माथि सेताम्मे हिउँ, तल भतभती पोल्ने पानी

घनश्याम खड्का

म्याग्दी — डाँडाकाँडा सेताम्मे हिउँले ढाकिएका छन । हिउँको चिसो स्याँठ छ । तल म्याग्दी र कालीगण्डकी नदी किनारामा भतभती पोल्ने तातोपानीका मुहान छन्। हिउँदको कठ्याङ्ग्रिदो चिसोबाट बच्न र गाउँलेहरू नुहाउन तातोपानीका मूलमा धुइरिएका छन् ।

ZenTravel

‘घर छेउमा तातोपानी भएकोले विहान सवैरै उठ्यो, तातोपानी गयो, आधा–एक घन्टा डुबेर खलखली पसिना बगाउँदा आनन्द हुन्छ । दिनभरि ज्यान हलुङ्गो बन्छ,’ अन्नपूर्ण गाउँपालिका–६ पोखरेका खड्ग गिरीले भने, ‘जाडो सिजनमा प्राकृतिक उपचारका लागि पोखरीमा डुब्न मात्र होइन, चिसो पानीले नुहाउन नसक्ने सबै तातोपानीमा ओइरिन्छन । उपचार पनि हुने, तातोपानीले नुहाउन पनि पाइने ।’ तातोपानीमा डुब्दा हाडजोर्नीको प्राकृतिक उपचार हुन्छ ।

Meroghar

जिल्लामा कालीगण्डकी, राहुघाट र म्याग्दीखोला किनारमा ९ स्थानमा प्राकृतिक तातोपानीका मूल छन । यिनमा परम्परादेखि नै स्थानीयले जाडो भगाउन डुबुल्की मारेर नुहाउँदै आएका छन । घर छेउको धाराको चिसो पानीमा शरिर पखाल्न आँट नहुनेहरू दिनभर लगाएर भए पनि तातोपानीमा आउने गर्छन । केही तातोपानीका मूलको व्यवसायीकरण गरिए पनि कालीगण्डकी किनारका रातोपानी, नारच्याङ, महभीर, दग्नाम र मुदीसमेतका मूलमा अझै परम्परागत शैलीमा अस्थायी पोखरी बनाइन नुहाउने र डुबुल्की मार्ने प्रचलन जीवित छ ।

‘हजुरआमाले भनेअनुसार पुर्खादेखि नै थाकखोलाबाट हिउँदमा जाडो फाल्न तातोपानीमा आउने र ८–१० दिन डुबेर फर्कने गर्थे,’ भुरुङ्ग तातोपानीका भुवन गौचनले भने, ‘वरपरका मान्छेहरू डुब्ने र नुहाउने तातोपानी ०३५/४० तिरबाट पर्यटक बढेपछि स्थानीयले भन्दा पर्यटकले प्राथमिकता पाउन थालेका हुन ।’ ७० वर्षअघिसम्म सिंगाको स्वतः नजिक म्याग्दीखोला बगरमा तातोपानी बग्थ्यो । हिउँदमा गोठालाहरू खोलाकिनाराको तातोपानीमा अस्थायी पोखरी बनाई नुहाउने चलन थियो । हिउँदको जाडो छल्न तातोपानीको पोखरीमा डुब्दा हाडजोर्नी र पेटका बिरामीलाई फाइदा भएपछि वरपरका बस्तीबाट डुब्न आउन थालेका हुन् । ‘हाडजोर्नी, पेट ढुस्स हुने रोगका लागी तातोपानी बढी उपयोगी छ,’ म्याग्दी अस्पतालका डाक्टर विराज शर्माले भने, ‘एलोपेथिक उपचारमा पनि कतिपय रोगको उपचार गर्दा तातोपानीले सेक्न लगाउँछौं । र, यो उपचार पद्धति वैज्ञानिक पनि छ ।’

बेनी नगरपालिक,–४ स्थित म्याग्दीखोला किनाराको सिंगा तातोपानी र अन्नपूर्ण गाउँपालिका–२ कालीगण्डकी किनारको भुरुङ–तातोपानीको मुहान बढी प्रख्यात छन । सिङ्गा तातोपानीमा बिरेनुन र भुरुङ्ग र नारच्याङ्गमा नुनको गन्ध र स्वाद पाइन्छ । अन्य स्थानका तातोपानी भने गन्धरहित छन । तातोपानीमा वरपरका बस्ती र पोखरा, काठमाडौं, बुटवलसमेतका सहरमा बसाइँ सरेका स्थानीय डुब्न आउने गरेका छन् । धौलागिरी फेदीको गुर्जा र मुदी बगरामा पनि तातोपानीको मुहान छन् । बस्तीबाट धेरै टाढा भएकाले यहाँ गुर्जा र मुदीको बगराका मान्छे डुब्छन । रघुगंगा खोलामा पनि तातोपानीको मुहान छ ।

लामो पदयात्राबाट गले, थाकेको शरीरलाई आराम दिन, जोर्नी मर्केको, चोट लागेका विरामीले श्वास्थ्य आरोग्यताको लागी तातोपानी थेरापी वैकल्पिक उपचार पद्धति हो । म्याग्दीमा पाईएका तातोपानी मध्य सबैभन्दा बढी अन्नपूर्ण–६ रातोपानीस्थित तातोपानीको तापक्रम ७३ डिग्री सेल्सियस, भुरुङ्ग ताोपानी ७१ डिग्री, सिङ्गा तातोपानीको तापक्रम ५५ डिग्री रहेको छ ।

प्रकाशित : माघ २, २०७६ १०:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

घरआँगनमै खोलो

मधु शाही

(बाँके) — हाते आरन बोकेर बाजुराबाट ६६ वर्षीय पर्से ओर बाँके बसाइँ सरे । परिवारसहित आएका उनी बाँके र बर्दियाको सीमा मानखोला किनारमा झुप्रो बनाएर बस्न थाले । बैजनाथ गाउँपालिका–२, माथिल्लो पितमारीका स्थानीयले उनको सीप देखेर यहीँ बस्न आग्रह गरे । 

घर, शौचालय र पेट पाल्ने आरनसहितको घरबास थियो उनको तर अहिले मानखोलाले उनको आँगन छुनै आँटेको छ । यसै वर्ष खोलाले शौचालय बगायो । आरनको डिलमै खोलाको किनारा बनेको छ । उनीजस्तै बाँकेको बैजनाथ गाउँपालिका र बर्दियाको सीमामा पर्ने करेली नाला र मानखोलाले किनारामा बस्दै आएका बस्तीलाई उच्च जोखिममा पारेका छन् । मानखोला किनारामा पर्ने माथिल्लो पितमारी, गर्जेन टोल, पहाडीपुर, राजीपुर र कन्याराज गरी ६ बस्तीका अधिकांश घर, जग्गा, खेतीयोग्य जमिन खोलाले बगाएको छ । केही घर उच्च जोखिममा छन् ।

कन्याराज गाउँमा बस्ने सरला कटवालको आँगनमै खोला पसेको छ । पहिला खोला धेरै पर आफ्नै लयमा थियो । ठूला ढुंगा, गिट्टी, माटो प्रशस्त भएकाले बस्तीतिर खोला बग्न नदिन तटबन्धनको काम भएको थियो । पछिल्लो समय जथाभावी नदीजन्य स्रोत उत्खननले खोलाको दिशा परिवर्तन भएर बस्तीतिर पस्न थालेको कटवालले बताइन् । ‘किनाराका ठूल्ठूला ढुंगाले तटबन्धनको काम गरेको थियो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले सबै ढुंगा, गिट्टी बेचिसके, खोला बस्तीतिर तेर्सिन थाल्यो ।’ स्थानीयले पटक–पटक जथाभावी ढुंगा, गिट्टी, बालुवा उत्खनन नगर्न भन्दा पनि कसैले नटेरेको उनले बताइन् ।

त्यस्तै, पहाडपुर गाउँका पूर्णप्रसाद कोइरालाले स्थानीयलाई जानकारी नै नगराई जथाभावी नदी उत्खनन् गर्ने काम भइरहेको बताए । कुनै प्रमाण नखुलाई दिनहुँ दर्जनौंको संख्यामा ट्र्याक्टर आउँछन् । डोजर प्रयोग गरेर मनपरी नदी खन्ने प्रवृत्ति देखिएको उनले सुनाए । ‘हामी ठेकेदार हौं भन्छन्, प्रमाण देखाउन भन्दा मान्दैनन्,’ उनले भने, ‘स्थानीय सरकार पनि मौन देखिन्छ । जसले बस्तीमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ ।’ स्थानीयले नदीजन्य स्रोत उत्खन्न गर्न आउनेलाई बारम्बार निगरानी गरेको र विरोधसमेत जनाउँदै आएका छन् । नदीमा मेसिन प्रयोग गरेर जथाभाबी उत्खनन गरेको अवस्था देखेपछि स्थानीयले विरोध जनाएर उत्खनन गर्न रोकेका थिए । बैजनाथ गाउँपालिकाका अध्यक्ष मानबहादुर रुचालले स्थानीयको अनुरोधमा नदी फर्काउन जिविसलाई जानकारी गराएको बताए ।

नदीमाथि कुदृष्टि
राष्ट्रिय गौरवको योजना पूरा गर्ने बहानामा मानखोला नदीमा अवैध रूपमा नदीजन्य स्रोत उत्खनन गर्ने प्रवृत्ति देखिएको छ । हुलाकी सडक बनाउन आवश्यक पर्ने गिट्टी, बालुवा, ढुंगालगायत सामग्री उपलब्ध गराउने भनेर मानखोलामा मेसिन प्रयोग गरिएको थियो । अवैध रूपमा मेसिन प्रयोग गरिएको भन्दै स्थानीयले तत्काल विरोध जनाएपछि अहिले उत्खनन रोकिएको छ । नदी उत्खननमा जिसस, स्थानीय तह, राजनीतिक दल, ठेकेदार र तस्करको मिलेमतो छ ।

प्राकृतिक स्रोतको अवैध चोरीनिकासी गरी अकुत सम्पत्ति आर्जन गर्न नीतिगत भ्रष्टाचार हुने गरेको छ । स्थानीय तहले गिटी, बालुवा, ढुंगा तस्करको योजना अनुरूपकै नीति बनाएर उत्खनन गर्न दिने गरेका छन् । बैजनाथ गाउँपालिका अन्तर्गतको मानखोला तटीय क्षेत्रको नदीजन्य पदार्थ संकलन गरी बजारमा बिक्री गर्ने उद्देश्यले राष्ट्रिय गौरवका योजनाका नाममा समेत अवैध उत्खनन थालिएको छ । जिल्ला समन्वय समितिले हुलाकी सडक निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने सामग्री जुटाउन मानखोलामा मेसिन प्रयोग गरी उत्खनन गर्न पुस १४ गते पत्र लेखेको छ । मेसिन प्रयोग गरेको स्थानीयले विरोध जनाएपछि पुस १८ गते समितिले संशोधन गरेर मेसिन प्रयोग नगरी हुनुपर्नेमा ‘प्रयोग गरी’ लेखिएकाले भूलसुधार गरिएको भन्दै पुनः पत्र लेखेको थियो ।

समन्वय समितिको अध्यक्षतामा अनुगमन व्यवस्थापन समितिको बैठक बसेर यस विषयमा छानबिन भइरहेको बाँकेका प्रमुख जिल्ला अधिकारी कुमार खड्काले बताए । हुलाकी सडकका लागि नदीजन्य स्रोत उत्खनन गर्दै छौं भन्ने स्थानीय तहको जानकारी आएको, त्यसमा जिल्ला समन्वय समिति (जिसस) का प्रमुख अजय श्रीवास्तवले सहमति दिएको र पछि त्यही अनुमोदनमाथि संशोधन गरिएकाले शंकास्पद गतिविधि हुन सक्ने उनले बताए ।

हुलाकी राजमार्ग निर्देशनालयका निमित्त प्रमुख रामसागर हरिजनका अनुसार हुलाकी सडकमा हालसम्म १ लाख ७५ हजार घनमिटर प्रयोग भएको छ । ६३ हजार घनमिटर अझै आवश्यक छ । अपुग मेट्रियल पूरा गर्न मानखोलाबाट लैजाने पत्र जिल्ला प्रशासन कार्यालयलाई दिएको हो । त्यही स्रोत बजारमा बेच्ने चलखेल भएको पाएपछि स्थानीय र प्रशासनले उत्खननमा रोक लगाएको उनले बताए । प्राकृतिक स्रोतको दुरुपयोग भएको वा नभएको आफूलाई जानकारी नभएको तर ठेकेदारले सडक निर्माणका लागि प्राकृतिक स्रोत अपुग भएको भन्दै ठेकेदारलाई सिफारिस मात्रै गरिदिएको हरिजनले जनाए । ‘गणपति कन्स्ट्रक्सनका प्रमुख तुलसीराम भण्डारीका अनुसार हुलाकी सडक निर्माण योजनाका लागि राप्ती सोनारीमा स्रोत अपुग भएकाले मानखोलाबाट सहयोग लिनुपरेको बताए ।

प्रकाशित : माघ २, २०७६ १०:००
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×