भारतका पहिलो अन्तरिक्षयात्री राकेश शर्मा भन्छन्,'नेपालसँग सहकार्य गर्ने धेरै ठाउँ छन्'- विज्ञान र प्रविधि - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भारतका पहिलो अन्तरिक्षयात्री राकेश शर्मा भन्छन्,'नेपालसँग सहकार्य गर्ने धेरै ठाउँ छन्'

गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — सन् १९८४ मा भारतकी तत्कालीन प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीले भारतका पहिलो अन्तरिक्षयात्री राकेश शर्मासँग अन्तरिक्ष अनुभवबारे प्रश्‍न सोधेकी थिइन् । उक्त क्षण यसकारण पनि खास थियो कि प्रधानमन्त्री कार्यालयबाट गान्धीले अन्तरिक्षमा रहेका शर्मालाई अन्तरिक्ष यात्राको अनुभवबारे बताउन प्रश्‍न गरेकी थिइन् । 

गान्धीले अन्तरिक्षबाट भारत कस्तो देख्छ भन्दा शर्माले गान्धीलाई 'सारे जहाँ से अच्छा' जवाफ दिएका थिए । उक्त जवाफलाई लिएर भारतीयहरु अहिले पनि गर्व गर्छन् । ७१ वर्षीय शर्माले अन्तरिक्ष यात्रा गरेको ३६ वर्ष बितिसकेको छ ।

शनिबार यिनै भारतका एक मात्र अन्तरिक्षयात्री शर्मालाई पुनः त्यही प्रश्‍न सोधियो । उनले जवाफ दिँदै भारतीय उपमहाद्विप क्षेत्र अन्तरिक्षबाट हेर्दा एकदमै राम्रो देखिने बताए । उनले त्यसबेला भारत मात्रै नभएर नेपाल,भुटान लगायतका मुलुकहरुको प्राकृतिक सौन्दर्यताले सबैलाई लोभ्याउने बताए । उनले अन्तरिक्षबाट उपमहाद्विप क्षेत्र पुरै फरक देखिने बताए ।

अन्तरिक्षयानबाट पृथ्वीलाई फन्को लगाउने क्रममा समुद्रको नीलो रंग,त्यसपछि देखिने जमिनको भाग,डेगन प्लेट्यूको रंग,राजस्थानको रंग र नेपालको हिमालयको दृश्य एकदमै मनमोहक रहेको स्मरण गरे । सबै चीजहरु एउटा ठूलो भूगोलमा देखिने भएपछि स्वतःराम्रो हुने उनले बताए । यस क्षेत्रका खोला,तटीय क्षेत्र,हिमाल,नदी,जंगललगायत प्राकृतिक भू-वनोवट अन्तरिक्षबाट हेर्दा बेग्लै किसिमको अनुभूति मिल्ने शर्मा बताउँछन् ।

भारतका एक मात्र र पहिलो अन्तरिक्षयात्री राकेश शर्माले शनिबार नेपाली विद्यार्थीहरुसँग अनलाइन मार्फत अन्तरक्रिया गरे । नेपाल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटी (नासो)ले आयोजना गरेको भर्च्युअल कार्यक्रममा उनी खुला रुपमा प्रस्तुत भए ।

सन् १९४९ मा जन्मिएका राकेश शर्माले गर्ल्स स्कुलबाट आफ्नो औपचारिक शिक्षा सुरु गरे । त्यसबेला पुरुषहरुलाई कक्षा ४ सम्म अध्ययनका लागि गर्ल्स स्कुलमा भर्ना दिइने भएकाले उनले त्यहाँ अध्ययन गरे । आफू विद्यालयमा कहिल्यै उत्कृष्ट छात्र नभएको उनले सुनाए ।

'म पढाइमा औसत थिएँ,गणित कमजोर थियो,' उनले बाल्यकाल सम्झदै भने,'सपनाहरु देख्थेँ । ५ वर्षको उमेरमा मैले फाइटर एयर प्लेन देखेपछि ममा पाइलट बन्ने सपना जाग्यो । निरन्तरको प्रयासले म सफल भएँ ।' उनी भारतीय एयर फोर्समा सन् १९७० मा फाइटर पाइलट बने । अन्तरिक्षयात्री हुँदै विङ कमान्डरबाट एयर फोर्सबाट शर्माले अवकाश पाए ।

सन् १९८०मा तत्कालीन सोभियत युनियन र भारतको भारतीय अन्तरिक्ष संस्था(इस्रो)बीच इन्टर कसमोस प्रोगामसम्बन्धी सम्झौता भयो । सम्झौता अनुसार भारत र रुसबीच संयुक्त रुपमा अन्तरिक्षको अध्ययन र अनुसन्धानका लागि अन्तरिक्षयात्रीहरु लैजाने उल्लेख थियो । त्यसका लागि शर्मा र रविस मल्होत्रा तालिमका लागि छनोट भए ।

त्यसबेला हालको जस्तो अटोमेटिक सिस्टमहरु थिएनन् । शर्माले भने,'अहिले पो स्पेस फ्लाइटहरु अटोमेटेड हुन थालेका छन् । मेरो पालामा अन्तरिक्षयात्री हुन पाइलट हुनुपर्ने अनिवार्य थियो । पाइलटको तालिम लिनुपर्थ्यो अहिले त्यस्तो छैन ।'

शर्मा अनुसार अन्तरिक्षयात्रीका लागि शारीरिक रुपमा स्वस्थ्य, जिओ-फोर्सहरुसँग थेग्न सक्‍ने लगायत विभिन्न किसिमबाट शरीरलाई फिट बनाउनुपर्ने आवश्यकता हुन्छ ।

अन्तरिक्षमा शून्य गुरुत्व हुँदा शरीर पनि त्यही अनुरुपमा फिट बनाउने किसिमका तालिमहरु चाहिन्छ । उनले भने,'ग्र्याभिटी नभएको नभएको ठाउँमा लामो समयसम्म काम गर्नुपर्ने भएकाले शारीरिक रुपमा स्वस्थ्य हुनुपर्थ्यो । जिरो ग्र्याभिटी हुँदा हाम्रो शरीर जताततै गएको हुन्छ । त्यसलाई कसरी स्थिर राख्नुपर्ने सम्बन्धी तालिम हुन्थ्यो । त्यसका लागि हामी पूर्ण रुपमा तयारी हुनुपर्थ्यो । एउटा प्रोसिड्युर हुन्थ्यो । हरेक क्रिया र प्रतिक्रिया लागि कति बल लगाउने भन्ने पनि तालिम हुन्छ ।'

अन्तरिक्षमा जाने यात्रीहरुलाई लन्च हुनुभन्दा अघि पनि उनीहरुको फिजिकल फिटनेश जाँचिन्छ । स्पेसमा हुँदा धेरै खालको परीक्षणको आवश्यकता हुन्छ । शरीरका सबै सूचकहरु स्वस्थ्य र राम्रो देखिएपछि मात्रै जान पाइन्छ । अन्तरिक्षमा 'स्पेस सिक्नेस' को समस्या देखिने जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ । त्यसबाट कसरी बँच्ने भन्ने किसिमका तालिमहरु पनि आवश्यक पर्ने शर्माले बताए ।

भारतीय एयर फोर्सका पूर्व विङ कमान्डर समेत रहेका रकेशलाई रकेट र फाइटर जाहाज उडाउँदा के फरक हुन्छ भन्ने प्रश्नमा धेरै फरक हुने बताए । उनले भने,'फाइटर आफ्नो हातमा कन्ट्रोल हुन्छ । स्पेसमा हुँदा कम्प्युटरले कन्ट्रोल गरेको हुन्छ । कम्प्युटरमा हुँदा त्रुटी कम हुन्छ तर फाइटर प्लेन चलाउँदा सबै रिस्क व्यक्ति स्वयंममा हुन्छ । '

'अब जो कोही अन्तरिक्षयात्री बन्‍न सक्छन्'

२० औं शताब्दीमा अन्तरिक्षयात्री हुनका लागि पाइलट तालिम अनिवार्य भएपनि २१ औं शताब्दीमा जो कोही अन्तरिक्षयात्री हुन सक्ने शर्माले बताए । नेपाली विद्यार्थी तथा युवाहरु राखेको जिज्ञासमा उनले स्पेस फ्लाइट अटोमोटेड हुने भएकाले भविष्यमा जो पनि अन्तरिक्षयात्री हुन सक्ने बताए । यसका लागि कुनै विशेष क्षेत्रमा दक्षता भए पुग्छ ।

पृथ्वीभन्दा बाहिर मानव बस्ती बसाल्ने योजनाहरु आइरहेको उल्लेख गर्दै त्यसका लागि चाहिने अध्ययन र अनुसन्धानका आवश्यक विधाका मानिसहरु कस्मोनट हुन सक्ने शर्माको भनाइ छ ।

अन्तरिक्ष यात्रा र अनुसन्धान मानव हितका लागि हुनुपर्ने शर्माको भनाइ छ । अन्तरिक्ष कार्यक्रमहरु कुनै निश्चित मिसन र उद्देश्का लागि भएपनि भारतीय अन्तरिक्ष कार्यक्रमहरु सामाजिक र आर्थिक हितका लागि केन्द्रीत भएको बताए । उनले अन्तरिक्ष कार्यक्रमहरु मानिसको जीवनस्तरका सुधारका लागि हुनुपर्ने बताए । उनले भारत दक्षिण एसियाली क्षेत्रका मुलुकहरुसँग अन्तरिक्ष कार्यक्रममा सहकार्य गर्न इच्छुक समेत भएको बताए ।

नेपाल र भारतबीच अन्तरिक्षमा काम गर्ने धेरै ठाउँहरु छन्

भारतको अशोक चक्र र तत्कालीन सोभियत युनियनको 'हिरो अफ सोभियत युनियन' अवार्डबाट सम्मानित शर्माले नेपाल र भारतबीच अन्तरिक्षका क्षेत्रमा काम गर्ने धेरै क्षेत्रहरु भएको बताए । भारत नेपाल लगायत अन्य मुलुकहरुसँग शान्तिपूर्ण कार्यका लागि अन्तरिक्षको क्षेत्रमा काम गर्न इच्छुक रहेको उनले बताए ।

क्षेत्रीय हिसाबले अन्तरिक्ष सम्बन्धीको कार्यक्रमहरु संयुक्त रुपमा गर्नुपर्ने उनले औंल्याएका छन् । अन्तरिक्षको अनुसन्धान प्रतिस्पर्धामा भन्दा पनि सहकार्यमा हुनुपर्ने उनले जोड दिएका छन् ।

सन् १९८४ को अप्रिल ३ तारिखमा सोयूज टी- ११ मार्फत शर्मासहित रुसी अन्तरिक्ष यात्रीहरु युरी म्यालिसेभ र जेनाडी स्ट्रेकालोभले अन्तरिक्ष यात्रा गरेका थिए । शर्माले ७ दिन २१ घन्टा ४० मिनेट अन्तरिक्षमा बिताएका छन् । त्यहाँ उनले भारतीय वैज्ञानिकहरुका लागि लाइफ साइन्सेस र मेटेरियल्स साइन्सेससम्बन्धी करिब ४ दर्जन जति ल्याब टेस्ट गरेका थिए ।

अन्तरिक्षमा रहँदा उनले गरेको योगा चर्चित थियो । स्पेस सिक्नेसबाट बच्नका लागि उनले योगा गरेका थिए भने उनीसँगै गएका रुसी अन्तरिक्ष यात्रीहरुले भने तालिममा दिइएको निर्देशनअनुसारको प्रोटोकल्स अपनाएका थिए । शर्मा भन्छन्,'संयोगवस भनौं या अरु केही हामी कसैलाई पनि स्पेस सिक्नेस भएन । '

शर्मासँगै अन्तरिक्षमा गएका युरी र जेनाडीको केही वर्षअघि निधन भएको छ ।

अन्तरिक्षको क्षेत्रमा भारतले धेरै फड्को हानिसकेको छ । भारतले हाल चन्द्रमा,मंगल ग्रहको अनुसन्धानमा उपलब्धी हासिल गरेपनि राकेश भारतका एकमात्र अन्तरिक्षयात्री हुन् । त्यी भएर उनी भारतमा मात्रै नभएर दक्षिण एसियामा उदाहरणीय बनेका छन् । उनको योगदानलाई कदर गर्दै बायोपिक बलिउड चलचित्र निर्माण हुने तयारीमा छ ।

शर्मासँग अनलाइन मार्फत प्रत्यक्ष रुपमा सवाल जवाफको संयोजन नासोका अध्यक्ष सुरेश भट्टराईले गरेका थिए । उनीसँगको प्रत्यक्ष संवादमा भारत,नेपाल लगायतका मुलुकहरुबाट सयौं युवाहरुको उपस्थिती थियो ।

प्रकाशित : मंसिर १३, २०७७ २२:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नाष्टको पहिलो ‘ह्युमोनोइड’ रोबाेट ‘यान्त्रिका’

गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नाष्ट)ले पहिलो ह्युमोनोइड एआई रोबाेट निर्माण गरेको छ ।

सोमबार भर्चुअल माध्यमबाट आर्टिफिसियल इन्टिलिजिन्स र मेसिन लर्निङ सिस्टम जडित ‘यान्त्रिका’ नाम गरेकी रोबाेट नाष्टले सार्वजनिक गरेको हो ।

कोरोना रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि लक्षित गरेर निर्माण गरिएको यान्त्रिका एआई र मेसिन लर्निङ फिचर भएको नेपालमै निर्मित पहिलो रोबाेट भएको नाष्टले दाबी गरेको छ । हाल यान्त्रिकाले नाष्टको कार्यालय परिसरभित्र सेवा दिने निर्माणकर्ता समेत रहेका नाष्टका प्राविधिक अधिकृत इन्जिनियर रोशन पाण्डेले बताए । यो रोबाेटको डिजाइन र निर्माण नाष्टको प्रविधिक संकायले गरेको हो ।

नाष्टको मुख्य ढोकाबाट छिर्ने बित्तिकै स्वागत गर्ने यान्त्रिकाले आगन्तुकले मास्क लगाएको/नलगाएको बारे जानकारी लिन्छे । यान्त्रिकामा जडित कन्ट्याक्ट लेस टेम्प्रेचर डिटेक्ट गर्ने उपकरणले आगन्तुकहरुको तापक्रम पनि जाँच्छे ।

मास्क नलगाई नाष्ट छिरेको व्यक्तिलाई यान्त्रिकाले आफ्नो दायाँ हातको मद्दतबाट झोलामा राखिएको मास्क अटोमेटिक रुपमा दिने पाण्डेले बताए । मास्क लगाएपछि यान्त्रिकाले स्यानिटाइजर दिन्छे । यान्त्रिकाले बाँया हातको मद्दतबाट अटोमेटिक डिस्पेन्सर सिस्टमबाट स्यानिटाइजर दिन्छे । यान्त्रिकामा जडित न्यूरल नेटवर्कले मास्क लगाएको/नलगाएको थाहा पाउँछे र मास्क लगाएको छ भने ‘छ’ भन्छे र छैन भने छैन भन्छे ।

यान्त्रिकाले सूचना दिँदा मानिसले जस्तै आँखा झिम्क्याउने तथा आँखाले पनि एक्सप्रेसन दिने नाष्टले जनाएको छ । यान्त्रिकामा जडित भ्वाइस डिटेक्सन सिस्टेमको माध्यमबाट यो एक ठाउँबाट अर्को ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पनि जान सक्छे । यान्त्रिकाको एउटै हातमा ६ वटासम्म मोटर भएकाले मानिसको जस्तै सजिलो तरिकाले नमस्कार गर्ने र हात हल्लाउने पाण्डेले बताए ।

यान्त्रिकाको छातिमा जडित टच स्क्रिन (ट्याबलेट)बाट आगन्तुकहरुलाई नाष्ट सम्बन्धी जानकारी पनि लिन सक्ने नाष्टले जनाएको छ ।

‘कोरोनाको महामारीमा रोबाेटले जानेर स्वयंसेविकाको रुपमा मास्क र स्यानिटाइजर लगाउनुपर्छ भन्ने चेतना हुन्छ,’ पाण्डेले भने,‘ हामी मानिसहरु पनि स्वास्थ्यमा ख्याल गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन खोजिएको हो ।’

पाण्डेको नेतृत्वमा नवप्रवर्तन समूह नाम दिएर निर्माण गरिएको यो रोबाेटको डिजाइनदेखि हरेक सिस्टमहरु नयाँ किसिमको रहेको बताइएको छ । ‘यो कम्पनी प्रोडक्ट नभएर अनुसन्धानका लागि हो,’पाण्डेले भने ।

यो रोबाेटमा मेसिन लर्निङ र आर्टिफिसियल इन्टिलिजेन्स पनि जडान गरिएको छ । हाल यान्त्रिका ०.१ भर्सनको भएकाले सन् २०२१ को अन्त्यतिर यसको दोस्रो भर्सन यान्त्रिका ०.२ ल्याउने तयारी भइरहेको नाष्टले जनाएको छ । उक्त भर्सनमा केही नयाँ विशेषताहरु थपिने र उक्त रोबाेटले मानिसहरुसँग वादविवाद पनि गर्न सक्ने पाण्डेले कान्तिपुरलाई बताए ।

तस्बिरहरु: रोशन पाण्डे/नाष्ट

कोरोनाकालपछि यो रोबाेटलाई अझ विकसित गरेर कर्मचारीहरुको हाजिरी लिने, हाजिरी गरे/नगरेको सोध्ने, हालखबर पनि सोध्ने पाण्डेले बताए । यसका लागि रोबाेटमा सम्बन्धित व्यक्तिहरुको तस्बिरसहितको जानकारी दिएपछि मेसिन लर्निङ गर्ने उनले सुनाए ।

मोटर, प्रोसेसर लगायत केही इलोक्ट्रोनिक्सहरु अन्य मुलुकबाट ल्याइएको नाष्टले जनाएको छ । करिब ६ हप्ता लगाएर निर्माण गरिएको यान्त्रिकाको २ हप्तासम्म परीक्षण गरिएको थियो ।

हाल यसको लागत इस्टिमेट तयार नगरिएकाले यसको खर्च अन्य मुलुकमा लाग्ने खर्चभन्दा कम खर्चमा तयार भएको उनले जानकारी दिए ।

टिममा पाण्डेसहित इन्जिनियरद्वय ज्ञानेन्द्र थापा र सागरबहादुर तामाङ, ३ जना इन्जिनियरिङका विद्यार्थीहरुमा रामकृष्ण यादव, नविन दाहाल र दिवस खड्का छन् । सुरेश कार्की, घनश्याम श्रेष्ठ, सुजिन श्रेष्ठ र जयनारायण चौधरी गरी ४ जना आर्टिस्टहरुले यान्त्रिकालाई मानिसको स्वरुप दिएका छन् ।

पूर्व विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रीसमेत रहेका नाष्टका सद्भावनादूत गणेश साहले नयाँ पुस्तालाई यो कार्यले ऊर्जा मिल्ने बताउँदै यो कार्य नवप्रवर्तनका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण पाइला भएको बताए ।

योजना आयोगका उपाध्यक्ष पुष्पराज काडेलले युवाहरुले गरेको कार्य राम्रो भएपनि यसको उत्पादन र व्यवहारमा कसरी लैजाने भन्ने विषयमा चुनौती भएको बताए । उनले सुरूमा काम गर्ने तर त्यसलाई निरन्तरता नदिने प्रवृत्ति भएको सन्दर्भमा कार्यालयमा सेवा पुर्‍याउने यस किसिमको रोबाेटहरुको आवश्यकता धेरै भएको बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक ३, २०७७ २०:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×