मस्तिष्कको कथा

रमेश के.सी.

के मस्तिष्क भ्रम हो ? यो जैविक तन्तुहरूको मेसिन हो ? भाष, स्मृति, संज्ञान, भावना र सपना यो भित्रै छ । यसर्थ स्नायु वैज्ञानिकहरू यसको अध्ययनमा जुटेका छन् । राष्ट्रपति जर्ज डब्ल्यू बुसले सन् ९० को दशकलाई ब्रेनको दशक नामकरण गरेका थिए । जसको सन्दर्भमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा डा. भी.एस. रामचन्द्रनले सम्भाषण दिएका थिए ।

रामचन्द्रन ती स्नायु वैज्ञानिकहरूमा पर्छन्, जसलाई अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका जीव वैज्ञानिक रिचर्ड डकिन्सले स्नायु विज्ञानका मार्कोपोलो भनेका थिए ।

चारैतिर हड्डीहरूको बीचको एक पाउ मासु रहेको यो मस्तिष्क विज्ञानकोआविष्कार गर्न बाँकी रहेको अन्तिम सिमाना बताइएको छ । एक्काइसौं शताब्दीको दोस्रो दशक आइपुग्दा मस्तिष्कबारे धेरै नै अध्ययन भएको छ । यसले निकट भविष्यमा मानव चेतनाको उत्पत्तिबारे पनि आविष्कार गर्ने छ । यदि मानव चेतनाको उत्पत्तिको रहस्य थाहा लाग्यो भने ज्ञान/विज्ञानको क्षेत्रमा नयाँ क्रान्ति हुनेछ । अहिलेसम्म हामीलाई रहस्य र अज्ञात लागेका प्रश्नहरूको उत्तर भेटिनेछ ।

मानसिक रोगको सजिलैनिदान हुनेछ । आखिर यो चेतनाले मानव जीवनको आदि र अन्त्यको कथा बोकेकोछ । यही चेतनाका कारण समाजमा बुद्ध भगवान् भए, हिटलर राक्षस भए । अहिलेसम्मको अनुसन्धानअनुसार मस्तिष्क एक कपोकल्पित अवधारणा बनेको छ । विचारलाई नै हामीले मस्तिष्क भन्दैगएका छौं । तर ब्रेन अर्बौं न्युरोन्सहरूको संयोजन हो । न्युरोट्रान्समिटरहरूको रसायनहरूको खेल हो ।

१७ औं शताब्दीका फ्रान्सेली दार्शनिक रेने डेकार्ट पीनएल ग्लान्ड आत्मा हो भन्थे । तर त्यो सही सावित भएन । उनको प्रसिद्ध भनाइ छ, ‘म सोच्छु त्यसैले म छु ।’ दर्शनशास्त्रको क्षेत्रमा अत्यन्त धेरै उद्धृत गरिएको यस उक्तिले अहिले पनि स्नायु वैज्ञानिकहरूलाई चकित तुल्याएको छ । ‘म’ भन्ने नै भ्रम हो भन्ने निर्णयमा स्नायु विज्ञान पुगेको छ ।

प्रायःजसो सिजोफ्रेनियाका बिरामीहरूको ‘म’ विखण्डित भएको हुन्छ । उनीहरू विभ्रम र मनको विशृंखलताबाट गुज्रिरहेका हुन्छन् । आफ्नो स्व भन्ने हराएपछि उनीहरू डिपर्सनालाइजेसनमा पुगेका हुन्छन् । यो जटिल रोगको उपचारका लागि स्नायु विज्ञानले नयाँ आविष्कार गर्न लागेको छ ।

अटिजम, डिप्रेसन, अल्जाइमर्स, बाइपोलर र क्षारे रोगको निदानका उपाय पनि पत्ता लाग्नेछ । मनोविकार विज्ञानको समस्यालाई स्नायु विज्ञानले समाधान गर्ने छ । यसै क्रममा न्युरल टेक्नोलोजीको अवधारणा आएको छ । यो प्रविधि विकास भएमा मस्तिष्कको संसारमा अद्भुत क्रान्ति आउने छ ।

‘दि फ्युचर अफ दि माइन्ड’ का लेखक मिचियो काकु भन्छन्– भविष्यको साम्राज्य मस्तिष्कको साम्राज्य हो । मस्तिष्कलाई सूचना प्रविधिसँग जोडेपछि यसको क्षमतामा वृद्धि हुन्छ । यसले अचम्मको काम गर्नेछ । मानव मस्तिष्कको विषयमा प्राचीनकाल देखिनै चिन्तन हुँदै आएको हो । आध्यात्मिकहरूले ध्यानस्थ मस्तिष्कको आविष्कार गरेका थिए ।

अब स्नायु विज्ञानले यसको नयाँ आयामबारे उजागर गर्नेछ । सन् १९४० मा बेलायती दार्शनिक गिल्बर्ट रायलले ‘दि कन्सेप्ट अफ माइन्ड’ लेखी यसको अध्ययनलाई लोकप्रिय बनाएका थिए । मस्तिष्क ब्रेन नै हो । ब्रेनले जे गर्छ त्यो नै मस्तिष्क हो भन्ने दार्शनिकहरू पनि छन् । यसको अध्ययनमा द्वैतवादी र पदार्थवादीहरू छन् । द्वैतवादीहरू धर्मको नजिक हुन्छन् भने पदार्थवादीहरू विज्ञानको नजिक हुन्छन् ।

पदार्थवादी स्नायु वैज्ञानिक डेनियल डेनेट हुन् । उनी चेतनाको उत्पत्तिको आविष्कार गर्न लागेका छन् । सन् ६० को दशकमा सबै कुरा संस्कृतिमा खोजिन्थ्यो । त्यतिखेर सांस्कृतिक अध्ययन फस्टाएको थियो । अहिले हिंसा, प्रेम, आवेग, यौन, दया, माया र सिर्जना सबै मस्तिष्कमा खोजिन्छ । मानव जीवनको अध्ययनमा यसले पद्धतिगत परिवर्तन ल्याएको छ । प्रमात्रा भौतिकी जस्तो विज्ञान पनि अहिले यसको अध्ययनमा लागेको छ ।

रोजर पेनरोज जस्ता गणितज्ञ मस्तिष्कमा चेतनाको उत्पत्ति अणुहरूको अन्तर्क्रियाबाट हुने बताउँछन् । मस्तिष्कको क्षमता बढाउने औषधिहरू उपलब्ध हुन थालेको छ । अहिले व्यापक रूपमा प्रयोग हुन थालेको कृत्रिम बुद्धिको आधार एल्गोरिदम पनि मस्तिष्कको क्षमतामा नै छ । मस्तिष्क बूढो उमेरसम्म प्लास्टिक जस्तो तन्किने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ । न्युरो प्लास्टिसिटी भनिएको यस स्वभावले विभिन्न मानसिक घात र रोग भएका मानिसलाई निको हुन मद्दत गर्छ ।

यो तन्किने स्वभावले मस्तिष्क परिवर्तन भइरहन्छ र आफ्नो पुरानो स्वास्थ्य रूपमा फर्कन खोज्छ । सांस्कृतिक रूपमा भारतीय, नेपाली, अमेरिकी, अरबी र अफ्रिकी मस्तिष्कहरू पनि सक्रिय हुन्छन् । यसर्थ मस्तिष्क स्नायुदेखि संस्कृतिसम्म जोडिएको छ । यसै प्रसङ्गमा अहिले ईश्वरको अस्तित्व पनि मस्तिष्कमै खोज्न थालिएको छ । न्युरोन्सको अध्ययनबाट ईश्वरको खोजी हुन सकिने तथ्य आएको छ । मस्तिष्कका बाह्य र आन्तरिक रूपहरू हुन्छन् । बाह्य रूपमा यसको सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभाव हुन्छन् भने भित्री रूपमा स्नायु र रसायनका कार्य हुन्छन् ।

बीसौं शताब्दीको प्रारम्भसम्म मस्तिष्कलाई बर्जित विषय मानिन्थ्यो । मनोवैज्ञानिक सिग्मन्ड फ्रायडले मनको अध्ययनबाट नयाँ दर्शन पत्ता लगाएपछि मस्तिष्कलाई गम्भीर रूपमा लिन थालियो । सन् ९० को दशकबाट प्रविधिको विकाससँगै एमआरआई र ईसीटीको आविष्कारले क्रान्ति ल्यायो । अहिले हामी रङ्गीन मस्तिष्क चलिरहेको अवस्थामा कम्प्युटरमा हेर्न सक्छौं । मस्तिष्क कम्प्युटर प्रविधिसँग जोडिने छ । माइन्ड नेटको उत्पत्ति हुनेछ ।

सपनाहरूलाई भिडियो टेपमा राख्न सकिने छ । सुदूर भविष्यमा शरीरबाट चेतनालाई निकालेर अन्तरिक्षमा पठाउन सकिने छ । भाषा र सौन्दर्य कसरी उत्पन्न हुन्छ त्यो पत्ता लाग्नेछ र कृत्रिम रूपमा मस्तिष्क बनाउन सकिनेछ । स्पेस विज्ञान जस्तै अत्यन्त जटिल मानिएको यो क्षेत्र बिस्तारै सार्वजनिक रूपमा प्रयोग र उपभोगको साधन बन्नेछ । अहिले प्रभावशाली रहेको कम्प्युटर विज्ञान, इन्टरनेट र भविष्यमा व्यापक हुने कृत्रिम बुद्धिको आधार भनेको मस्तिष्कको क्षमता र कल्पनाशीलता नै हो ।

नयाँ विज्ञानले बाह्य संसारको होइन कि आन्तरिक संसारको अध्ययन गरिरहेको छ । मानव शरीरको संरचना र बुद्धिमाथि केन्द्रित यो अध्ययनले शरीरको जैविक यन्त्रलाई अनुकरण गरिरहेको छ । अघिसम्म पदार्थको अध्ययनको युग मानिएको समय अब शरीरको युगमा प्रवेश गरेको छ ।

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ ०८:४५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भदलामा उमालेको दूध 

नारायण घिमिरे

संसारका ४० प्रतिशत मानिस नियमित दूध सेवन गर्छन् । प्रायः धेरै विकसित मुलुकहरूमा प्रशोधन नगरी दूध पिउन र बजारमा लगी बिक्री गर्न प्रतिबन्ध छ । पोषिलो पदार्थमा शरीरलाई हानिकारक हुने व्याक्टेरिया र पेथोजन संक्रमणमा पर्ने हुँदा पेथोजनमुक्त दूधको सहज उपलब्धताका लागि बन्द भाँडामा पठाइने प्रशोधित दूधमात्र पिउने नियम बनाइएको हो । 


तोकिएको समयसम्म तताएर दूधलाई पिउन योग्य बनाउने प्रक्रियालाई ‘पास्चराइजेसन’ भनिन्छ । घरमा दूध ‘पास्चराइज’ गर्ने तरिका त्यति सहज नरहेकाले भदलामा फिँज आउनेगरी कम्तीमा एकपटक उमालेर १५ मिनेटजति आगोमै रहन दिने अनि बाक्लो ‘तर’ लागेपछि तर पन्छाएर गिलासमा हाली दूध पिउने चलन छ, हाम्रो गाउँघरमा ।

विकसित मुलुकमा पेथोजनमुक्त प्रशोधित दूध चिसै वा हल्का तताएर पिउने चलन छ । बचेखुचेको दूध फ्रिजमा हाली सुरक्षित गरिन्छ । अविकसित मुलुकहरूका गाउँघरमा भने दूधलाई पटक–पटक उमालेर अगेनामै राखेर बिग्रनबाट जोगाइन्छ । साँझसम्म त्यही दूधबाट काम चल्छ । साँझमा कि त बिक्रीका लागि डेरीमा पुर्‍याइन्छ कि दही हालिन्छ ।

आफूलाई चाहिने दूधका लागि आफैले गाई, भैंसी पाल्ने र भदलामा उमालेर राख्ने अनि पिउने प्रचलन नेपालमा निकै पुरानो हो । अन्यत्र जस्तै नेपालका सहरी क्षेत्रमा पनि बिक्री गरिने डेरीको दूध ‘पास्चराइज’ गरी बन्द पोकामै बजारमा पुग्छ ।

उद्योगहरूमा नाम मात्रको ‘गुड मेनुफेक्चरिङ प्राक्टिस’ हुनु, घुस प्राप्तिका नियतमा सरकारी नियमन प्रक्रिया सक्रिय गरिनु, ढुवानी साधनको सरसफाइका लागि स्वच्छ पानीको अभाव रहनु, दूध उत्पादकदेखि उपभोक्तासम्मको वितरण प्रणालीमा आधारभूत चिस्यानको सुविधा नहुनु आदि कारणबाट दूध ‘पास्चराइज’ भनिए पनि सिधै पिउन सुरक्षित मान्न सकिने अवस्था छैन । दूध उत्पादन, प्रशोधन र वितरणमा न्यूनतम आधारभूत खाद्य सुरक्षा लागू गर्ने क्षमताबाट राज्य च्युत रहिरहेकाले बजारबाट घरघरमै ‘पास्चराइज’ दाबी गरी बन्द पोकामै दूध पुगेको भए पनि उमालेर मात्र पिउने चलन बसेको छ ।

गोठबाट भान्सामा आइपुगेको दूध उमाल्दा दूधमा रहेको प्रायः सबै हानिकारक व्याक्टेरिया र पेथोजन मर्ने गर्छ । यदि टिबी, बोटुलिजम जस्ता हानिकारक व्याक्टेरिया र पेथोजन दूधमा छ भने पनि उम्लेको दूधलाई केही समय मनतातो रहनदिँदा छिद्रहरू आफै उम्रन्छ । फेरि उमल्दा पूर्णरूपमै मर्छ । दूध हानिकारक पेथोजनबाट मुक्त हुन्छ । पिउन पूर्ण सुरक्षित बन्छ ।

घरेलु वातावरणका गाई, भैंसीका दूधमा पेथोजन र तिनका छिद्रहरू रहे/नरहेको यकिन गर्न सकिने अवस्था छैन । यकिन हुने अवस्था नहुँदा दूधबाट कुनै पनि रोग मानिसमा नसरोस् भन्ने निश्चिचताका लागि अनुभवका आधारमा सहरमा ‘पास्चराइज’ भनिए पनि राम्ररी उमालेर र गाउँघरमा पटक–पटक उमालेर दूध पिउने आफ्नै अन्दाजको रैथाने चलन र प्रविधि स्थापित भएको छ ।

आजका सचेत नागरिक कुन खानामा कति कार्बोहाइड्रेट, फ्याट र प्रोटिन पाइएला भन्नेभन्दा उक्त खानाले शरीरलाई कस्तो–कस्तो र के–के एन्टी अक्सिडेन्ट पूर्ति गर्ला भनी चासो राख्छन् । दूधले मानिसमा दिने लाभकारी एन्टी अक्सिडेन्टहरू मुख्यतः भिटामिन ए, ई, केरेटिनोइड, जिङ्क, सिलिनियम, सुपरअक्साइड डिसमुटेज, क्याटलेज, ग्लुथियोन पेरोअक्सिडेज लगायत इन्जाइमहरू हुन् ।

अनुसन्धानले भैंसीको दूधमा गाईको दूधमा भन्दा बढी र प्रभावकारी एन्टी अक्सिडेन्टहरू हुने देखाएकाले दैनिक फोहोर, धुलो, हिलो, धुवाँजस्ता प्रदूषणको सिकार बनेकाहरूलाई पछिल्लो समय भैंसीको दूध पिउन सल्लाह दिने गरिन्छ । दूध आधुनिक तरिकाले पास्चराइज गर्नुस् वा गाउँले तरिकाले भदलामा उमाल्नुस्, दूधमा हुने एन्टी अक्सिडेन्टका तत्व खासै त्यस्तो चिन्ता नै गर्नुपर्ने स्तरमा घट्दैन । जस्तै भिटामिन ‘ए’ र ‘ई’ मा खासै त्यति ठूलो फरक भेटिँदैन ।

केरेटिनोइड, जिङ्क, सिलिनियम आदिसमेत तातोले खासै असर गर्ने कुरा हैन । मात्र भिटामिन ‘सी’को मात्रा पास्चराइज गर्दा गाईको दूधमा लगभग ४० प्रतिशत, भैंसीकोमा ४२ प्रतिशत घटेको र उमाल्दा गाईको दूधमा लगभग ८२ प्रतिशत र भैंसीकोमा ६१ प्रतिशत घटेको देखिन्छ । दूध भिटामिन ‘सी’का लागि पिइने पेय होइन ।

लामो समय दोहोर्‍याएर उमालेको दूधमा पास्चराइज गरेकोभन्दा पोषण तत्त्व घट्छ । नेपाली चलनमा दूध दैनिक तीन पटकभन्दा धेरै उमालिने हुँदा रगतमा क्याल्सियम सोस्न जरुरी हुने भिटामिन ‘डी’, ‘बी–१२’ जस्ता पदार्थ लगायत फ्याट्टी एसिड, एमिनो एसिड, मिनरल आदि घट्नु स्वाभाविक नै छ । बचेको चिल्लो, भिटामिन, मिनरल र केही प्रोटिन दूध उमाल्ने क्रममा ‘तर’ सँगै दहीतिर जाने गर्छ । पास्चराइज गरेको दूधमा भने चिल्लो ननिकाल्दा दूधमै रहन्छ । तर हालसाल त डेरीकै दूधबाट पनि चिल्लो निकालिने हुँदा खासै अन्तर हुने मान्नु जरुरी रहेन ।

भदलामा उमालेको दूध र पास्चराइज गरेको दूध दुवैमा समान प्रकृतिले लामा–लामा चेनका प्रोटिनहरू टुक्रिएर मझौला र छोटा बन्छन् । जसलाई पचाउन सजिलो हुन्छ । फ्रिजमा राखी सुरक्षित गरिएको पास्चराइज होस् वा उमालेको दूध होस्, ३ दिनसम्म मात्र त्यसले एन्टी अक्सिडेन्टका तत्त्व दिन सक्छ ।

भैंसी अलि फोहोरी र गाई सफा हुन्छन् । गौमूत्र र गोबरमा हुने कार्बोनिक एसिड मूलतः फिनेल र क्रिसोलको किटाणु नियन्त्रण गर्ने डिस्इन्फेक्टेन्ट र एन्टी–सेप्टिक मिश्रण हो ।

स्थानीय गाईको ५.२५ एमएल ताजा गहुँतको एक लिटरमा मानव कोषिकामा उत्पन्न र्‍याडिकलाइज आयोनलाई नियन्त्रण गर्ने खुबी हुन्छ । पोषण मात्रको भन्दा पनि पोषण र स्वास्थ्य दुवैका लागि उहिले गाईको दूध पिउन सुझाइन्थ्यो । आज परिस्थिति बदलिएको छ । खाद्यान्नको स्वीकार्यतामा पहिलो प्राथमिकता खाद्य कति सुरक्षित छ भन्ने हेरिन्छ ।

दोस्रोमा शरीरलाई भोजनले पूर्ति गर्न सक्ने एन्टी अक्सिडेन्टहरूबाट मानव कोषिकामा उत्पन्न र्‍याडिकलाइज आयोनलाई नियन्त्रण गर्ने खुबी कति छ वा कतिसम्म सक्षम रहला भनी तौलने गरिन्छ । अन्त्यमा मात्र पोषण तत्त्वको दृष्टिमा उक्त खाना कत्तिको परिपूर्ण छ भन्ने यकिन गरी निर्धारण गरिन्छ । आज पोकामा बजारमा आउने दूध, दुग्ध सङ्कलन केन्द्रहरूमा संकलित भैंसी र गाईको दूध हो ।

कतिपय अवस्थामा रोग लागेका, बिरामी भएर औषधि खाँदै गरेका गाई, भैंसीको दूध पनि सङ्कलन गरिएको भेटिन्छ । धेरैजसो नश्ल सुधार गरिएका विकासे गाईहरू हाम्रा ठूलठूला सङ्कलन केन्द्रका दूधका स्रोत बनेको अवस्थामा छिटपुट रूपमा दाना र शरीरमै दूध बढाउने विभिन्न हर्मोन र स्टेरोइडको प्रयोग भएका गाई, भैंसीहरू दूधको स्रोत बनेका हुन सक्छन् । बिरामी, ओखती खाइरहेका, स्टेरोइड, हर्मोन प्रयोग भएका दाना खुवाइएका, धेरै दूध दिओस् भन्ने नियतले हर्मोन दिइएका गाई, भैंसीका दूधले तत्काल असर नगरे पनि मानव कोषिकामा र्‍याडिकल आयोन उत्पन्न गर्ने हुँदा तुरुन्त नियन्त्रण गरिनु जरुरी छ ।

गाई–भैंसी गोठहरू सफा नहुने, दूध दिने चौपायाको थुन सफा नहुने, दुहुने र दुहेको दूध चिस्याउने केन्द्रसम्म लिएर जाने भाँडो फोहोर हुने समस्या छन् । सीमित सुविधा भएका दुग्ध सङ्कलन केन्द्रले दूध सफा रहेको/नरहेको नमुना दूधमा रक्सी मिसाएर उमाली जाँच गर्ने गर्छ । दूधमा धेरै लेक्टिक एसिड बनेको भए रक्सीसँग उमाल्दा दूध फाट्छ । नत्र फाट्दैन ।

उक्त परीक्षणमा फाटेको दूध सङ्कलन केन्द्रले किन्न मान्दैन । यो जोखिमबाट बच्न कृषकले दूधमा थोरै सोडा अथवा बेकिङ पाउडर जाकिदिन्छन् । यद्यपि यस्तो दूध पिएर मानिस बिरामी नै भएकोचाहिँ पाइँदैन ।

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ ०८:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT