पञ्चैबाजा बजाउँदै अपांगता भएका

हरिराम उप्रेती

(गोरखा) — पालुङटार नगरपालिका–५ ठाँटीपोखरीका प्रह्लाद गान्धारी आँखा राम्रोसँग देख्दैनन् । ‘ख’ वर्गको अपांगता परिचयपत्र पाएका उनलाई यताउति हिँडडुल गर्न सहारा चाहिन्छ । उनै प्रह्लाद मंगलबार सनई बजाइरहेको अवस्थामा भेटिए ।

ZenTravel

पञ्चैबाजामध्ये सनई बजाउन सबैभन्दा गाह्रो हुन्छ । तर प्रह्लादले २० दिन लगातार सनई बजाउने अभ्यास गरे । ‘बजाउँदा बजाउँदै मुख सुनिन्थ्यो, तर भाका नआई बजाउन छाड्नै मन नलाग्नी,’ उनले भने, ‘अहिले हल्का फुल्का जान्ने भएँ ।’ सनईको ताल मिल्न थालेपछि उनी अझै हौसिएका छन् । उनको लगाव र आँट देखेर साथीहरू पनि दंग छन् । ‘मैल कम देख्छु । कुनै कार्यमा बाजा बजाउन जानु परे सहारा त चाहिएला तर यसैलाई ठूलो समस्या मान्दिनँ, अवसर पाएपछि हामी पनि केही गर्न सक्छौँ,’ प्रह्लाद भन्छन् ।

Meroghar


प्रह्लादसँगै अपांगता भएका ११ जनाको समूहले पञ्चैबाजा बजाउन सिकेका छन् । अपांगता दिवसको अवसरमा मंगलबार उनीहरू झ्याउरे भाकामा बाजा बजाउँदै सदरमुकाम परिक्रमा गरे । आफूले सिकेका सीप देखाउन पाउँदा उनीहरू खुसी देखिन्थे ।

गोरखा नगरपालिका–५ स्वाँराका पुष्कर बानियाँको दायाँ हात चल्दैन । सामान्य घरयासी कामबाहेक अरू काम गर्न सक्दैनन् । उनै बानियाँले महिना दिन लगाएर नर्सिङ बजाउन सिके । ‘पोख्त हुने अभ्यासमा छु,’ उनी भन्छन् । एक हातले भर नपाउँदा पनि उनी नर्सिया उठाउन जोडबल गर्दै थिए । ‘दायाँ हात थरर काम्छ, गर्छु भनेपछि जसरी पनि बजाइँदो रहेछ,’ उनले भने । अपांगता भएकाले अवसर पाए केही गरेर देखाउन सक्छन् भन्ने सन्देश आफूहरूले दिएको उनले बताए ।

दुवै आँखा कम देख्ने स्वाँराका ५१ वर्षीय नारायणकाजी बानियाँ उमेर घर्कंदै जाँदा सीप सिक्न गाह्रो रहेको अनुभव सुनाउँछन् । ‘उमेर भएकाले चाँडो सिक्ने रहेछन्,’ उनले भने, ‘हामीलाई सास तान्नै गाह्रो, तर पोख्त नभए पनि बजाउन जान्नेचाहिं भएको छु ।’ त्यसैगरी लोकनारायण श्रेष्ठ ट्याम्को बजाउन खप्पिस भइसके । जुनसुकै गीतको भाकामा होस् श्रेष्ठ ट्याम्को बजाएर तालसुरु गरिहाल्छन् । जिब्रो राम्रोसँग नफट्कारिने श्रेष्ठ बोल्नभन्दा बाजा बजाउन सजिलो रहेको अनुभव सुनाउँछन् । ‘सानैदेखि म बोल्न त्यति सक्दिन, बोल्न कठिन लाग्छ,’ उनले भने, ‘तर बाजा बजाउन सजिलो लाग्यो, अपांगता भए पनि आफ्नो गच्छेअनुसारको सीप सिक्न सकिंदो रहेछ ।’ दमाहा बजाइरहेका स्वारा कमलघारीका चूडाबहादुर खनखवासको शरीरको देव्रे भागले काम गर्दैन । ‘एक हातले अलिअलि भेउ पाउँछ, दमाहा ठटाउन त्यति गारो लागेको छैन,’ उनले भने ।

बाजा समूहमा नाम्जुङका विष्णुबहादुर वसेलले सहयोगीको भूमिका निर्वाह गरेका छन् । ‘ढलकीले सात ताल दिन्छ, बिनातालको ढलकी बजाए दमाहालगायतका अरू बाजाको लय मिलाउन गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने, ‘ढलकी बजाएर अरू बाजा बजाउनका लागि मैले सहयोगीको भूमिका निर्वाह गरेको हुँ ।’ अपांगता भएकालाई नौमती बाजा सिकाउन सुरुका दिनमा साह्रै अप्ठेरो भएको प्रशिक्षक भक्तबहादुर परियार बताउँछन् । ‘कसैको आँखा कमजोर छ, मुखैमा राखेर वजाउन सिकाउनुपर्ने, कसैको हात कमजोर छन्, उनीहरूलाई पनि तरिका लगाएर सिकायौँ,’ उनले भने, ‘दुई सातामै अलिअलि सिकेका उनीहरूको लगाव देखेर दंग छु ।’

झ्याली बजाउँदै गरेका गौतम गन्धर्व व्यावसायिकता दिन खोजेको बताउँछन् । ‘जति बजाए त्यति जानिने रहेछ, कसैले बोलाए जान्छौँ, केही पैसा पनि पाइन्छ, अपांगता भएकाले बजाएको बाजा भनेर सम्मान र प्रचार हुने भयो,’ उनले भने । गोरखा नगरपालिकाको लक्षित बजेटअन्तर्गतको कार्यक्रमबाट ११ जना छनोट गरी पञ्चैबाजा सिकाएको नेत्रहीन संघ गोरखाका अध्यक्ष पवनकुमार बस्नेतले बताए ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७६ १०:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

मापदण्ड मिच्ने क्रसर बन्द गरिँदै

प्रदेश सरकारले नगरभित्रका क्रसर उद्योगको मापदण्ड निश्चित गरी व्यवस्थित नगरेसम्मका लागि जमिन उत्खनन बन्द गरिएको छ
सम्झना रसाइली

(तनहुँ) — जिल्लाको शुक्लागण्डकी नगरपालिकामा सञ्चालन गरिएका मापदण्डविपरीतका क्रसर उद्योग बन्द गरिने भएको छ । नगरपालिकाले आयोजना गरेको नगर क्षेत्रभित्र सञ्चालित क्रसर उद्योग नियमन तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी अन्तरक्रिया कार्यक्रममा बन्द गर्ने तयारी भएको जनाइएको हो । 

पटकपटक ताकेता गर्दा पनि क्रसर व्यवसायीले अटेर गर्दै आएको शुक्लागण्डकी नगरप्रमुख किसान गुरुङले बताए । उनले भने, ‘क्रसर व्यवसायीलाई पटकपटक मापदण्डभित्र रहेर उद्योग सञ्चालन गर्नु भन्दा पनि टेरिएन । उद्योगका कारण वातावरण दिनानुदिन प्रदूषित हुँदै गएको छ । अब मापदण्डभित्र रहेर क्रसर सञ्चालन नगर्ने हो भने उद्योग नै बन्द गरिदिनेछौं ।’

प्रमुख गुरुङले अहिले उत्खनन कार्य रोकेको बताए । प्रदेश सरकारले नगरभित्रका क्रसर उद्योगको मापदण्ड निश्चित गरेर व्यवस्थित नगरेसम्म जमिन उत्खनन कार्य बन्द भएको उनले जनाए । ‘उद्योग नै वैधानिक छैन भने हामीले उद्योगका लागि ढुङ्गा, गिटी, बालुवा उत्खननका लागि स्वीकृति दिन सकिन्न,’ उनले भने, ‘उद्योग स्थान्तरण गर्ने विषय पनि तत्कालै सम्भव छैन ।’ शुक्लागण्डकी–२, ५ र ७ वडामा सञ्चालित क्रसर उद्योगबाट निस्कने लेदोले सेती नदी प्रदूषित हुँदा जलचर प्राणी र वातावरणमा समेत प्रभाव परेको उनले बताए ।

शुक्लागण्डकीमा अहिलेसम्म १३ क्रसर सञ्चालनमा छन् । यी उद्योगले लेदो सीधै नदीमा मिसाउँदा सेती नदीमा सधैं वर्षायामजस्तो धमिलो पानी बग्ने गरेको छ । नदीमा भएको प्रदूषणले जलचर प्राणी हराउँदै गएकाले प्रदूषण न्यूनीकरणमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख शान्तिरमण वाग्लेले बताए । उनले भने, ‘क्रसर उद्योगका कारण नदी प्रदूषित हुनु, वातावरणमा असर पर्नुका साथै उद्योगमा प्रयोग हुने टिप्पर, ट्याक्टर निर्बाध रूपमा गुडाउँदा पृथ्वी राजमार्गको सडकखण्डमा खाल्डाखुल्डी हुने र दुर्घटना निम्त्याउने गरेको छ ।’ क्रसर उद्योग अवैधानिक रूपमा सञ्चालनमा आएको भन्दै नीतिगत रूपमा सञ्चालन गर्न क्रसर उद्योगीलाई उनले आग्रह गरे ।

यस्तै, क्रसर व्यवसायी देवबहादुर ज्वारचनले नगरको पहलमा उद्योग अन्यत्रै स्थान्तरण गर्न उद्योगी तयार रहेको बताए । उनले भने, ‘व्यावहारिक कानुन बनाएर सबै क्रसर उद्योगलाई कानुनको दायरामा ल्याउनुपर्छ ।’ ज्वारचनले सेती नदीको प्रदूषण रोक्न उद्योगबाट निस्कने लेदो संकलन गर्न आवश्यक पर्ने ट्याङ्की निर्माणका लागि नगरपालिकाले जग्गा उपलब्ध गराउनुपर्ने माग गरेका थिए । ‘पटकपटक नगरपालिकाबाट प्रदूषण नियन्त्रणका कुरा आए तापनि प्रभावकारी भएको छैन,’ उनले भने, ‘प्रदेशको कानुन आउँदै छ भनेर हामीले नियन्त्रणका लागि ठूलो लगानी गरेनौं ।’

शुक्लागण्डकी नागरिक समाजका अध्यक्ष खेमराज खनालले वातावरणलाई प्रभाव नपर्ने गरी उपभोक्ताले सर्वसुलभ मूल्यमा उपभोग गर्न सक्ने र उद्योग पनि सञ्चालन हुने गरी अगाडि बढ्नुपर्ने सुझाव दिएका थिए ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७६ १०:२०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×