राखियो मूलढोकाको चौकोस

गोरखा दरबार पुनर्निर्माण
४० दिन लगाएर तयार पारेको बुट्टेदार मूलढोका हालैमात्र साइत जुराएर राखिएको छ । पहिलेकै स्वरुपमा मूलढोका निर्माण गरिएको हो ।
हरिराम उप्रेती

गोरखा — सम्झौताअनुसार आगामी मंसिरसम्ममा गोरखा दरबार पुनर्निर्माण सकिनुपर्ने हो  । पुनर्निर्माण सुरु भएको करिब २२ महिनामा बल्ल मूलढोकाको चौकोस राखिएको छ  ।

४० दिन लगाएर तयार पारेको बुट्टेदार मूलढोका हालैमात्र साइत जुराएर राखिएको छ । पहिलेकै स्वरूपमा मूलढोका निर्माण भएको गोरखा दरबार हेरचाह अड्डाका प्रमुख हरि भुसालले बताए । पहिलेभन्दा एउटै बुट्टा फरक छैनन् ।

भदौ पहिलो सातादेखि काम सुरु भएकोमा मूलढोका राख्न सफल भएको उनले बताए । अब कामलाई तीव्रता दिने उनले दाबी गरे । ‘जमिनमुनिको सतह कस्तो थियो बाहिरबाट हेरेर थाहा हुने कुरो भएन, भत्काइसकेपछि जग कमजोर
भेट्यौँ,’ उनले भने, ‘बनाउनु मात्र ठूलो कुरो रहेन, बलियो र मजबुत बनाउन थप अध्ययन गर्न ४ महिना लाग्यो, यसले पनि काममा ढिलाइ भयो ।’

भुइँतलामा आवश्यक झ्यालढोका तयार भइसकेको पुरातत्त्व विभागका इन्जिनियर नवीन पाण्डेले बताए । उनका अनुसार झ्याल, ढोका तयार भइसकेका छन् । पुरानै स्वरूपमा दरबार पुनर्निर्माण हुने उनले बताए । ‘गुणस्तरमा सम्झौता हुँदैन, काठ, इँटाको गुणस्तर हेर्नुपर्‍यो, सेटिङमा पनि टाइम लाग्छ,’ उनले भने, ‘काममा बाधा व्यवधान नआए दरबार ठडिन समय लाग्दैन ।’ भुइँतलामा ५ ढोका रहनेछन् ।

आगन्तुक र स्थानीय निराश
जिल्लामा बढीभन्दा बढी पर्यटक भित्र्याउन आन्तरिक तयारी सुरु भएको छ । आकर्षकको गन्तव्य दरबार पुनर्निर्माण अस्तव्यस्त बन्दा पर्यटक आवागमनमा बाधा पुग्ने भन्दै स्थानीय चिन्तित छन् । इतिहासको अध्ययन गर्ने आन्तरिक पर्यटक पनि आउँछन् । तर दरबारको अवलोकन गर्न नपाएर आगन्तुक भने निराश भएर फर्किन्छन् ।

‘निर्माण सामग्री यत्रतत्र छरिएका छन् । इँटाले बाटो छेकेको छ । चारैतिर घुम्न पनि नमिल्ने रहेछ,’ घुम्न आएका प्रकाश थापाले भने, ‘बारेर राखेको ठाउँमा जबर्जस्ती जानु पनि नमिल्ने, फेरि गोरखकालीबाट गोरखनाथ मन्दिर पुग्न सकस रहेछ ।’ देशकै महत्त्वपूर्ण सम्पदालाई जतिसक्दो चाँडो पुनर्निर्माण सक्न उनले माग गरे ।

पर्यटक घट्दा व्यापार व्यवसाय चौपट बनेको स्थानीय श्याम रानाले बताए । ‘दुई जना बढी मान्छे आए दुई कप चिया बिक्थ्यो, उनले भने, ‘मान्छे कम छन, आएकाहरू पनि दरबार किन बनेन सोध्छन् के उत्तर दिने । म्यासेज नराम्रो गयो, मान्छे दरबार छैन किन जाने भन्न थाले ।’ नेपाललाई चिन्ने भनेकै गोरखाबाट भएकाले दरबार छिटो बनाउनुपर्नेमा उनको जोड छ । दरबार पुग्ने पैदलमार्ग सुधारको आवश्यकता पनि रहेको उनले बताए ।


फागुन मसान्तसम्म ठडिने ठेकेदारको दाबी
दरबार पुनर्निर्माणको जिम्मा पचली सिवाको जेभी कन्ट्रक्सनले पाएको छ । २०७४ कात्तिक २९ मा ठेक्का सम्झौता गरी २०७४ पुस २ बाट जगैदेखि भत्काएर पुनर्निर्माण सुरु भएको हो । आगामी मंसिर मसान्तसम्म पुनर्निर्माण सक्ने सम्झौतामा छ । पुरातत्त्व विभाग, गोरखा दरबार हेरचाह अड्डा र ठेकेदारबीच समन्वयको अभाव देखिएको स्थानीयको आरोप छ । निर्माण सम्पन्न गर्ने अवधि अब ३ महिना मात्र बाँकी छ ।

२२ महिना जगमै बितेको छ । काम २० प्रतिशत मात्र सकिएको छ । २०७२ को भूकम्पपछि दरबारमा पानी चुहिने तथा भित्ता ठाउँठाउँमा चर्किएपछि पुनर्निर्माण सुरु भएको हो । ४ करोड ३७ लाखको लागतमा दरबार पुनर्निर्माण सक्ने सम्झौतामा छ ।

पटकपटक डिजाइन चेन्ज हुँदा सम्झौता बमोजिम काम हुन नसकेको ठेकेदार कम्पनीका सुशीलबाबु श्रेष्ठले बताए । ‘पुरानो दरबार चर्किएको हो भत्किएको होइन,’ उनले भने, ‘चार/पाँच महिना दरबार भत्काउनै लाग्यो, भत्काएपछि पुरानो दरबारको जग कमजोर भेटियो भनेर अध्ययन गर्नै समय लगाइदिए ।’ काठ जुटाउन पनि केही समय लागेको उनले बताए । आगामी फागुन मसान्तसम्म दरबार पुनर्निर्माण सक्ने लक्ष्यसाथ काम भइरहेको उनको दाबी छ ।

स्वरूप पुरानै
पुरानै स्वरूपमा निर्माण हुने दरबार पुनर्निर्माणका लागि चाहिने आवश्यक काष्ठकलाका सामग्री, झिँगटी र इँटा अहिलेकै प्रयोग गर्न सुरक्षित ठाउँमा राखिएको छ । दरबारबाट शाहवंशीय राजा राम शाहदेखि पृथ्वीनारायण शाहसम्म्मले शासन गरेको इतिहास छ । पुनर्निर्माण सुरु भएपछि दरबारभित्रका पृथ्वीनारायण शाहले प्रयोग गरेको राजगद्दीलगायत ऐतिहासिक सामग्री सुरक्षित तवरले राखिएको अड्डा प्रमुख भुसालले बताए । ‘काम लाग्ने तीस/चालीस प्रतिशत पुरानै काठपात प्रयोग हुन्छ,’ उनले भने ।

दरबार चारतले बन्नेछ । भुइँतलामा सुत्केरी (कोटले) कन्या, गद्दी र धुनी कोठा रहनेछ । तत्कालीन समयमा पृथ्वीनारायण शाह पनि सोही ठाउँमा जन्मिएको इतिहासमा छ । नवरात्रको दुई दिन फूलपाती र नवमीमा भद्रकाली कन्या कोठामा राख्ने प्रचलन छ । सोही कोठामा दसैंमा १ कुमार, नौ कन्याको पूजा हुँदै आएको भुसालले बताए । ‘त्यो बेला राजा बस्ने गद्दी रहेको कोठा पनि भुइँतलामै हुनेछ,’ उनले भने, ‘गोरखनाथ र दरबारको सम्बन्ध धुनी कोठासँग रहेछ, गोरखनाथमा बलेको धूप गोरखा दरबारको अँगेनामा आउने प्रचलन यथावत् राख्न जगको अध्ययन गरी धूवाँ धुनी कोठासम्म ल्याउने प्रबन्ध मिलाएका छौँ ।’

भण्डार, कोट भण्डार, भाँडाकुँडा राख्ने कक्ष, निसान र पूजा सामग्री राख्ने कोठा दोस्रो तलामा बन्नेछ । तेस्रो तला राजपरिवारको किचन रहेको ठाउँको रूपमा परिचित छ । कटुवाल र टपरी लगाउने कोठा तेस्रो तलामा रहनेछ भने चौथो तलामा उत्तरतर्फ कैलाश कोठा रहनेछ । कैलाश कोठामा सुसारेबाहेक राजारानी र उत्तराधिकारी मात्र जाने प्रचलन रहँदै आएको छ । नवरात्र र चैते दसैंबाहेक कालिका भगवती कैलाश गृहमा राख्ने प्रचलन रहँदै आएको छ ।

प्रकाशित : आश्विन १८, २०७६ ११:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

प्रयोगमा नआउँदै भासियो कालोपत्रे

वीरगन्ज बस टर्मिनल सञ्चालनका लागि ठेकेदारले सरसफाई गर्ने क्रममा कालोपत्रे उप्केको र भाँसिएको पाइएको हो
भूषण यादव

वीरगन्ज — वीरगन्जमा हालै निर्माण भएको बस टर्मिनलको कालेपत्रे भासिएको छ  । बसमा यात्रु चढाउने/ओराल्ने क्षेत्रमा कालोपत्रे भासिएको हो  ।

बस टर्मिनल सञ्चालनका लागि ठेकेदारले सरसफाइ गर्ने क्रममा कालोपत्रे उप्केको र भासिएको थियो। असोज पहिलो साता महानगरपालिका कार्यालयले सार्वजनिक निजी साझेदारीअन्तर्गत एनके इन्टरनेसनललाई ५ वर्षका लागि ७ करोड ५० लाख रुपैयाँमा बस टर्मिनल सञ्चालनका लागि सम्झौता गरेको थियो ।

‘ठेक्का परेपछि सञ्चालनका लागि सरसफाइ गरिंदैथियो,’ एनके इन्टरनेसनलका निर्देशक केशव नेपालले भने, ‘प्रयोगमा नआउँदै यात्रु चढाउने/ओराल्ने क्षेत्रको कालोपत्रे ठाउँ/ठाउँमा भासिएको पाइयो ।’

नेपालका अनुसार बस टर्मिनलको नवनिर्मित भवनमा समेत समस्या देखिएका छन् । ‘छतमा जम्मा भएको वर्षातको पानीको निकास निकालिएको छैन,’ उनले भने, ‘ट्यांकीमा पानी भर्ने पाइप जडान गरिएको छैन, पानी बाहिरिने पाइप मात्र छ । अन्य दुईवटा ट्यांकीमा पाइप जडान गरिएको छैन ।’ नाला सफा नगरी ढक्कन लगाइएको छ, जसले गर्दा ढलको पानी ‘ओभर फ्लो’ भइरहेको छ । ‘बिजुली जडानमा समेत कैफियत छ,’ उनले भने, ‘मोज्याक र टाइल्सको ‘फिनिसिङ’ समेत गरिएको छैन ।’

गत भदौ १० मा उपप्रधान स्वास्थ्य तथा जनसंख्यामन्त्री उपेन्द्र यादव र प्रदेश– २ का मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतले बस टर्मिनलको उद्घाटन गरेका थिए । १५ करोड ७० लाख ८६ हजार रुपैयाँमा निर्माण सम्पन्न भएको बस टर्मिनलको ठेक्का आशिष/पप्पु/रोशन जेभीले पाएका थिए । २ वर्षभित्र निर्माण गर्ने गरि २०७१ माघ २२ मा सम्झौता भए पनि विभिन्न कारणले निर्माणमा ढिलाइ भएको महानगरपालिकाले जनाएको छ । ९० प्रतिशत सफ लोन, साढे ७ प्रतिशत सरकारी अनुदान र दुई दशमलव पाँच प्रतिशत महानगरपालिकाको म्याचिङ फन्डबाट ५ बिघा ५ कट्ठामा बस टर्मिनल निर्माण भएको हो ।

बस टर्मिनल निर्माणका लागि १९ करोड ८ लाख ९५ हजार रुपैयाँ इस्टिमेट गरिएको थियो । ठेकेदार कम्पनीले १७ करोड ७३ लाख ५० हजार रुपैयाँमा ठेक्का सकार गरे पनि १५ करोड ७० लाख ८६ हजार मात्र खर्च भएको महानगरपालिकाले जनाएको छ ।

बस टर्मिनल प्रयोगमा नआउँदै पिच भासिएको र भवनमा समेत विभिन्न कैफियत देखिएपछि के आधारमा ठेकेदारलाई भुक्तानी गरियो भन्ने विषयमा महानगरवासीले चासो लिएका छन् । वीरगन्ज युवा समाजका अध्यक्ष कमल चौगाईंले बस टर्मिनल निर्माणमा भएको अनियमितताबारे छानबिन गर्नुपर्ने बताए ।

महानगरपालिकाको योजना शाखाका इन्जिनियर कुमारकान्त झाका अनुसार कन्सल्ट्यान्टले बिल पेस गरेपछि भुक्तानी दिने हो । ‘कन्सल्ट्यान्ट २४ औँ घन्टा निर्माणस्थलमै हुन्छ,’ उनले भने, ‘उसैले फाइनल गरेको बिलको आधारमा भुक्तानी गरिन्छ ।’ झाका अनुसार बस टर्मिनल निर्माण भएको क्षेत्र पहिले दलदल थियो । ‘दलदल क्षेत्र भएकाले ठेकेदारले कटिङ गरेर नयाँ माटो फिलिङ गर्नुपर्थ्यो,’ उनले भने, ‘बेस राम्रो नभएकाले पिच भासिएको हो ।’ यस अघि ठेकेदारलाई पटकपटक भन्दा पनि भवनको छतको काम गरेनन् ।

महानगरपालिकाले २ दिन अगाडि योजनाका कन्सल्ट्यान्ट र ठेकेदार कम्पनीका प्रतिनिधिलाई बोलाएर स्थलगत अनुगमन गरेको थियो । ‘हस्तान्तरण गरेको एक वर्ष भित्रसम्म योजनाको मर्मत सम्भारको जिम्मेवारी ठेकेदार कम्पनीकै हुन्छ,’ इन्जिनियर झाले भने, ‘यथाशीघ्र मर्मत गर्न निर्देशन दिएका छौँ ।’

ठेकेदारले बस टर्मिनल हस्तान्तरण गरेको झन्डै ८ महिनापछि महानगरपालिकाले गत भदौमा उद्घाटन गरेको हो । ‘पैसा भुक्तानीका लागि ठेकेदारले गत पुसमै बस टर्मिनल हस्तान्तरणको कागजात बुझाएको थियो,’ नाम उल्लेख नगर्ने सर्तमा महानगरका एक अधिकृतले भने, ‘मर्मत सम्भारको अवधि अब तीन महिना मात्र बाँकी छ ।’ महानगरपालिकाले सितारा कन्सल्ट्यान्टलाई बस टर्मिनलको कन्सल्टयान्ट नियुक्त गरेको थियो ।

कन्सल्ट्यान्टका इन्जिनियर अमित श्रीवास्तवका अनुसार वर्षातमा पानी जमेकाले पिच भासिएको हो । ‘पानी जम्यो,’ उनले भने, ‘महानगरपालिकाको निर्देशन दिएबमोजिम मर्मत सम्भारका लागि ठेकेदार कम्पनीलाई भनेका छौँ ।’ मर्मत सम्भार नगरे निर्माण कम्पनीले राखेको करिब डेढ करोड धरौटी रकम फिर्ता नगर्ने महानगरपालिकाले जनाएको छ ।

मुख्य भवन भएको बस टर्मिनलमा ५५ वटा सटर, रेस्टुरेन्ट, यात्रु प्रतीक्षालय, चालकलाई आराम कक्ष र प्राथमिक स्वास्थ्य कक्षको पनि व्यवस्था छ । लामो दूरीका ५९ बसका साथै ट्याक्सी, लोकल बस, मिनी बस, रिक्सा, मोटरसाइकलको छट्टाछुट्टै पार्किङको व्यवस्था गरिएको छ । बैंक एटीएम, सैलुन र ब्युटीपार्लरको समेत सुविधा रहने महानगरपालिकाले जनाएको छ ।

प्रकाशित : आश्विन १८, २०७६ १०:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT