वाग्मती प्रदेशभर २६ सय बालबालिका कुपोषित- वाग्मती - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

वाग्मती प्रदेशभर २६ सय बालबालिका कुपोषित

गम्भीरखाले कुपोषितको संख्या ९५५ जना, १३ जिल्लामध्ये सबैभन्दा धेरै ललितपुरमा ७०४ र कम रसुवामा ८ बालबालिकामा कुपोषण
प्रताप विष्ट

हेटौंडा — उमेर २ वर्ष भइसक्यो । तौल साढे २ केजी मात्रै छ । पेट ठूलो, गाला ख्याउटे, तिघ्राको मासु मुजा परेको छ । हेर्दैमा उनमा पोषणको मात्रा नपुगेको भन्ने लाग्छ । जन्मेको ६–२३ महिनासम्मका बालबालिकालाई सरकारले निःशुल्क बालभिटा उपलब्ध गराउँदै आए पनि उनी यसको पहुँचमा छैनन् । यो मकवानपुरको विकट कैलाश गाउँपालिका–४ लिक्चेका सुमन चेपाङको अवस्था हो ।

आइतराम र सीतामायाका उनी चौथो सन्तान हुन् । उनका दाइदिदीको अवस्था पनि त्यति सन्तोषजनक छैन । उनीहरू कसैले बालभिटा खान पाएनन् । सीतामाया भने पाँचौं सन्तान जन्माउने तयारीमा छिन् । तर गर्भधारण गरेको ६ महिना भइसक्दा एक पटक पनि गर्भ जाँच गराएकी छैनन् । २३ वर्षीया सीतामायालाई गर्भ जाँच गराउनुपर्छ भन्ने जानकारी पनि छैन । कैलाश गाउँपालिकाको केन्द्र कटुन्जेमा गत साता आयोजना गरिएको स्वास्थ्य शिविरमा कुपोषणले ग्रसित छोरा सुमनलाई बोकेर उनी आएकी थिइन् । चिकित्सकले उनलाई गर्भ जाँच र सन्तानलाई बालभिटा खुवायौ त भनी सोध्दा उनको जवाफ ‘छैन’ थियो ।

कैलाश–२ लिक्चेकै २२ वर्षीया मंगलीमाया चेपाङको पेटमा पनि.६ महिनाकै गर्भ छ । सीतामायाले जस्तै उनले पनि अहिलेसम्म गर्भ जाँच गराएकी छैनन् । १३ महिने छोरी च्यापेर सोही शिविर आएकी उनले आफ्नो र छोरीको पनि स्वास्थ्य परीक्षण गराइन् । छोरीको अवस्था सुमनको भन्दा भिन्न थिएन । कडा कुपोषणले उनी पनि ग्रसित थिइन् । १६ वर्षको उमेरमा बिहे गरेकी मंगलीमायाका ३ सन्तान जन्मिसकेका छन् । तर आजसम्म उनलाई गर्भ जाँच गराउनुपर्छ र नवजात शिशुलाई बालभिटा खुवाउनुपर्छ भन्ने जानकारी थिए । यसबारे जानकारी दिन र सेवा लिन पनि लिक्चेमा स्वास्थ्य संस्था छैन । गाउँपालिका केन्द्रमा भएको स्वास्थ्य संस्थासम्म आइपुग्नै ३ घण्टा हिँड्नुपर्छ ।

‘पालिकाका अधिकांश चेपाङ समुदायका बालबालिका कुपोषणले ग्रसित छन्,’ कैलाश गाउँपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख श्याम महतोले भने, ‘बालबालिकालाई बालभिटा पनि खुवाउँदैनन् । सुत्केरी हुन पनि स्वास्थ्य चौकी आउँदैनन् र गर्भ परीक्षण पनि गराउँदैनन् ।’ सानै उमेरमा बिहे गर्ने चलन चेपाङ समुदायमा अझै कायम छ । सानै उमेरमा आमा बन्दा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्य जोखिममा पर्ने र धेरै सन्तान जन्माउँदा पनि पोषण र स्याहार पर्याप्त नपुग्ने अवस्था रहन्छ ।

त्यसमाथि यहाँका अधिकांश स्थानीयलाई आफ्नो उत्पादनले मुस्किलले ४ महिना पनि खान पुग्दैन । कुपोषणको तथ्यांक हेर्दा पनि मकवानपुरको अवस्था चिन्ताजनक नै छ । जिल्लामा जन्मेदेखि ११ महिनासम्मका एक सय ४७ जना र एक वर्षदेखि २३ महिनासम्मका ७६ जना बालबालिका कुपोषित रहेको स्वास्थ्य कार्यालय प्रमुख प्रणय उपाध्यायले बताए ।

प्रदेशका १३ जिल्लामध्ये ललितपुरमा कुपोषित हुने ११ महिनासम्मका बालबालिकाको संख्या सर्वाधिक (७०४ जना) रहेको प्रदेश स्वास्थ्य निर्देशनालय हेटौंडाका तथ्यांक अधिकृत इन्द्रमणि भण्डारीले बताए । चितवनमा यो संख्या २ सय ७ र धादिङका १ सय ९७ छ । यसैगरी, कुपोषित हुने एक वर्षदेखि २३ महिनासम्मका बालबालिकाको संख्या धादिङमा २ सय ७५ र चितवनमा २ सय २० छ । प्रदेशभरिमा कुपोषित हुने बालबालिकाको संख्या सबैभन्दा कम रसुवामा छ । यहाँ ११ महिनासम्मका २ जना र एक वर्षदेखि २३ महिनासम्मका ६ जना मात्रै कुपोषित रहेको प्रदेश स्वास्थ्य निर्देशनालयका स्वास्थ्य निर्देशक महेश्वर श्रेष्ठले बताए ।

वाग्मती प्रदेशमा २३ महिनासम्मका एक लाख ५४ हजार ७ सय ५९ बालबालिका छन् । तीमध्ये २ हजार ५ सय ९५ बालबालिका कुपोषणले ग्रसित रहेको उनले बताए । जसमध्ये गम्भीर खालका कुपोषितको संख्या ९ सय ५५ जना छन् । ‘खाद्य असुरक्षा, गरिबी र चेतनास्तर कमजोर भएका गाउँबस्तीका अधिकांश बालबालिकाहरू कुपोषणले ग्रसित भेटिएका छन्,’ उनले भने, ‘कुपोषणबाट बालबालिकालाई मुक्त गर्नका लागि निर्देशनालय, स्वास्थ्य कार्यालयलगायतले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ ।’

बालबालिकालाई कुपोषणबाट मुक्त गर्न भन्दै सरकारले स्थानीय तहबाटै बालभिटा वितरण गरिरहेको छ । तर कतिपय अभिभावकलाई यसबारे जानकारी नै छैन । कतिपयले लगेर पनि नखुवाउने गरेको बताउँछिन् कैलाश गाउँपालिकाकी कार्यवाहक अध्यक्ष सुकुमाया थिङ । ‘स्थानीय तहहरूको लक्ष्य र तथ्यांकअनुसार बालभिटा खाने बालबालिकाको संख्या पनि ज्यादै न्यून छ,’ उनले भनिन् । बालभिटा खपत नभएर म्याद नाघ्दा स्थानीय तहले नष्ट गर्नुपरेको स्वास्थ्यकर्मीको भनाइ छ ।

जन्मेको ६ महिनादेखि दुई वर्षमुनिका बालबालिकालाई कुपोषण र श्वासप्रश्वासको समस्याबाट बचाउन, स्वास्थ्यलाई फुर्तिलो बनाउन बालभिटा खुवाउने गरिन्छ । पोषण तथा एकीकृत बालरोग व्यवस्थापनअन्तर्गतको बालभिटा कार्यक्रमअनुसार प्रत्येक स्थानीय तहले बालभिटा निःशुल्क रूपमा उपलब्ध गराउँछन् । बच्चा जन्मेको ६ महिनादेखि ११ महिनासम्म, १२ महिनादेखि १७ महिनासम्म र १८ महिनादेखि २३ महिनासम्मलाई हुने गरी स्थानीय तहले ३ पटक बालभिटा वितरण गर्ने गरेको छ । तर, मकवापुरका स्थानीय तहहरूको तथ्यांकअनुसार पहिलोपटक बालभिटा लैजाने अभिभावकको तुलनामा दोस्रो र तेस्रो पटक लिन आउनेको संख्या निकै कम छ ।

बच्चा जन्मिएपछि २ वर्षभित्रमा उसको ८० प्रतिशत मस्तिष्क विकास हुने हुँदा त्यसका लागि पनि बालभिटाले मद्दत पुर्‍याउने स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन् । ‘सरकारले निःशुल्क रूपमा बालभिटा वितरण गरिरहँदा पनि अभिभावकमा बालबालिकालाई बालभिटा खुवाउनुपर्छ भन्ने चेतनाको विकास हुन सकेको छैन,’ कैलाशका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख महतोले भने, ‘गाउँमा रहेका महिला स्वयम्सेविकालाई बालबालिकालाई बालभिटा खुवाउन अनुरोध गर्दा पनि टेर्दैनन् ।’

प्रकाशित : माघ २५, २०७८ ०८:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वनमा बाघ-गोठालो झम्टाझम्टी

शिव पुरी

रौतहट — गाउँबाट झन्डै ३ किलोमिटर उत्तर चोचास्थित राष्ट्रिय वनभित्र गाई चराउनु उनको दैनिकी । सधैं बस्तुभाउ लिएर जाने गुजरा नगरपालिका–२ ब्रह्मटोलका ५८ वर्षीय तीर्थबहादुर राईका लागि शनिबार भने अनपेक्षित घटना भयो । बाघसित उनको जम्काभेट भयो । बाघले झम्टियो, आत्तिएका उनले खुर्पाले हाने । चोट लागेपछि बाघले छाड्यो तर नंग्राले प्रहार गरिसकेको थियो । उनी रक्ताम्मे भए । चोट लागेको बाघ पश्चिमतर्फ लाग्यो । 

चोचा वन सेक्टरको लमाहा जंगलस्थित तुरतुरेधारानजिक भएको घटनामा घाइते राईको दायाँ हात, निधार र छातीमा गहिरो चोट लागेको छ । घटनालगत्तै स्थानीयले उद्धार गरेर उपचारार्थ चन्द्रनिगाहपुर अस्पताल ल्याए । ‘सुरुमा बाघ देख्नासाथ होस हराएजस्तै भयो,’ उनले घटना सुनाए, ‘मैले केही सोच्न नपाउँदै त्यसले तिखा नंग्रा भएको पञ्जाले मलाई हानिसकेको थियो । मैले पनि खुर्पाले हाने, अनि छोड्यो । म रक्ताम्मे भएर ढले ।’ उनीसँगै दुईजना बालकसमेत जंगल गएका थिए । दुवै केही पर थिए । राईले गुहार मागेपछि उनीहरू आए र गाई छाडेर जंगल बाहिर निस्के ।

‘मलाई त भगवान्ले बचाएकै हुन् । बाघको मुखबाट जोगिएर आएँ । घटना सम्झँदा अहिले पनि जीउ काम्छ,’ उनले भने । राई त्यस्तो घटनामा पर्नु दुई दिनअघि लमाहा जंगलमा घाँस काट्न गएका चन्द्रपुर–६ मोथियाही गाउँका प्रदीप चौधरी पनि बाघको आक्रमणमा परेका थिए । हँसियाले प्रतिकार गरेपछि बाघबाट जोगिएका थिए । चौधरीको बायाँ हातमा चोट लागेको थियो । घटनापछि समूहमा रहेका चौधरी होहल्ला गर्दै जंगलबाट बाहिरिएका थिए । उनका साथी पनि घाँस काट्न छाडेर भागे । ‘कालको मुखबाट जोगिएर आएँ,’ उनले भने, ‘जंगलमा बाघ छ भनेर अनुमान लगाउनै सकेनौं । अचम्मको बाघ देखियो ।’

यसरी घटनामा पर्ने चौधरी र राई मात्रै होइनन्, यसअघि पनि बाघको आक्रमणका घटना भएका छन् । गत असोज २१ मा घाँस लिन गएका चन्द्रपुर–६ का यज्ञबहादुर रायमाझीलाई बाघले आक्रमण गरेको थियो । बाघले चिथोर्दा उनको दुवै हातमा गहिरो चोट लागेको थियो । साइकलमा ७ जनाको समूहमा घाँसदाउरा गर्न गएका रायमाझीसहितको टोलीले लमाहा पुल पारि कालीखोलानजिकै पुग्दा बाघ कराएको सुने । त्यसपछि उनले दाउरा काट्न लगेको बञ्चरो तयारी अवस्थामा राखे । अचानक बाघ अगाडि आइपुग्यो, बञ्चरो प्रहार गरे र भुइँमा लडे । त्यसबेलासम्म बाघले उनलाई झम्टिसकेको थियो । तर बञ्चरोको चोट लागेर बाघ उनलाई छाडेर भागेको रायमाझीले बताए । उनले भने ‘बाघको पनि मुखमा चोट लागेको हुनुपर्छ । कालको मुखबाट जोगिएँ ।’

गत असोज १३ को साँझ चन्द्रपुर–६ का २७ वर्षीय संगम भण्डारी त्यही स्थानमा बाघको आक्रमणमा परी मारिएका थिए । गाउँबाट झन्डै ७ किलोमिटर पश्चिम तुरतुरेधारानजिक घना जंगलभित्र घाँस खोज्ने क्रममा भण्डारी बाघको आक्रमणमा परेका थिए । साथीहरू हरि खड्का, गुञ्ज रानामगर र सुदीप थापालाई साथै लिएर संगम साइकलमा जंगल छिरेका थिए । चारैजना लमाह जंगलको बीच भागमा पर्ने तुरतुरेधारा क्षेत्रनजिक पुगे । त्यही घाँस खोज्न लागे । संगम खोल्सा तरेर पारि गए, अरू वारि नै घाँस काट्न थाले । चारैजनाले बाटोमै साइकल राखेका थिए ।

खड्का, रानामगर र थापालाई बाघले आक्रमण गरी घाइते बनायो । भण्डारीलाई भने घिसारेर लग्यो । खड्का अहिले पनि घटना सम्झे तर्सिन्छन् । संगमलाई खोज्न राति नै गाउँका १४/१५ जना युवा हातमा टर्चलाइट र हँसिया बोकेर जंगल गएका थिए । राति त्यही स्थानमा बाघले फेरि आक्रमण गरेको थियो । अधिकांशले भागेर ज्यान जोगाए । केही रूख चढेर ज्यान जोगाए । स्थानीयले रौतहटको चारकोसे झाडीमा बाघ छैन भन्थे । दिनहुँ बस्तुभाउ लिएर जंगल जाने र घाँसदाउरा गर्न जानेले त्यसअघि बाघको आक्रमणका घटना सुने–देखेका थिएनन् ।

दुई दशकअघि लमाहा जंगलमा बाघ थियो । त्यसबेला केही घरपालवा पशु जोगाउन गाह्रो परेको स्थानीय प्रह्लाद थापा सम्झन्छन् । पछिल्लो समय बाघ देखिएको थिएन । भालु, मृग, बँदेल, नीलगाईलगायतको वन्यजन्तु भने बढेको थिए । गत वर्ष भने उक्त वन क्षेत्रमा बाघ रहेको पुष्टि भएको थियो । क्यामेरा ट्र्यापिङबाट निगरानी गर्दा रौतहटको राष्ट्रिय वनमा चारवटा बाघ देखिएको डिभिजन वन चन्द्रनिगाहपुरका निमित्त प्रमुख अमरदेव यादवले बताए । ‘जंगलमा बाघलगायतका वन्यजन्तु बढेको छ । गाउँलेलाई जथाभावी जंगल प्रवेश नगर्नुस् भनेका छौं,’ उनले भने, ‘तर वर्षौंदेखिको घाँसदाउरा र चरिचरनको बानी छ । टेर्दैनन् । अब बाघको आक्रमणका घटना हुन थालेका छन् ।’ लमाहास्थित तुरतुरे धारा जंगल अहिले बाघको बासस्थान भएको छ ।

गाउँलेमाथि आक्रमणका घटना हुन थालेपछि संरक्षणकर्मीले बाघमाथि निगरानी थालेका छन् । यस क्रममा बाघको निगरानीसँगै गणनाका लागि वनमा ठाउँठाउँमा ट्र्यापिङ क्यामरा राखिएका छन् । ती क्यामरा हराउन थालेपछि भने प्राविधिक हैरान छन् । पौराई वन क्षेत्रमा जडान गरिएकामध्ये दुईवटा क्यामरा हराएको छ । बाघ गणनाका लागि जडान गरिएको क्यामरा गायब भएको वन्यजन्तु प्राविधिक टीकाराम थारूले बताए । अहिले बाघको सम्भावित बासस्थान र पानी खान आउजाउ गर्ने ठाउँमा १ सय २२ वटा क्यामरा जडान गरिएका छन् । रौतहटको धनसर खोलापूर्व, गैंडाटार, जुडिबेला, चोचा, सिम्री, नुनथर, पौराई, रंगपुर लगायतका वनमा क्यामरा जडान गरिएका छन् ।

प्रकाशित : माघ २५, २०७८ ०८:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×