कहाँ गए सुनचाँदीका ढोका ?- वाग्मती - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कहाँ गए सुनचाँदीका ढोका ?

‘नाच हुने बेलामा हामीले याद त गरेनौं तर हामीलाई बुबा, हजुरबाले सुनचाँदीका ढोका भएको सुनाउनुहुन्थ्यो’
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — दुई हजार वर्ष पुरानो मानिने हरसिद्धि नाच देखाउँदा प्रयोग हुने सुन र चाँदीका ढोका यो वर्ष १२ वर्षे नाच देखाउँदा पनि भेटिएनन् । २०१८ सालदेखि रोकिएको नाच २०६६ सालमा ब्युँतियो । तर त्यही नाच ब्युँताउने बेलादेखि खोजिएको ढोका नभेटिँदा सुन र चाँदीको संकेत जनाउने रङ प्रयोग गरेर यो वर्ष काम चलाइएको छ । 




१२ वर्षमा देखाइने हरसिद्धि नाचको पहिलो दिन हरसिद्धि मन्दिरमा देवगण जाने चलन छ । मन्दिरसँगैको पोखरीमा नुहाएर पूजा गरेपछि औपचारिक रूपमा १२ वर्षे नाच प्रारम्भ हुन्छ । मन्दिरमा सुनको ढोका (स्वर्णद्वार) बाट छिरेर चाँदी (रजत द्वार) को ढोकाबाट निस्कने परम्परा थियो । हरसिद्धि मन्दिर जयबागेश्वरी मन्दिरको पश्चिमतिरको भण्डारखाल बगैंचाभित्र छ । देवगण पस्ने स्वर्णद्वार भण्डारखाल बगैंचाको पूर्वदक्षिणतिर पर्छ । निस्कने रजतद्वार भने उत्तरपूर्वतिर पर्छ । जयबागेश्वरी मन्दिरका पूर्वमुख्य पुजारी मृत्युञ्जय कर्माचार्यले पनि देवगण स्वर्णद्वारबाट प्रवेश गरेर रजतद्वारबाट निस्कने परम्परा रहेको बताए । ‘२०१८ सालमा नाच भएपछि २०३० सालमा पनि तयारी थालिएको थियो । त्यसका लागि कौशी तोषाखानाबाट ल्याएर ढोका जडानसमेत गरिएको थियो,’ उनले भने, ‘तर, पछि विभिन्न कारणले नाच भएन ।’ कर्माचार्य त्यतिबेला पनि हरसिद्धि नाच देखाइने डबली छेउको जयबागेश्वरी मन्दिरका पुजारी थिए । उनी उमेर हदले चार वर्षअघि मात्र मुख्य पुजारीबाट अवकाश पाएका हुन् । त्यस्तै पशुपति क्षेत्रका संस्कृतिका ज्ञाता तथा पशुपति क्षेत्र विकास कोषका पूर्वकोषाध्यक्ष नरोत्तम वैद्यले पनि आफूले बुबा, हजुरबुबाबाट सुन र चाँदीको ढोकाका बारेमा सुनेको बताए । ‘नाच हुने बेलामा हामीले त सुनको र चाँदीका ढोका त याद गरेनौं,’ उनले भने, ‘तर हामीलाई बुबा, हजुरबाले सुनको र चाँदीको ढोका भएको सुनाउनुहुन्थ्यो ।’

भण्डारखाल बगैंचा घेरिएको पर्खालसमेत यही नाचका लागि भत्काउने चलन छ । सुनको ढोका राख्ने ठाउँमा बिम भने काठकै हुन्छन् । काठको बिम त्यहीं राखेर नाच सकेर ढोका लैजाँदा फेरि पर्खाल लगाएर टाल्ने गरिएको हुन्छ । सुन र चाँदीको ढोका नपाएपछि सुनको ढोका भएको ठाउँमा त्यसको झल्को दिने गरी सुनजस्तै रङ लगाएर काठको ढोका राखेर यो वर्ष काम चलाइएको थियो । चाँदीको ढोका भएको ठाउँमा चाहिँ फलामको डन्डीमा चाँदी रङ लगाएर ढोकाको आकार दिइएको थियो । ‘२०६६ सालमा पनि रङ लगाएर नै काम चलाएका थियौं,’ हरसिद्धि नाच (जलद्योः) व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष दिलीप वैद्यले भने, ‘रङ लगाएरै काम चलायौं ।’

१२ वर्ष नाच हुने समय आएपछि ढोका राख्ने र नाच सकिएपछि फेरि ढोका झिकेर लाने गरिएको वैद्यले बताए । ढोका राख्ने र लैजाने काम कौशी तोषाखानाका कर्मचारीले गर्थे । नाच ब्युँताउने क्रममा ढोका पनि सुन र चाँदीकै राख्न स्थानीयवासीले कोसिस गरेका थिए । ढोका खोज्न उनीहरू पशुपति विकास कोषमा गए सुरुमा । कोषले चिठी लेखेर गुठी संस्थान पठाइदियो । दिलीप र जयबागेश्वरी टोल विकास समितिका अध्यक्ष छत्रानन्द वैद्य गुणी संस्थान गए । गुठी संस्थानले प्राचीन सामग्री संग्रह गरेर राखेका ठाउँमा गए । ढोका भेटिएनन् । गुठीले कौशी तोषाखानामा हुन सक्ने अनुमान लगायो । त्यसपछि उनीहरू गुठीको अर्को चिठी लिएर कौशी तोषाखाना गए । तोषाखानाले यस्ता सामग्री भण्डार गरेको ठाउँ देखाइदियो । उनीहरू हनुमानढोका दरबार क्षेत्रसँगै रहेको ढुकुटी घर गए । त्यहाँ भित्र गएर खोजे । ‘तपाईंहरू नै खोज्नुस् भनेर तोषाखानाले हामीलाई ढुकुटीभित्र पठाइदियो,’ वैद्यले भने, ‘त्यहाँ यसैगरी मन्दिरबाट हराएका बहुमूल्य सामान थिए । त्यही खोज्यौं, भेटिएन । नाच आइसकेको थियो । कति अल्झनु भनेर खोज्न छाड्यौं । प्लाइउडमा रङ लगाएर काम चलायौं ।’

दुई पटकको जात्रा सुन र चाँदीका ढोकाबिना नै काम चलाए पनि यसको खोजी भने जारी राखेका छन् । खोजीका लागि अमलकोट कचहरीले पनि चासो दिएको कचहरीका द्वारे पूर्णमान ढंगोलले बताए । हरसिद्धि नाच व्यवस्थापन २०६६ सालमा स्थानीयवासीले गर्नुअघि पशुपति अमालकोट कचहरीले गर्दै आएको थियो । २०१८ सालसम्म अमालकोटले व्यवस्थापन गरेको तर त्यसको १२ वर्षपछि २०३० सालमा भने देवगण शंखमूल आइसकेको अवस्थामा रोकिएको डंगोलले जानकारी दिए । खर्च अभाव भएपछि नाच रोक्नुपरेको थियो । ‘रोकिए पनि समुदायको पहलमा फेरि नाच ब्युँतिएको छ तर ढोकाचाहिँ भेटिएन,’ द्वारे डंगोलले भने, ‘अमालकोटले पनि खोज्न प्रयास गरेको हो तर सकिएन, हाम्रो प्रयास जारी छ ।’ अमालकोट कचहरी भनेको पशुपति क्षेत्रको गुठी प्रशासन तथा पशुपतिनाथ मन्दिरलगायतका क्षेत्र व्यवस्थापनको काम गर्ने मुख्य निकाय हो । २०४४ सालमा पशुपति क्षेत्र विकाष कोष गठन हुनुअघि कोषले गर्ने सम्पूर्ण काम अमालकोट कचहरीले नै गथ्यो । कोषको स्थापना भएपछि पनि लामो समय कचहरी स्वायत्त प्रशासनिक निकाय थियो । २०५५ सालेदेखि भने अमालकोट पनि कोषकै मातहात छ । पशुपति क्षेत्रको गुठी जग्गाको तिरो उठाउनेलगायतका कामको जिम्मेवारी भने कोषले अमालकोटलाई नै दिएको छ । अमालकोटको प्रशासनिक प्रमुखलाई द्वारे भनिन्छ ।

नाच रोकिएपछि लथालिंग भएको हरसिद्धि मन्दिर पनि यही वर्ष अमालकोटका द्वारे डंगोलले व्यक्तिगत खर्चमा बनाइदिएका थिए । बनाउन स्थानीयवासीले विकास कोषसँग अनुरोध गरेका थिए । तर कोषले बनाइदिएन । बनाउन अनुमति भने दिएको थियो । ‘मैले व्यक्तिगत खर्चमा बनाइदिएँ,’ द्वारे डंगोलले भने, ‘अघिल्लो १२ वर्ष नाचको बेलामा मन्दिर क्षतविक्षत अवस्थामा थियो ।’

सुनको ढोकाबाट छिर्ने चलन रहेको भण्डारखाल बगैंचा जंगल क्षेत्र हो । जंगल क्षेत्रमा पनि आफ्नो परम्परा जोगाइराखेको वैद्यले बताए । पशुपति क्षेत्रका विज्ञ संस्कृतिविद् गोविन्द टण्डनका अनुसार अहिले घना जंगल भएको भण्डारखाल क्षेत्रमा कोही बेला मानव बस्ती थियो । विसं १८५६ मा बस्ती उठाइएको अभिलेख छ । भण्डारखाल बगैंचासहित देवपाटनलाई चार किल्ला बाँधेर विसं १८७० मा रणबहादुरको छोरा गीर्वाणयुद्धविक्रम शाहले पशुपतिनाथलाई चढाएको अभिलेखमा उल्लेख छ । जग्गा चढाएर भण्डारखालसहितको रेखदेखको जिम्मा अमालकोट कचहरीलाई नै दिएका थिए । भण्डारखाल क्षेत्रलाई पर्खाल लगाएर घेर्ने काम पनि रणबहादुर शाहकै पालामा भएको थियो । लिच्छविकालदेखि नै भण्डारखाल बगैंचा भए पनि बस्ती उठाएर क्षेत्र अझ विस्तार गरिएको थियो । अहिले भण्डारखालको क्षेत्रफल १३४ रोपनीमा फैलिएको छ । भण्डारखाललाई ११ फिट अग्लो पर्खालले घेर्ने काम पनि रणबहादुर शाहले गरेका थिए । स्वर्णद्वारको भने उचाइ करिब ४ फिट र लम्बाइ २ फिट छ ।

हरसिद्धि मन्दिर भने बगैंचाको पश्चिम दक्षिणतिर पर्छ । यहाँ स्वर्णद्वारबाट करिब सय मिटर पश्चिमतिर जानुपर्छ । डंगोलका अनुसार भण्डारखालको हरसिद्धि बुद्ध धर्म र हिन्दु धर्मको मिश्रणका रूपमा छ । इँटाले बनाइएको डबलीमाथि चैत्य स्वरूपको हरसिद्धि मूर्ति छ । हरसिद्धिको मुख्य मन्दिर रहेको ललितपुरमा पनि तीनवटा शक्तिको प्रतीकका रूपमा रहेको स्वर्गीय लेखक कुलचन्द्र कोइरालाले पुस्तक नेपालका आराध्यदेव भगवान् पशुपतिनाथमा उल्लेख गरेका छन् । कोइरालाका अनुसार हरसिद्धि पीठ माहेश्वरी, वैष्णोदेवी र कौमारीको संयुक्त रूप हो । हरसिद्धिको नृत्य फर्पिङ, भक्तपुर, देउपाटन (पशुपति), धुलिखेल, दोलखा, पनौतीलगायतका स्थानमा समेत देखाइन्छ ।

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७८ ०७:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दौडमा हरिसिद्धि देवगण

पशुपतिमा २०१८ देखि रोकिएको नाच २०६६ मा स्थानीयवासीले नै ब्युँताएपछि निरन्तर
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — लामा कपाल पालेका र सेतो कपडा पहिरिएका हरिसिद्धि देवगण आइतबार बिहान १२ नबज्दै पशुपति क्षेत्रको जयबागेश्वरीबाट बिदा भए । तीन दिन हरिसिद्धि (जलद्योः) नाचेपछि जयबागेश्वरी डबलीमा दुईवटा बोकाको बलि दिनासाथ उनीहरू ललितपुरको हरिसिद्धितर्फ लागे । २९ जना देवगण, प्रत्येक देवगणका दुई सहयोगीसहितको टोलीको नेतृत्व गरिरहेका छन् ८८ वर्षीय धनबहादुर महर्जनले । ‘अब हरिसिद्धिमा आजको रात बसेर भोलि पनौतीतिर लाग्छौं,’ महर्जनले भने, ‘त्यसपछि यसपटकको १२ वर्षे हरिसिद्धि नाच सकिन्छ ।’

बलि दिनासाथ देवगण सवारीसाधनमा दौडिहालेका थिए । ‘काम सकिएपछि एक मिनेट पनि बस्दा रहेनछन्,’ जयबागेश्वरी टोल सुधार समितिका अध्यक्ष छत्रानन्द वैद्यले भने, ‘दौडिहाल्दा रहेछन् । दौडधुप छ देवगणको ।’ दोलखामा चार दिन नाचेर सिधै पशुपति आएका थिए देवगण । पशुपतिमा २०१८ सालदेखि रोकिएको नाच २०६६ मा स्थानीयवासीले नै ब्युँताएका थिए । यो वर्ष पनि निरन्तरता दिएको थियो । खर्चको व्यवस्थापन स्थानीय जयबागेश्वरी क्लबले गरेको थियो । ‘देवगण आएर हाम्रो परम्परालाई निरन्तरता दिनुभयो,’ क्लबका अध्यक्ष दिलीप वैद्यले भने, ‘हराएको नाच निरन्तरता दिएर भव्य रूपमा सफल पार्न पाउँदा गौरव लागेको छ ।’

यो वर्षको १२ वर्षे नाच हरिसिद्धि देवगणले हरिसिद्धिको मूल मन्दिर भएको स्थान ललितपुर हरिसिद्धिबाट सुरु गरेका हुन् । महर्जनका अनुसार योमरी पुन्ही, फागु पुन्ही र दसैंमा गरी वर्षमा तीन पटक देखाइन्छ यो नाच । अन्य ठाउँमा भने १२ वर्षमा नचाउन लगिन्छ । ‘जहाँबाट बोलाए त्यहीं नाच्न जाने हो,’ सहायक पुजारी साधुराम महर्जनले भने, ‘तर हरिसिद्धिको डबली र मन्दिर भएकै ठाउँचाहिँ हुनुपर्छ । नभएको ठाउँमा जाँदैनौं ।’

नेपाल र भारतका विभिन्न स्थानमा छन् हरिसिद्धि मन्दिर । ती स्थानैपिच्छे विभिन्न नामले पुकारिने महर्जनले जानकारी दिए । भारतको उज्वैन नगर, द्वारकामा पनि हरिसिद्धि मन्दिर छन् । देवपुराणका अनुसार उज्वैन नगरमा सेतीदेवीको नामले र द्वारकामा वैष्णवी देवीका नामले पुज्ने गरिन्छ । काभ्रेको धुलिखेलमा १९२३ सालमा स्थानीयवासी हीरालाल माकजुले बनाएको हरिसिद्धि मन्दिरमा यो नाच नाच्न देवगण पुग्ने गर्छन् । ललितपुरको क्वालखुमा जोशी खलकले कुल देवताको रूपमा हरिसिद्धि मन्दिर स्थापना गरेका छन् । ललितपुरकै बकनिम्ह पनि हरिसिद्धि मन्दिर छ । यहाँ त्रिशक्तिको नामले पुजिन्छ । यीमध्ये मुख्य मन्दिरचाहिँ हरिसिद्धि नै हो । भवानीको नामबाटै यो ठाउँको नामै हरिसिद्धि रहेको महर्जनले बताए ।

हरिसिद्धि नाचमा देवता पात्रका रूपमा नाच्ने समूह नै देवगण हुन् । देवगण हुने मौलिक परम्परा छ । १२ वर्षमा कुनै देवगणको मृत्यु भएमा देवगण परिवारका जेठो छोरा छानिन्छ । अपांगता वा शरीरमा कुनै खोट भए देवगण हुन योग्य हुँदैनन् । जेठो छोरा अयोग्य भए अन्य छोरा, नातिसमेत छान्ने परम्परा छ । यसरी देवगण हुने परम्परा छ । देवगण छानिएपछि यिनीहरू जीवनभर कपाल काट्दैनन् । देवी नाच्ने समयमा रातो कपडा लगाउँछन् । त्यसबाहेक अघिपछि सधैं सेतै कपडा लगाउने गर्छन् ।

नाच सुरु हुनु साताअघिबाट सबै पुजारी बेलुका मन्दिरमा भेला हुन्छन् । तालिम लिन्छन् । दुई बालकले प्रत्येकको घरमा गएर नियमको उर्दी जारी गर्छन् । ‘उर्दी जारी भएको दिनदेखि नाच समाप्त नभएसम्म कोदालो नचलाउनू, बन्चरो नसमाउनू र सहवास नगर्नू भनेर सम्झाइएको हुन्छ,’ महर्जनले भने, ‘यो पुजारीलाई पुनर्ताजगी गराउने संस्कार हो ।’

नाचको अघिल्लो दिन देवगण नुहाइ–धुवाइ गरेर शुद्ध भएर मन्दिरमा भेला हुन्छन् । देवगणले नै मन्दिरको गजुरदेखि भुइँसम्म चाँदी, फूल र कपडाका पतका फहराउँछन् । कोहीले नाच हुने डबलीमा इला टाँग्छन् । पुजारीबाहेक अन्य गुठियारले पनि पूजा गर्न सजिलो होस् भनेर ‘गोरा’ ठड्याउने गर्छन् । यही दिन स्थानीयवासीले व्छेला–भू मनाउने गर्छन् । नाच हेर्न धुइरिएकाको सुरक्षाको लागि नाच हुने लाछीभन्दा केही पर ठूला–ठूला गोसी (मुढा) बालिएका हुन्छन् ।

जुँगीबाजा, काः बाजा र दमाहा गुन्जिराखेको हुन्छ । ‘बाजाको तालमा नाचेर कथा देखाइन्छ यसमा,’ महर्जनले भने, ‘यो नृत्यमार्फत प्रस्तुत हुने नाटक हो ।’ नाचको प्रारम्भ जोडी नाचबाट हुन्छ । जोडी नाचमा अष्टमातृकाका ४ र राजा विक्रमादित्यको १ गरी ५ वटा जोडी नृत्य हुने महर्जनले जानकारी दिए । यो नृत्यमा सबैले दायाँ हातमा खड्ग र बायाँ हातमा ढाल बोकेका हुन्छन् । दमोखी र भुस्याह बाजाको तालमा नृत्य हुन्छ । एकले अर्कालाई खड्ग ट्वाक ट्वाक हान्ने र त्यसलाई अर्कोले ढालले छेक्ने गर्छन् । दृश्य १ देखि ५ सम्म एकै प्रकारको संगीत र एकै प्रकारको नृत्य हुने महर्जनले जानकारी दिए ।

दृश्य ६ बाट तमन्न ऋषिको भाग हुन्छ । भाग सातमा गुरु वाल्मीकि र शिष्य भारद्वाज, ८ मा बुद्धिसेन, ९ मा हात्ती, सिकुचा, माद्य, धिन्चो माजु, १० मा गणेश, कर्णकेशरी र सुवर्णकेशरी, ११ मा कौमारी र अग्निदेवता, १२ मा तकु तकु, १३ मा राजासिंह र मन्त्री, १४ मा चार राजा र विक्रमादित्य राजाको कथा नृत्यमा देखाइन्छ ।

त्यसैगरी, १५ भागमा मा राम र मारिच राक्षस, १६ मा बाली र तारा, १७ मा बेताल र कुवेर र १८ मा सुग्रवी र ताराको अभिनय हुन्छ । प्रत्येक भागमा बाजाका ताल र देवगणले लगाउने मुकुटको रङ फरक हुन्छ । विक्रम संवत्का प्रवर्तक राजा विक्रमादित्यले सुरु गरेको विश्वास गरिने यो पुरानो र लामो समय नाचिने नाच पनि हो ।

अन्य सहरमा १२ वर्षमा नाच्न गए पनि हरिसिद्धिमा भने प्रत्येक वर्ष योमरी पुन्ही (मंसिर पूर्णिमा) देखि फागु पुन्हीसम्म तीन महिना नचाइने चलन भएको महर्जनले बताए । अहिले भने तीन दिन मात्र मनाउन थालिएको छ । ‘तीन महिनासम्म नाचिराख्दा दैनिक कामकाजमा बाधा पर्‍यो, महर्जनले भने, ‘त्यही भएर यसलाई छोट्याइयो ।’

प्रकाशित : चैत्र २८, २०७८ ०८:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×