बहुपति त्याग्दै युवा

जयबहादुर रोकाया

हुम्ला — जिल्लाको उच्च हिमाली भेगका लामा जातिमा रहेको बहुपति प्रथाप्रति युवाको विकर्षण बढ्दै गएको छ । पछिल्लो पुस्ताले बहुपति प्रथाप्रति अरुचि देखाएपछि एकल विवाह बढ्दै जान थालेको छ । 

ZenTravel

उच्च हिमाली भेगमा बसोबास गर्दै आएका बौद्ध धर्मावलम्बी लामा जातिमा परम्परादेखि नै बहुपति प्रथा प्रचलनमा थियो । जिल्लाको उत्तरी भेग लिमी, मुचु, यारी, यालबाङ, याङगार कर्मी, खगालगाउँ, हेक्पा, धिगा, तांगिन, बुराउँसे, तोर्पा, हुटिङ, लिमाटाङ, बरागाउ‘ र दोजाममा लामा जातिको बस्ती छ ।

तीन दशकअघिसम्म यी गाउँमा बहुपति प्रथा कायमै थियो । पछिल्लो पुस्ताले प्रत्यक्ष विरोध नगरे पनि सामूहिक विवाहप्रति रुचि देखाएका छैनन् । युवापुस्ता एकल विवाहप्रति आकर्षित हुन थालेका छन् ।
पॉच दाजुभाइ भएका सिमकोट गाउ‘पालिका–४, बुराउँसेका नरेन्द्र लामाका सबै दाजुभाइ आफूखुसी एकल विवाह गरेर अलग अलग्गै बस्दै आएका छन् ।

पहिलेको पुस्तालाई विभिन्न समस्या भएकाले उक्त समयमा बहुपति प्रथा ठिकै भएको र अहिलेको आवश्यकता एकल पत्नी भएको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार पहिले खेतीपाती पनि धेरै थियो, व्यावसायिक पशुपालन गर्नुपथ्र्यो । कुनै भाइको जिम्मा भेडा/बाख्रा, कसैको जिम्मा खेती, कसैले घरको काम हेर्नुपर्ने बाध्यता थियो ।

उक्त समय आ–आफ्नो काममा व्यस्त रहँदा दाजुभाइको भेट हुन सक्ने अवस्था थिएन । ‘सम्पत्ति सगोलमा हुन्थ्यो र विवाह पनि एउटै पत्नीसँग,’ उनले भने, ‘अहिले सबै आ–आफ्नो काममा हुन्छन् र सम्पत्ति लिन पनि आफूखुसी मिल्छ, त्यसैले अहिलेको समयमा एकल पत्नी नै ठीक देखिएको छ ।’ बुराउँसेकै छिरिङ लामाका पनि पॉच भाइ छन् ।

सबै भाइले छुट्टाछुट्टै पत्नी विवाह गरेर अलग्गै बसेका छन् । लामाका अनुसार परम्परागत प्रचलन पुरानो पुस्तामा मात्र सीमित भएको छ । गाउ‘मा कतै कतै अवशेष बॉकी रहेको उनले जनाए । उनका अनुसार नयॉ पुस्ताले यो प्रचलनको ठाडो विरोध नगरे पनि आफैंले भने अँगालेका छैनन् । अहिले अवस्था बदलिएको उनले बताए । उनका अनुसार खेती पनि घटेको छ ।

आम्दानीभन्दा बढी खर्च हुन थालेपछि भेडा/बाख्रापालन धेरै स्थानमा हटिसकेको छ । सबै दाजुभाइ घरैमा हुने अवस्थामा ठूलो परिवार सगोलमा बस्न समस्या हुने भएकाले एकल पत्नी विवाह गरेर युवाहरू अलग्गै बस्न थालेको लामाले बताए ।

स्थानीयका अनुसार बहुपति प्रथामा दाजुभाइको सामूहिक विवाह हुने भए पनि पत्नीमाथिको मुख्य अधिकार जेठाको हुने गर्छ । महिलाले जन्माएका बच्चाले जेठोलाई बुवा र अन्य भाइलाई काकाको साइनो लगाएर सम्बोधन गर्छन् । आफ्नो गाउ‘मा अब चार/पॉच परिवारमा मात्र बहुपति प्रथा रहेको लामाले जनाए । उनका अनुसार जिल्लामा झन्डै ९५ प्रतिशत बहुपति प्रथाहटिसकेको छ । यही प्रथाबारे एक अमेरिकन नागरिकले डकुमेन्ट्री बनाएका छन् ।

बहुपति प्रथा अँगालेका बुराउ‘सेका लोटइ लामाले यो प्रथाले परिवारलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउने र जनसंख्या नियन्त्रण हुने बताए । ‘हामी दुई भाइका दुई छोरा छन् । जेठोको विवाह भइसकेको छ, कान्छाको पनि माघमा विवाह गर्ने तयारी छ,’ उनले भने, ‘युवापुस्ताको अरुचि भएपछि हामीले पनि कर गरेका छैनौं ।’ उनका अनुसार आफूखुसी प्रेमविवाह गर्न थालेकाले बहुपति प्रथा हट्दै गएको हो ।

आफूखुसी प्रेमविवाह गर्ने भाइले अंशको समेत दाबी नगर्ने उनको भनाइ छ । बहुपति हटेसँगै महिलाले अविवाहित हुनुपर्ने वा अन्य जातिको केटासँग विवाह गर्नुुुपर्ने अवस्था नरहेको स्थानीयको भनाइ छ ।

प्रकाशित : पुस १७, २०७५ १०:३६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बहुपति प्रथा नमान्ने अंशविहीन

स्वतन्त्र हुन चाहनेहरू अधिकांश पैतृक सम्पत्तिबाट वञ्चित 
दाजुभाइको सामूहिक विवाह हुने भए पनि पत्नीमाथिको मुख्य अधिकार जेठाको । जुनसुकै भाइबाट जन्मिएका भए पनि बच्चाले जेठोलाई बुबा र अन्य भाइलाई काकाको साइनो 
जयबहादुर रोकाया

हुम्ला — सात वर्षअघि भागी विवाह गरेका तञ्जन लामा ससुराली गाउँमा कोठा लिएर बस्दै आएका छन् । मजदुरी गर्दै जीविकोपार्जन गरिरहेका उनले भाउजूलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार नगर्दा पुख्र्यौली अंशबाट वञ्चित हुनुपरेको हो ।

पत्नी, एक छोरा र एक छोरीसहित सदरमुकाममा बस्दै आएका उनले घरबाट अन्य सहयोग पनि नपाएको जनाए । सिमकोट ३, लिमाटाङका लामाको सदरमुकाममा पुख्र्यौली घर पनि छ । त्यो उपयोग गर्न उनी वञ्चित छन् ।

हुम्लामा यसरी बहुपति प्रथा उल्लंघन गर्ने उनी मात्र एक्ला भने होइनन् । जसलेआफूखुसी विवाह गरे उनीहरूलाईघरपरिवारले अझै स्वीकार गरेको छैन तर पनि बहुपति प्रथाको विरुद्धमा धेरै युवा उभिन थालेका छन् ।

सिमकोट ४, बुराउ‘सेनीका नरेन्द्र लामाका पाँच दाजुभाइ आफूखुसी एकल विवाह गरेर एक्लाएक्लै बस्दै आएका छन् । बहुपति प्रथा अँगालेका बुराउँसेका लोटई लामाले दुई दाजुभाइका दुई छोरालाई बाध्य नपारिएको बताए । ‘जेठोको विवाह भइसकेको छ, कान्छाको मगनी भइसकेको छ,’ उनले भने, ‘एकल विवाह गर्न थालेपछि परम्परागत रूपमा मगनी गरेर विवाह गर्ने चलन विस्तारै कम हुँदै छ ।’ बुराउँसेनीकै छिरिङ लामाका पनि पाँच भाइ छन् । सबै भाइले छुट्टाछुट्टै विवाह गरेका छन् । आफ्नो गाउँमा अब चार/पाँच परिवारमा मात्र बहुपति प्रथा रहेको उनले बताए ।

‘भाउजूलाई अस्वीकार गर्दै घरबाट विद्रोह गरेका कसैले पनि पुख्र्यौली घरबाट अंश पाएका छैनन्,’ लामाले भने, ‘सबैले आफंै कमाएर जीवन निर्वाह गर्दै आएका छन् ।’ उनका अनुसार कतिपयले आफ्नै परिश्रमबाट सदरमुकाममा घरसमेत बनाइसकेका छन् ।
छुट्टै भागी विवाह गर्ने अधिकांश युवाले घरबाट अंश नपाउँदा पनि घरमा अंश दाबी गरेका छैनन् । लामा जातिमा अंश मुद्दा विरलै पर्ने गरेको छ । उनका अनुसार देवरले विवाह गर्दा भाउजूले पनि सौता ल्याएसरह ठान्छन् । त्यसैले पनि तत्काल पुरुषहरू पुख्र्याैली घरमा जान नसक्ने उनको भनाइ छ ।

उत्तरी भेगको उच्च हिमाली भेगमा बसोबास गर्दै आएका लामा जातिमा परम्परादेखि नै प्रचलनमा आएको बहुपति प्रथा विस्तारै हराउँदै गएको छ । पछिल्लो पुस्ताले बहुपति प्रथाप्रति अरुचि देखाएपछि परम्परागत प्रथा हराउँदै गएको हो । बौद्ध धर्मावलम्बी लामा जातिका पाका मानिसले अझै पनि यो प्रथा अँगालिरहेका छन् । नयाँ पुस्तामा अस्वीकार गर्ने बढ्दै जाँदा बहुपति प्रथा नमान्ने ९५ प्रतिशत पुगेको तथ्यांकले देखाएको छ ।

‘पहिले खेती पनि धेरै थियो, धेरै पशु पाल्नुपर्ने अवस्था थियो,’ उनले भने, ‘त्यो समयमा भाइभाइका भागमा भेडाबाख्रा तथा अन्य चौपाया हुन्थे । कामकाजमा रहँदा व्यस्त रहनुपथ्र्यो, भेटघाट हुँदैनथ्यो ।’ उनका अनुसार कुनै भाइ भेडाबाख्रा पालन गर्दै हिउँद अछाम र वर्षामा भोट जान्थे । कुनै भाइ गाईबस्तु लिएर खर्क जाने गर्दथे भने कसैले घर सम्हाल्थे । सबै दाजुभाइको सम्पत्ति सगोलमा हुने भएकाले पनि बहुपति प्रथाको चलन थियो ।े

बहुपति प्रथामा दाजुभाइको सामूहिक विवाह हुने भए पनि पत्नीमाथिको मुख्य अधिकार जेठाको हुन्थ्यो । जुनसुकै भाइबाट जन्मिएका भए पनि बच्चाले जेठोलाई बुबा र अन्य भाइलाई काकाको साइनो लगाएर सम्बोधन गर्दथे । कुन बच्चा कसको हो भन्ने कुरा महिलाले छुट्याउने चलन छ । त्यसरी जन्मेका सबै भाइको पनि एउटै पत्नी हुने चलन थियो । बहुपति प्रथा हुँदा महिलाले विवाह गर्न पुरुष नपाउने समस्या थियो ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७५ १०:००
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×