।

विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, पुष्पलाल, मनमोहन अधिकारीसँग त्यो चेतना थियो । पढेका छौं, सम्झेका छौं । विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले अदालतमा दिएको बयानमा भनेको यो कुरा मनन गर्ने काम अमूक दललाई जिम्मा नलगाउनुहोस् ।

बीपी इतिहासको ख्याकबाट यो कारणले मुक्त व्यक्ति थिए । उनले भने, ‘समाजको कुपमण्डुकता, अन्धविश्वास, बौद्धिक दासता, रुढीवाद, सामन्ती मनोवृत्ति, दरिद्रता र त्यसबाट उत्पन्न हुने तमाम अवाञ्छनीय दुर्गुणहरूको अन्त्य हुनुपर्छ... । राजनीतिक क्रान्तिले यही समग्र सामयिक क्रान्तिका लागि उपयुक्त पृष्ठभ्मृि तयार पार्छ । म यस प्रकारको विचार र सिद्धान्तलाई मान्ने भएकोले पनि आफूलाई क्रान्तिवादी भन्छु ।’

मेरो विश्वास छ, सबैले ‘सच्चा क्रान्तिकारी’ भएर काम गर्नुहुनेछ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०८:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्