रंगमञ्चमा दुई युगको संवाद- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

रंगमञ्चमा दुई युगको संवाद

वर्तमानलाई १९४० को समयतिर डोर्‍याउने नाटकले गर्छ महान् हस्तीका समय र भविष्यवाणीका यथार्थको शल्यक्रिया
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — अल्बर्ट आइन्स्टाइन, महात्मा गान्धी, एडल्फ हिटलर र चार्ली च्याप्लिन विश्वले सम्झने नामहरु हुन् । जसले आफ्नो समयमा आ–आफ्नै कार्य क्षेत्रबाट आफूलाई अब्बल राख्दै विश्वमा नै हलचल मच्चाए ।

वर्तमानमा यी महापुरुषहरुलाई संसारले कसरी स्मरण गर्छन्, आजको यथास्थितिमा यिनीहरुको भूमिका कसरी तुलना हुन्छ, उनीहरुको परिकल्पनाको संसार कस्तो थियो, भविष्यवाणी कस्ता थिए भन्ने दुई युगको समय संवादलाई नाटक ‘समय : दुई युगको संवाद’ ले पस्कने जमर्काे गरेको छ ।

कालिकास्थानस्थित सर्वनाम थिएटरमा आइतबारदेखि मञ्चन सुरु भएको नाटकलाई सर्वनामकै १८ औं ब्याचका प्रशिक्षार्थी समूहले प्रस्तुत गरेको हो । नाटकको लेखन समूहकी सुजता पन्तले गरेकी हुन् ।

नाटकले मूलत: समयको महत्त्वलाई दर्साउँदै समयअनुसार नै जन्मेका महान् पात्रहरु र तिनले गरेका कामहरु इतिहास बनेर वर्तमानमा उभिन्छन् भन्ने तथ्यलाई प्रस्ट्याएको छ । नाटकको सुरुवाती दृश्यले नै वर्तमान समयको ज्ञात गराउँदै अन्त्यमा पनि जोड्दै आजै, अहिले नै र तत्कालको समयमा मान्छेलाई जिउन आह्वान गर्छ ।

नाटकले २०२० को समयबाट १९४० को समयतिर डोर्‍याउँछ । सुरुवाती दृश्यतिर नै घडीको आवाजले दर्शकलाई समयको बोध गराउँछ । वर्तमानकालीन स्थितिमा नाटक केन्द्रित हुन्छ । जुन समय कलियुगको छ । जहाँ ईश्वरभन्दा दानवको अस्तित्व हाबी छ, जताततै कोलाहल छ र कोरोनाजस्ता महामारी रोगले मानिस ग्रसित छन् भन्ने तथ्यलाई नाटकका पात्रहरुले बोल्छन् । मान्छले स्वार्थका लागि तेल, जमिन र पानीलाई आफ्नो बनाउँदै राजनीतीकरणले नै हावालाई नियन्त्रण गरी महामारी भित्र्यायो भन्ने विषयलाई उठान गर्छ । मान्छे चाहिनेभन्दा बढी स्वतन्त्रतातिर हाबी भएर अराजकतातिर गएको संकेत गर्दै नाटकले तानाशाही हिटलरको समयको पुकार गर्छ । अशान्तिलाई शान्त बनाउन गान्धीको समय चाहन्छ, पीडादायी अवस्थामा खुसी ल्याउन चार्लीको समयमा पुग्न चाहन्छ र विज्ञान तथा प्रकृतिको हिस्सा जान्न आइन्स्टाइनतिरै पुन: फर्कने प्रयत्न गर्छ । नाटकले बोल्छ, ‘पृथ्वीको यो कोलाहल भूतमा जानु छ । सबैको ग्रह, राहु, नक्षत्र फेर्नु छ ।’

कलियुगको समयमाथि बहस गर्ने नेता, साधु, वैज्ञानिक र ज्योतिष छन् । उनीहरुकै बहसका क्रममा समय १९४० तिर मोडिन्छ । यही समयमा आइन्स्टाइन, गान्धी, हिटलर र चार्ली जोडिन्छन् र सबैले आफ्नो समयको तर्क राख्छन् ।

८० वर्षपछिको भविष्यवाणी गर्ने पात्र खडा गरेर नाटकले अहिलेको समय संवादलाई निकै सूक्ष्म तरिकाले प्रस्तुत गरेको छ । आइन्स्टाइनको वैज्ञानिक चमत्कार, परमाणु बमको निर्माण र यसले विश्व मानव जगत्मा पारेको प्रभावसम्मलाई नाटकले केलाउँछ । स्वतन्त्र भारतको लागि गान्धीको अहिंसावादी आन्दोलन, जर्मन साम्राज्यका लागि हिटलरको हिंसात्मक पथ, मानिसका खुसीका लागि चार्लीको अभिनयसम्मको विषय नाटकभित्र समेटिएका छन् ।

इतिहासका यी पात्रहरुले गरेका कामकै आधारमा आजसम्म कसरी विश्व मानसपटलमा यिनीहरु जीवित छन् भन्ने तथ्यलाई दोहोर्‍याउँदै नाटकले वर्तमानका मानवलाई आफ्नो सत्कर्ममा लाग्न अभिप्रेरित गर्छ । यी पात्रहरुले विश्व परिवर्तन र स्वतन्त्रताका लागि विज्ञान, शान्ति, हिंसा र अभिनयको बाटो रोजे । विज्ञान र हिंसालाई रोजेका आइन्स्टाइन र हिटलरलाई मानवीय समाजले विनाशकारी पाटोमा समेत विश्लेषण गर्दै आएका छन् । नाटकमा चार्ली पात्रलाई मानवीय समाजको एउटा सिर्जनाका रूपमा व्याख्या गरेको छ । कोलाहल र मानवीय दु:खमा चार्ली मान्छेलाई खुसी दिन आएका हुन् । संसारमा चार्ली मात्र एक पात्र छन्, जसको विश्वले कुनै पनि कोणमा निन्दा गरेका छैनन् भन्ने पक्षलाई जोड्दै नाटकले मान्छेलाई उसको कर्मले नै महान् बनाउँछ भन्ने तथ्यलाई बताउँछ । समयले नै मानिसलाई सही/गलत बनाउने पक्षलाई नाटकले इतिहासका यिनै पात्रहरु खडा गरेर कलियुगलाई सतर्क बनाएको छ ।

दुई कालखण्डलाई नाटकले सजिलै जोड्दै दर्शकलाई दुबै समयको बोध गराएको छ । गान्धी, हिटलर, चार्ली पात्रहरुको आवरणले दर्शकलाई इतिहासकै झल्को दिन्छ । रंगमञ्चका लागि प्रशिक्षार्थी नै भए पनि दर्शकलाई त्यसको अनुभूति गर्न दिएका छैनन् । हिटलरको आक्रोश, गान्धीको शान्त रूप, चार्लीको अञ्चलता र आइन्स्टाइनको जिज्ञासु स्वभाव कलाकारहरुको अभिनयमा झल्किएका छन् । नाटक अवधिभर आक्रोश, कोलाहलसँगै हिटलर पात्रको दृश्यमा रातो रंगको प्रकाश परिचालनले क्रान्तिको रूपमा विशेष अर्थ राख्छन् । त्यस्तै गान्धीको समयमा अधिकांश दृश्यमा हरियो प्रकाश देख्न सकिन्छ ।

झकिझकाउ रंगमञ्चीय व्यवस्थापनबिना नै नाटकले दुई युगलाई प्रस्तुत गरेको छ । यसमा पनि सर्वनामको मितव्ययी रंगपद्धति शैलीको निरन्तरता देख्न सकिन्छ । प्रशिक्षार्थीहरु अमन श्रेष्ठ, अञ्जना गर्तौला, उत्सव पौडेल, गौरव केसी, तिलक भण्डारी, वसन्तबहादुर खड्का, भुवन सापकोटा, मिलन शाक्य, युवराज थापामगर, राम दाहाल, सन्जु तामाङ, सुजता पन्त र सुवास बस्यालले सर्वनाममा तीनमहिने बन्द प्रशिक्षण र करिब दुई महिनाको तयारीमा नाटक प्रस्तुत गरेका हुन् । रंगमञ्चमा आउन चाहनेहरुका लागि सर्वनामले मञ्च प्रदान गर्न प्रशिक्षण कार्यक्रम गर्दै आएको छ । १८ औं ब्याचका प्रशिक्षार्थीहरुमा अत्यन्तै सम्भावना रहेको सर्वनामका संस्थापक रंगकर्मी अशेष मल्लले बताए । रंगमञ्च मात्र नभएर अन्य कला फाँटमा उनीहरुले निकै राम्रो गर्ने उनको आशा छ । नाटक यही शनिबारसम्म मञ्चन हुनेछ ।

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७९ १२:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मापदण्डविपरीत उत्खनन

जिल्लामा १९ वटा क्रसर उद्योग रहेकामा १० वटा मापदण्डविपरीत सञ्चालनमा
सम्झना रसाइली

तनहुँ — जिल्लामा मापदण्डविपरीत क्रसर उद्योग सञ्चालन गरिएको छ । क्रसर उद्योग सञ्चालनका लागि तोकिएको मापदण्डको पालना नगरी क्रसर उद्योगले नदीजन्य वस्तुको उत्खनन गरी बिक्रीवितरण गर्दै आएका छन् । जिल्ला समन्वय समितिका अनुसार जिल्लामा १९ वटा क्रसर उद्योग रहेकामा १० वटा मापदण्डविपरीत सञ्चालनमा रहेका छन् ।

यीमध्ये १२ वटा क्रसर उद्योग घरेलु कार्यालयमा दर्ता छन् तर नवीकरण भएका छैनन् । बस्ती तथा नदी छेउछाउमै सञ्चालनमा ल्याइएका उद्योगका कारण स्थानीयले मात्र नभई प्रकृतिले पनि सास्ती झेल्नुपरेको छ । उद्योगबाट सञ्चालन हुने ठूलाठूला टिपर र ट्र्याक्टरबाट वातावरण प्रदूषण हुनुका साथै स्थानीयको स्वास्थ्यमा समेत असर पुर्‍याउने गरेको छ । अवैध क्रसर उद्योगलाई हटाउन जिल्ला अनुगमन समितिको पटकपटक बसेको बैठक, निर्णय र पत्रचार पनि उपलब्धिविहीन बनेको छ ।

शुक्लागण्डकी नगरपालिकास्थित सिद्धेश्वर एग्रिगेट एन्ड क्रसर उद्योग, ए सिक्स एग्रिगेट कम्पनी, एसएनएल एग्रिगेट एन्ड क्रसर, मेलमिलाप ढुंगा बालुवा, गिट्टी उद्योग, प्रोफर कन्स्ट्रक्सन एन्ड क्रसर, जय महालक्ष्मी क्रसर उद्योग मापदण्डविपरीत सञ्चालित छन् । म्याग्दे गाउँपालिकास्थित अकला रुद्रदेवी गिट्टी, बालुवा उद्योग, सेती दोभान ब्लक एन्ड एग्रिगेट क्रसर उद्योग, ढोरबाराही एग्रिगेट क्रसर उद्योग र बन्दीपुर गाउँपालिकास्थित नमुना ग्रिड एन्ड क्रसर उद्योग पनि मापदण्डविपरीत सञ्चालनमा रहेको जिल्ला समन्वय अधिकारी थमनसिंह थापाले बताए ।

जिल्ला समन्वय प्रमुखको अध्यक्षतामा प्रमुख जिल्ला अधिकारी, घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयका प्रमुख, स्थानीय तहका प्रमुख सदस्य रहने गरी जिल्ला अनुगमन समिति गठन गरिएको छ । समितिले २०७९ असार २९ मा प्रचलित कानुनबमोजिम दर्ता नगरी सञ्चालनमा रहेका तथा दर्ता गर्ने निकायबाट तोकिएका उद्देश्यविपरीत सञ्चालनमा रहेका क्रसरजन्य उद्योगलाई सम्बन्धित स्थानीय तहले १५ दिनभित्र बन्द गरी जिल्ला अनुगमन समितिलाई जानकारी दिने भनी पत्राचार गरेको थियो । तर हालसम्म कुनै पनि क्रसरजन्य उद्योग बन्द भएको जानकारी नआएको थापाले बताए । उनले भने, ‘हामीसँग क्रसर बन्द गराउने अधिकार हुँदैन । सम्बन्धित निकायलाई अनुरोध गर्ने मात्र हो ।’

यस्तै, नमुना ग्रिड एन्ड क्रसर उद्योग भने बन्द गरिएको बन्दीपुर गाउँपालिकाका अध्यक्ष सुरेन्द्रबहादुर थापाले बताए । उनले भने, ‘गत वैशाख ८ मा नै गाउँपालिकाले क्रसर बन्द गराउन पत्रचार गरेको थियो । साउनको अन्तिम साता अनुगमनमा जाँदा क्रसर बन्द थियो ।’ स्थानीयलाई क्रसरको निगरानी गरी सञ्चालन भएको देखे पालिकालाई खबर गर्नसमेत अनुरोध गरिएको उनले बताए । उक्त उद्योग आईईई स्वीकृत नभई र सञ्चालन अनुमतिपत्र नलिई सञ्चालनमा आएको थियो ।

गत असार १ देखि भदौ १५ गतेसम्म नदीजन्य उत्खनन बन्द गरिएको थियो । त्यसयता पालिकाले आईईई प्रतिवेदन ननिकाल्दा कुनै पनि टेन्डर प्रक्रिया अगाडि बढ्न सकेका छैनन् र उत्खननका काम रोकिएका छन् ।

यसैले अहिलेको समयमा केही क्रसर उद्योग बन्द रहेको जिल्ला समन्वय प्रमुख तथा अनुगमन समितिका अध्यक्ष शान्तिरमण वाग्लेले बताए । समितिबाट प्रभावकारी अनुगमन नभएको उनी स्विकार्छन् । उनले भने, ‘पछिल्लो समय अनुगमनलाई अगाडि बढाउन सकेका छैनौं । केही क्रसर उद्योग बन्द भएको सुनिए पनि सम्बन्धित पालिकाबाट केही खबर आएको छैन र हामीले पनि अनुगमन गरेका छैनौं ।’ पटकपटक स्थानीय तहलाई मापदण्डविपरीत सञ्चालित क्रसर बन्द गराउन पत्राचार गरिरहेको भए पनि पालिका त्यसअनुरूप अगाडि नबढेको उनले बताए । अहिले घाट बन्द भएकाले उत्खनन कार्य नहुँदा क्रसर बन्द जस्तै छन् । घाट खुलेपछि कुन कुन क्रसर सञ्चालनमा छन् भन्ने थाहा हुने र बन्द गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढाउने दाबी उनले गरे ।

२०७७ मंसिरमा अनुगमन समितिले उद्योग विभागअन्तर्गत साना तथा घरेलु उद्योगमा दर्ता नगरी सञ्चालनमा ल्याइएका ६ क्रसर उद्योग बन्द गरेको थियो । तर, त्यसलाई पालिकाले निरन्तरता दिन नसक्दा केही क्रसर पुनः सञ्चालनमा आएको वाग्लेले बताए । उनले भने, ‘केही क्रसर उद्योगका सञ्चालक जनप्रतिनिधि तथा पालिकासँग नजिक भएका कारणले पनि मापदण्डविपरीत क्रसर पुनः सञ्चालन आएका हुन् कि ?’ उनका अनुसार म्याग्देस्थित ढोरबाराही एग्रिगेटलाई भने आंशिक रूपमा बन्द गराइएको छ । गिट्टी चाल्ने उद्देश्यसहित सञ्चालनमा आएको उक्त एग्रिगेटले गिट्टी फोड्ने काम पनि गरेको थियो । अहिले गिट्टी फोड्ने कार्य भने बन्द गराइएको छ ।

रोडा ढुंगा सम्बन्धमा नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०७१ भदौ र माघको निर्णय अनुसूचीअनुसार क्रसर उद्योग बस्तीबाट २ किलोमिटर पर, राजमार्ग तथा खोला किनारबाट ५ सय मिटर पर, शिक्षण संस्थाबाट २ किमि, वन तथा निकुञ्जबाट २ किमि पर, नगरपालिका क्षेत्रमा स्थापना गर्न नपाइने, धूलो बाहिर निस्कन नदिन पानी छर्की नियन्त्रण गर्ने प्रविधि अनिवार्य जडान गर्नुपर्ने, वायु एवं ध्वनि प्रदूषणको सम्बन्धमा राष्ट्रिय गुणस्तर तयार भएपछि सो गुणस्तरअनुसार प्रदूषण नियन्त्रण गर्नुपर्ने, बफर जोनमा वृक्षरोपण गर्नुपर्ने भनिए पनि जिल्लास्थित कुनै पनि क्रसर उद्योगहरूले यो नियम पूरा गरेका छैनन् ।

क्रसर उद्योगबाट आउने प्रदूषणका कारण प्रकृति र जनजीवनमा पनि हानि पुर्‍याएको शुक्लागण्डकी–४ का हरि रिमालले बताए । उनले भने, ‘मापदण्ड पूरा नगरी र सञ्चालन अनुमति नलिएका क्रसर पनि सञ्चालनमा छन् । सम्बन्धित क्रसर र पालिकालाई नागरिकस्तरबाट नियमन गर्न पटकपटक जानकारी गराउँदा पनि त्यो हुन सकेको छैन ।’ क्रसर व्यवसायी देवबहादुर ज्वारचनले हाल शुक्लागण्डकीका अधिकांश क्रसर उद्योग बन्द अवस्थामै रहेको बताए । उनले भने, ‘कच्चा पदार्थ कम छ, डिजेल पनि महँगो भएको कारण क्रसर बन्द गरेर राखिएको छ ।’

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७९ १२:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×