उफ्, यो स्त्रीद्वेष !- विचार - कान्तिपुर समाचार

उफ्, यो स्त्रीद्वेष !

हिंसापीडितलाई नै आरोप लगाएर मुद्दालाई जति विषयान्तर गर्न सक्यो, त्यति पीडकलाई उन्मुक्तिको ‘क्लिन चिट’ दिन सजिलो हुने भएरै स्त्रीद्वेष कम हुनेतिर होइन, झन् मौलाउने दिशातिर मुखर छ ।
सरिता तिवारी

स्त्रीद्वेष तपाईं–हामी बाँचिरहेको पुलिंगकेन्द्री समाजले लामो समयदेखि पालेको एउटा विषाक्त सोच हो, रोग हो । यसले महिलामाथिका अन्याय र हिंसालाई सामान्यीकरण मात्रै गर्दैन, हिंस्रक वृत्ति र त्यसले निम्त्याउने खतरनाक परिणामलाई समेत ‘आम’ बनाइदिन्छ ।

स्त्री शरीर र स्त्रीका संवेदनामाथि निर्बाध उपभोगको भाष्य बुनेर त्यसैलाई आदत बनाइआएको ‘परम्परा’ को कठोर परीक्षण गर्न तयार नभई जोकोहीले स्त्रीद्वेष भनेको के हो भनी बुझ्न गाह्रो छ । जे चल्दै आएको छ, त्यसैलाई सही ठान्ने स्थितिमा महिलामाथिका सबै प्रकारका पूर्वाग्रह, शोषण र हिंसा पनि ‘सही’ नै हुन्, बरु महिला आफूले नै सहनुपर्थ्यो वा नबोल्नुपर्थ्यो, न्याय नखोज्नुपर्थ्यो भन्ने आशयमा जेजे सोचिन्छ र व्यक्त गरिन्छ, त्यो सबै स्त्रीद्वेष हो ।

स्त्रीद्वेषको सामान्य अर्थ हुन्छ- महिलाप्रतिको पूर्वनिर्धारित वा तत्कालीन घृणा र अपमान । जबजब यौनजन्य या अन्य विषयमा पुरुष र महिलाका बीचमा बसेर ‘न्याय’ को तराजु समाउनुपर्छ, त्यतिखेर महिला भएकैले एउटा पक्ष स्वतः दोषभागी ठहरिने र पुरुष भएकैले अर्को पक्षलाई उन्मुक्ति दिइने परम्परित सोच नै हो स्त्रीद्वेष । यो सामन्ती मनोविज्ञान बोकेका व्यक्तिहरू र समाजको मूल चरित्र नै हो । घरबाहिर निस्कनासाथ महिलाको इज्जत र अस्तित्वमाथि संकट आउँछ र त्यस्तो संकटको दोषी स्वयं महिला नै हो भन्ने तर पुरुष भने बीसौं ठाउँमा विचलित हुँदा पनि उसलाई ‘मर्दानगी’ को शानदार शिरपोस लगाइदिने संस्कृति नै स्त्रीद्वेषको परिपोषक (प्रमोटर) हो । पुरुष हो, त्यसैले उसलाई जुनसुकै स्तरमा ‘बिग्रने’ जन्मसिद्ध छुट छ तर महिला भएकैले उसलाई भने पाइलैपिच्छे प्रश्नको साङ्लोले बेरिनुपर्छ भन्ने सोच भएका मानिसहरूले त्यसविरुद्ध उभिने महिलालाई सकेसम्म एक्ल्याउँछन्, गलाउँछन्, थकाउँछन् । कतिपय अवस्थामा त ‘हिंसाविरुद्ध बोल्नु नै मेरो दोष पो हो कि ?’ भन्ने अवस्थामा समेत पुर्‍याइदिन्छन् ।

पंक्तिकारकै अनुभवले समेत यही सिद्ध गर्‍यो । ‘गम्भीर फौजदारी अपराध’ भएरै पनि हदम्याद निख्रेपछि कालान्तरमा न्यायिक पहल गरिएका मुद्दाहरूमा पीडितको बेहाल झन् कुन स्तरमा हुन्छ ! सुनुवाइ गर्ने आधिकारिक ठाउँको अभावका कारण ‘पीडितकै अनुनयमा न्यायको सहजीकरण गरिदिने’ भनेर बसेका ‘मध्यस्थ’ हरूबाटै कति ठूलो मनोवैज्ञानिक दबाब महसुस हुन्छ ! ‘पीडितलाई आपत् पर्दा जोखिम मोलिदिएको’ मूल्यमा सत्य–असत्य निर्क्योल गर्न नसक्ने ‘मध्यस्थहरू’ का स्थितिजन्य सीमाबीच ‘सर्भाइभर’ कति एक्लो र निरुपाय बन्छ ! तपाईं विश्वास गर्नुस्, यस्तो भोगाइ साँच्चिकै ‘डेड्ली’ हुन्छ; आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व र विश्वास छङ्गाछुर भीरको डिलमै पुगेर फर्केजस्तो डरलाग्दो ! त्यसमाथि आरोपितको ‘भरभराउँदो भविष्य’ र अझ थपमा ‘आन्दोलनको रक्षा’ समेतलाई विचार गरेर न्याय खोज्ने पहललाई नै पक्षाघातमा पारिदिने सम्भावनासँग लड्दै मुद्दा किनारा लगाउन कति ठूलो आत्मिक बल चाहिएको होला ? यी सबै कुरा पनि स्त्रीद्वेषी दृष्टिसँगकै लडाइँ होइनन् र ?

०००

यौन हिंसाका मुद्दामा आरोपितका परिवार र नजिकका आफन्त वा साथीभाइ आरोपको प्रतिवाद गर्न उभिँदा स्त्रीद्वेषकै टेकोमा अडिएर बडो स्वादसँग ‘भिक्टिम ब्लेमिङ’ गरिरहन्छन् । त्यसलाई पत्याइदिने पनि ठूलो सामाजिक वृत्त छ जहाँ सही वा गलतको विवेकसंगत (र्‍यासनल) लेन्स र उक्त लेन्सको उपयुक्त कोणबाट गरिने मसिनो परीक्षण जरुरी नै ठानिँदैन । बस, तराजु एकतर्फ ढल्कायो र ‘न्यायदाता’ बन्यो । न पीडितको बयान र प्रमाणको परीक्षण गर्ने विवेक, न आफ्नै दृष्टि र धैर्य जाँच्ने उदारता । यी केही पनि चाहिएन ।

हिंसापीडितलाई नै आरोप लगाएर मुद्दालाई जति विषयान्तर गर्न सक्यो, त्यति पीडकलाई उन्मुक्तिको ‘क्लिन चिट’ दिन सजिलो हुने भएरै स्त्रीद्वेष कम हुनेतिर होइन, झन् मौलाउने दिशातिर मुखर छ । अरूको त कुरा छाडौं, पितृसत्ता र संरचनात्मक लाभले तय गर्दै आएको लैंगिक शक्ति–सम्बन्ध र महिलामाथिको ऐतिहासिक उत्पीडनको बहस गरेर नथाक्नेहरूले, यौन हिंसामाथि शून्य सहनशील छौं भन्नेहरूले समेत घुमाउरो शैलीमा यही टेको उपयोग गरिरहेको देखिन्छ । बहसमा आएका एकदुई मुद्दामा मात्रै होइन, चर्चामा नआएका अनेकौं मुद्दामा यस्तै भएका र गरिएका उदाहरण छन् ।

चितवनको माडीस्थित सोमेश्वर उच्च माविमा गत फागुन २९ गते यौन उत्पीडनविरुद्धको प्रतिकारका क्रममा पन्ध्र वर्षकी किशोरीले नेतृत्व गरेको विद्यार्थी समूहले आरोपित शिक्षकलाई मोसो दल्न खोज्यो । स्थानीय बासिन्दाले शिक्षकलाई जोगाए तर सँगसँगै धेरैले पन्ध्र वर्षकी नाबालक ‘सर्भाइभर’ मा समेत चरित्रदोष देखे, यहाँ शब्दले व्यक्त गर्नै नसकिने घीनलाग्दा ‘गसिप’ चलाउन भ्याए । ‘सर्भाइभर’ को हाँसिरहने–बोलिरहने स्वभावलाई लिएर ‘केटी नै उत्ताउली, चम्कौली’ भनेर टिप्पणी गर्ने मान्छेहरूले शिक्षणजस्तो मर्यादित पेसाको वयस्क पुरुषमाथि भने प्रश्न गर्न आवश्यक ठानेनन् । ‘उजुरी गरे तिम्री छोरीको बिहे हुनसमेत गाह्रो हुन्छ, परिवारकै बेइज्जत हुन्छ’ भनेर अभिभावकलाई नै चेतावनी दिने काम पनि गरियो । त्यसैको आतंकले प्रहरीले उजुरी दिन बोलाउँदासमेत चौकीमा सम्पर्क नगरी बसेका ‘मोसोकाण्डका दोषी’ नानीहरू अन्ततः ठूलै आँट र साहस जुटाएर न्यायिक प्रक्रियामा पुगे । अहिले मुद्दा चितवन जिल्ला अदालतमा विचाराधीन छ । पछिल्लो समय ठीक यस्तै हिंसापोषक चरित्र कतिपय ‘सामाजिक न्यायका पक्षधर’ भनाउँदा र स्वयं ‘सर्भाइभर’ रहिसकेका तप्कामा समेत देखिएपछि एउटा कठोर निष्कर्षमा पुग्नुपर्ने भएको छ- यौनहिंसा विषयक प्रश्नमा आम समाजजस्तै क्रान्तिकारी दाबी गर्ने वर्गसमेत ‘सापेक्ष’ छ । आफूवरिपरि आएर प्रश्न ठोक्किएपछि प्रतिरक्षाको तर्कमा सबैले लगाउने साझा टेको रहेछ, स्त्रीद्वेष र उल्टै हिंसापीडितमाथि प्रत्यारोपको वर्षा । यो निर्मम स्थितिबाट भागेर न्यायको बहस र ‘आन्दोलन’ भन्ने जिनिसको डेग कसरी अगाडि बढ्ला ? कोही सोच्न तयार भएजस्तो लाग्दैन ।

कसैले आफूमाथि अन्याय भयो भनेर न्यायको अपिल गरे ‘त्यसलाई ठिक्क पर्‍यो !’ भन्दै परपीडनमा रमाउने ‘स्याडिस्ट’ वर्गसँग त स्त्रीद्वेषका ‘रेडिमेड’ तर्क नै हुन्छन् । उनीहरू त्यस्ता तर्कलाई सबैजसो मुद्दामा फिट गर्छन् र केही दिनलाई पुग्ने गरी निकृष्ट परपीडक शब्द–खेलले मनोरञ्जन लिन्छन् । कतिपयचाहिँ हिंसापीडितसँगका पुराना रिस, इबी र ईर्ष्याको एकमुस्ट तुष साध्नैका लागि ‘भिक्टिम ब्लेमिङ’ गर्न उत्रन्छन् । कतिपय भने अरू नै कोहीसँग अरू नै कुनै मुद्दामा आफूले सामना गर्नुपरेका स्थितिको मूर्त–अमूर्त कुण्ठा फत्ते गर्न स्त्रीद्वेषी विषवमन गर्छन् । यी सबै जानी–नजानी प्रकारान्तरले पीडकलाई ‘क्लिन चिट’ दिने मापकसमेत बन्न सक्छन् । सञ्चारमाध्यममाथिको पहुँच र वर्चस्वलाई दुरुपयोग गरेर ‘सर्भाइभर’ को न्यायिक अपिललाई नै अतिरञ्जना र रहस्यको सुरुङभित्र छिराइदिने कुत्सित मनोदशाका मानिसहरू त हिंसाका खुला प्रमोटर नै भए । त्यसैलाई आधार बनाएर हिंसापीडितको बयान नै नसुनी, नबुझी झम्टनेहरू कुन तहका ‘ह्र्यासर’ हुन्, सचेत मानिसहरूको पंक्तिले आफैं चिन्छ ।

सामन्ती संरचना र सोचले त महिलालाई हेय र ‘सेकेन्ड सेक्स’ (अधीनस्थ लिंग) ठान्छ नै । शक्ति र वर्चस्वको बनीबनाउ सांस्कृतिक सम्बन्धभित्र युगौंअघिदेखि ‘जिताहा वर्ग’ मा रहेको पुरुषलाई महिलाभन्दा माथि नै देख्नुपर्ने रणनीतिक दाउपेचको सामाजिक अभिव्यक्तिस्वरूप कहिले स्त्रीद्वेष र कहिले स्त्रीमाथि ‘उपयोगको राजनीति’ प्रकट भइरहेकै हुन्छन् । तर राजनीतिक सचेतनाको विस्तार र आन्दोलनका बलले निर्माण भएको ‘क्रान्तिकारी चेत’ भित्र पनि लुप्त रूपमा स्त्रीद्वेषको सामन्ती मनोवृत्ति जब्बरसाथ बाँचेको देखिनुचाहिँ विडम्बना हो । ‘आन्दोलनको रक्षा’ वा निश्चित विचारधाराको साख जोगाउने भन्दै महिलामाथिका अन्याय र हिंसालाई सामान्यीकरण गर्न हिँड्ने, त्यसलाई पुष्टि गर्न शब्दजालको सहारा लिने कुरा यद्यपि नयाँ भने होइनन्; बेलाबेला पुनरावृत्ति भइरहेका मात्रै हुन् । यो प्रवृत्तिलाई निस्तेज गर्न नसके ‘न्याय माग्ने’ अदना महिलाका कारण होइन, स्त्रीद्वेष र भिक्टिम ब्लेमिङका तर्कलाई जायज ठहर गर्ने तुच्छ ‘रणनीति’ का कारण आन्दोलन संकटमा पर्छ ।

भाषा, संस्कृति, साहित्य र विचारपद्धति । यति चार चीजलाई समाज–संरचनाका आधारभूत सहतत्त्व मानिन्छ । समाजको सामूहिक अभिव्यक्ति के हुने, यिनै चार कुराले तय गर्ने हुन् । यस अर्थले यी मनोसामाजिक मेसिनका ‘नटबोल्ट’ हुन् । यी नटबोल्टले गाँसिएको मेसिन कसले, कसरी र कहाँबाट, कसको हितमा चलाउँदै आएको छ भनेर खोज्दा हामीकहाँ एक से एक ‘समाजविज्ञानी’ हरूबाट प्रायः केही हजार वर्षयताको सामन्ती युग र पछिल्ला पाँच सय वर्षयताको पुँजीवादलाई नै भएभरको दोष थोपर्ने र व्यक्ति वा व्यक्तिहरूको समूहलाई चोख्याइदिने चलन छ । सामाजिक न्यायका पक्षधरहरूले समेत यसरी व्यक्ति चोख्याउन धेरैपल्ट ‘हजारौं–सयौं वर्ष पुरानो’ संरचनातर्फ नै औंला उठाइदिने गरेका उदाहरण प्रशस्त छन् । अमूर्त संरचनालाई गाली गर्न र धारेहात लगाउन जति सजिलो छ, मूर्त व्यक्तिमाथि प्रश्न उठाउन र उत्तर खोज्न उति नै कठिन छ भन्ने कुरालाई पछिल्ला बहसहरूले समेत पुष्टि गरेकै छन् ।

व्यक्तिका त्रुटि र अपराधहरूलाई कसरी हेर्ने भन्नेमा स्वयं ‘क्रान्तिकारी’ कित्ता नै पूर्वाग्रही बन्न सक्छ भने अरू बन्न किन नपाउने ? ठूलो राजनीतिक परिवर्तनपछि पनि समाजमा स्त्रीद्वेष र जातद्वेषजस्ता विषाक्त सोच जबर्जस्त रूपमा रहिरहनुका पछाडि यही कारण छ । यस्तो द्वेष कसैले ‘भोकल’ रूपमा नग्न शब्द र छुद्र टिप्पणीले व्यक्त गर्छ, कसैले ऐन–बेलामा मुख नखोलेर मौनताबाटै व्यक्त गर्छ र कसैले ‘अश्वत्थामा हतः इति नरो वा कुञ्जरो वा’ शैलीमा व्यक्त गर्छ । पहिलो शैली स्पष्ट छ र सबैले चिन्ने गरी देखिन्छ । दोस्रो शैली अपनाउनेहरू, ऐन–बेलामै मौनतालाई अस्त्र बनाउनेहरू सत्यघाती हुन् । यी संसारसँग सामना गर्ने आँट नभएर वा अलिक दिन मुख नखोलेपछि विषय आफैं विस्मृतिमा धकेलिन्छ र सबै थोक स्वतः ठीक हुन्छ भन्ने भ्रमले पनि मौन बस्छन् । तेस्रा खालेचाहिँ ‘सत्य’ के हो बुझ्न सक्षम तर सत्य वा झुठ ठम्याएर जे हो त्यो बोल्न नचाहने र दुनियाँलाई डरलाग्दो गरी अलमल्याइदिने वर्ग हुन् । यसरी जब सत्यको ‘मानक निर्माता’ का रूपमा कहलिएर शब्दको बजार चलाइआएको यो वर्ग नै घुमाउरो गरी हिंसापोषक बन्न पुग्छ, यही वर्गको चरित्रले समाजमा छरिएका आम व्यक्तिलाई लाउ दिन्छ । यसले प्रकारान्तरमा समाजको महिलाद्वेषी, हिंस्रक तप्कालाई थप बलियो बनाइदिन्छ । यसको दोष–भार कसले बोक्ने ?

जबसम्म व्यक्ति र व्यक्तिसँग जोडिएका अमुक शक्ति सम्बन्ध वा स्वार्थका भित्तामा ठोक्किनुपर्दैन, तबसम्म कसैलाई ‘न्यायप्रेमी’, ‘प्रगतिशील’ र ‘क्रान्तिकारी’ भइरहन खास समस्या नहुने रहेछ ।

आफ्नो प्रत्यक्ष सरोकार र सम्बन्ध नभएका टाढाका, त्यसअघि कहिल्यै नचिनेका वा चिन्न नपर्ने अवस्थाका मान्छे वा समूहमाथि दया–कृपा देखाउन, तिनका बारेमा न्यायिक पैरवी गर्न, तिनको पक्षमा सामाजिक सञ्जालका वाल, अखबारका पाना, टेलिभिजनका स्क्रिन वा माइतीघर मण्डलाबाट ठूलठूला घोषणा गर्न कुनै गाह्रो कुरा हुँदो रहेनछ । यसो गर्दा केही जोखिम मोल्नैपरे पनि त्यसपछि प्राप्त ‘हिरोइज्म’ ले बोल्नेवालाको व्यक्तित्व थप चुलिने रहेछ । उसले ख्याति र सुनामको पुँजी बटुल्दो रहेछ । तर जसै विषय आइपर्छ आफूनेरैको, आफ्नो शिविरको या आफूसम्बद्ध स्वार्थरक्षाको, त्यसपछि आन्दोलनले निर्माण गरेका ‘ठूला नामधारी’ व्यक्तिहरूसमेत आफ्नो वास्तविक हैसियतमा प्रकट हुने रहेछन्; विवेक र न्यायका सबै खोल, सबै आवरण च्यातिएको नांगो र कुरूप दृश्यमा । यसरी प्रकट हुन्जेल समाजका इनेगिनेका समाजवादी, महिलावादी वा ‘न्यायका लागि’ लेख्ने–बोल्ने मान्छे नै पत्याउनै मुस्किल हुने गरी कित्ता स्पष्ट गरेर पुंसवादी/मर्दवादी, स्त्रीद्वेषी खातामा पुगिसक्दा रहेछन् ।

समाजलाई वर्चस्व र शक्तिसिद्धान्तले व्याख्या गर्दै कमजोर वर्ग–लिंग–क्षेत्रका पक्षमा विचार निर्माणको ठेक्कापट्टा चलाउने वर्ग त स्वार्थप्रतिकूल हुने स्थितिमा एकाएक शक्तिधारी कित्तामा उभिने र दोहोरो अर्थ लाग्ने भाषा बोल्दो रहेछ भने, छोटा–बडा निजी स्वार्थ साधेरै जिन्दगी चलाउन बानी परेको आम मान्छे शक्तिको पुजारी किन नबनोस् ! स्त्रीद्वेष यस अर्थमा सबैतिर व्याप्त छ र झन्झन् मौलाउने चरणमा छ । यो अत्यन्तै डरलाग्दो स्थिति हो । यसमाथि चिन्ता गर्न, बहस गर्न, आत्मसात् गर्न र बदलिने संकल्प गर्न छोडेर पातपातै उड्ने ‘क्रान्तिदर्शन’ विरोधाभासहरूले भरिएको यही समाजका लागि हो कि सुदूरको अर्कै ग्रहका लागि हो, सोचौं ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७९ ०७:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यौन हिंसामा कोही किन ‘बोल्छ’ ?

सम्बन्धका आयाम र आफ्नै नजिकका मान्छेले गरेका कुकृत्यबारे बोल्नै नसकिने स्त्री मनोविज्ञानको गहिराइ छाम्न नसक्नेले हिंसाका घटना बाहिर ल्याउन हिंसापीडितको दिमागले गर्ने लामो समयको ‘प्रोसेस’ कहिल्यै बुझ्न सक्दैन ।
सरिता तिवारी

पाठक गण,कुनै भूमिका नबाँधी र केही अग्रकथन नगरी सोझै विषयप्रवेश गर्छु । निश्चित शब्दसीमाको यो लेखोटमा कति कुरा भन्न सकुँला, कति छुट्न सक्लान् । छुटेका कुरा अरू माध्यमबाट पनि फेरि राख्न सकिएला । 

आफैंले बेहोरेको सात वर्षअघिको यौन हिंसाविरुद्ध पीडक संलग्न संगठनमा गत वैशाख २६ गते मौखिक उजुरी दिएर उक्त उजुरीलाई उजुरी नै नठानी खारेज गरिदिने आशंकाले गत असार ९ गते लिखित ‘जाहेरी–पत्र’ नै पेस गरुन्जेल पनि मलाई लागेको थिएन, नेपालको वाम वृत्त र यसका जडताहरू यतिसम्म कठोर र अमानवीय होलान् भनेर । नारी मुक्ति र सर्वहारा वर्गको सकल उत्थानका लागि लड्ने हामी यो ‘बुर्जुवा’ व्यवस्थाभित्र सामन्ती संरचनाले जकडेको अदालत जत्ति पनि पीडितमैत्री नहौंला भन्ने त झनै थिएन । ‘यौनजन्य हिंसाविरुद्ध शून्य सहनशील’ दाबी गर्दै पल शाह प्रकरण, अछाम जिल्ला अदालतको अन्यायपूर्ण फैसला र सुन्दरी प्रतियोगिताका एक आयोजकबाट भएको यौनहिंसाविरुद्ध काठमाडौंमा ‘अदालत घेरौं’, ‘यौनहिंसाका मुद्दामा हदम्याद खारेज गर’ जस्ता नारासहित ‘हिंसापीडितको आवाजमाथि पहिलो विश्वास गर्न प्रतिबद्ध’ ‘कमरेड’ हरूले नै झन्डै दुई महिना लामो ‘ट्रायल’ पछि पीडितलाई तँ ‘आफैंले रोजेको न्यायिक प्रक्रियामा जा’ भनेर टक्टकिएलान् र भित्रभित्र उजुरीकर्ताको गोपनीयता चुहाउँदै ‘सर्भाइभर आफैंले मुद्दा सार्वजनिक गर्न नचाहेको, भित्रभित्रै मिलाउन चाहेको’ भनेर आलोचनाको बजार चलाउलान् भन्ने त लाग्ने कुरै थिएन । तर यिनै कुराहरू भए ।

०००

‘बुर्जुवा’ संयन्त्र भनिने प्रहरी र न्यायालयले समेत जाहेरीको पहिलो चरणदेखि फैसलासम्मै यौनहिंसा पीडितको नाम ‘डिकोड’ गरेर मुद्दा चलाउँछन् भन्ने हामीले बुझ्नुपर्छ । विद्यमान कानुनी व्यवस्थाभित्र यौनजन्य हिंसाका मुद्दामा हदम्यादको तगारो नभइदिएको भए कुनै दल या संगठनको नेता/कार्यकर्ताविरुद्ध अमुक दल/संगठनलाई जवाफदेह बनाउन गौंडागौंडा कुदेर न्यायको पहल गर्ने स्थिति हुँदैनथ्यो । फौजदारी न्यायको प्रक्रिया अनुसार नै प्रहरी र अदालतभित्रै लगेर मुद्दा अगाडि बढाइन्थ्यो । तर मर्का पर्‍यो भनेर गुहार्ने ठाउँ र उजुरी लिने संयन्त्र नभएपछि जाने कहाँ ? विविध कारणले समयमै व्यक्त गर्न र न्यायिक प्रक्रियामा लैजान नसकेका कार्यस्थल वा सामाजिक संस्था/समूह र वैचारिक–राजनीतिक संगठनभित्र भएका यौन हिंसालाई सुनिदिने निकाय नभएपछि एउटा हिंसापीडितले कुन स्तरको खली काट्छ, कति दुःख र हैरानी पाउँछ ? त्यसको भुक्तभोगी हुँदा थाहा पाएको निर्मम सत्य हो, जति नै क्रान्तिकारी दाबी गरे पनि व्यक्ति मूलतः यौनहिंसा पीडितको पक्षमा छैन । सामन्तवादी–पितृसत्तावादी संरचना मात्रै होइनन्, समाजको सबभन्दा मुखर प्रगतिशील र क्रान्तिकारी दाबी गर्ने बौद्धिक तप्कासमेत कसरी उजुरकर्तालाई नै आत्माहीन र थङ्थिलो बनाउन लागिपर्छ भन्ने कुराको आफैं एक ‘केस स्टडी’ बनिनु कति दुष्कर अनुभूति हो, बयान गरिसाध्ये छैन । यसबीच सदाशय राखेर प्रस्तुत भएका पनि को–को शुभेच्छु हुन्, को सूचना लिँदै ‘बुमर्‍याङ्’ गराउन सक्ने खेलाडी हुन् भन्ने पत्तो पाउन नसक्ने भुमरीभित्र फँसेर कति कष्टकर दिनरात बिते भनिसाध्ये छैन ।

मुद्दाका पक्ष र विपक्ष दुवै लामो समयदेखि वामपन्थको बाटो पक्रेर यहाँसम्म आएको र बीचको केही समय वैचारिक सहयात्रासमेत गरेको अवस्थामा पीडित पक्षले पीडकको दोष ठहर हुँदा अपेक्षित नैतिक–सामाजिक कारबाहीसहित ‘वाम–आन्दोलनलाई शुद्धीकरण गर्दै’ न्याय स्थापित गर्न सकिने विकल्प रहेसम्म वामपन्थी घेरो नफड्कने प्रयत्न अन्तिमसम्मै गरेको हो । तर यो प्रयत्नलाई आन्दोलनप्रतिको सम्मान र उदारताका रूपमा होइन, उल्टै पीडितको कमजोरीका रूपमा लिइयो । यसबीचमा मुद्दाका पहिलो सुनिजान्ने प्रमाणस्वरूपका गवाहलाई सुनुवाइमा आउनै नदिई लुकाइनु, विपक्षले पक्षका अघि गल्ती स्वीकार गरी माफी मागेको देखिजान्ने प्रमाणस्वरूपका एक मात्र साक्षीले बयान फेरिदिनु सामान्य कुरा थिएनन् । अन्त्यसम्म आइपुग्दा सम्बन्धित संगठनभित्रबाट निरुपण गर्न ‘हामीले सक्दैनौं’ भनेर लिखित उत्तर आएपछि संगठनकै पहलमा पक्ष–विपक्षले मानेका, तोकिएका मानिसहरूसहितको सामूहिक सुनुवाइमा बस्न विपक्षको पटकपटकको आनाकानी र पछि फेरि रहस्यमय तरिकाले विपक्ष ‘टेबल–टक’ गर्न उपस्थित हुने सन्देश प्राप्त भएपछि उपलब्ध अवसरको उपयोग गरेर विपक्षले मागेको माफीनामालाई नै अगाडिको लडाइँको बिसौनी बनाउने र यतिन्जेलसम्म भयावह रूपले क्षतिग्रस्त आफ्नो मनोबललाई केही दिन ‘पज’ दिएर शक्तिसञ्चय गर्दै ‘लेख्दै लड्ने’ उपायतिर सोझिनु पीडाको ‘सेफ ल्यान्डिङ’ थियो । त्यो आफैंमा मुनासिब र अपेक्षित न्याय थिएन, बरु न्यायको टेक्ने अखेटो मात्र थियो । अर्को अर्थमा विपक्षको माफीनामा बाँकी लडाइँको आधारभूमि थियो । यतिसम्मकै उपलब्धिका लागि किन नहोस्, घटनाबारे २०७५ मा सुनिजान्ने साक्षी, कवि मित्र अभय श्रेष्ठको न्यायिक संवेदना र स्पष्टताबाहेक खास राहतयोग्य कुरा भएनन् ।

वैशाख २६ मा मौखिक उजुरी लिएको संगठनले एकातिर ‘हामी सर्भाइभरलाई विश्वास गर्छौं’ भन्ने अर्कोतिर पीडकलाई सार्वजनिक प्रतिरोधका स्पेसमा स्थान दिने मात्रै गरेन, यसभित्रका सदस्यले पीडकसहितको फोटो ‘सेलिब्रेट’ समेत गरिरहे । किन ? भन्ने प्रश्नमा दुई पक्षको धारणा आएपछि मात्रै ‘बाइकट’ गर्ने कुरा सुनाए । औपचारिक रूपले आरोप पुष्टि भएपछि निलम्बन गर्ने तर अहिले नैतिक प्रश्नको रूपमा मात्रै लिइने भन्दै रहे । तर अन्त्यसम्म आइपुग्दा के भयो ? सुनुवाइमा आउन नदिएर साक्षी लुकाउने, बयान फेराउने खेल । पीडकलाई तैंले कुनै हालतमा घटना सकारिस् भने संगठनले कारबाही गर्नुपर्छ त्यसैले दुईपक्षीय छलफलमै बस्नुहुन्न, तँलाई हामी जोगाउँछौं भन्ने यता पीडितसँग हामी छौं है भन्दै झुलाइरहने तिकडम । यसले ‘सर्भाइभर’ को ट्रमालाई कतिसम्म बेवास्ता गर्थ्यो, कसरी खारेज गर्थ्यो, हिसाबकिताब रहेन । उता त्यही व्यक्तिले मुद्दाबारे ‘कसलाई सुनाऊँ भएको छ’ भन्दै बजारमा सुनाउने मान्छे खोज्दै गोपनीयता ‘लिक’ गर्ने यता उही व्यक्ति हामी तपाईंसँगै छौं, संगठनको बेइज्जत नगर्दिनुस् भन्दै अनुनय गर्ने । यस्तो अवस्थामा हिंसापीडितको गोपनीयता कायम राखेर मुद्दालाई सेमि–पब्लिक (अर्ध–सार्वजनिक) नै रहन दिने अवस्था पनि कति थियो ? कि अब यसलाई छताछुल्ल पारेर बाहिर ल्याऊँ ? के गरौं र कसो गरौं भन्ने द्विविधाबीचको आत्मसंघर्ष कति कठोर भयो होला । कति दिन भोक लागेन, कति रात निद्रा परेन, यो कसैको पनि अनुमानभन्दा बाहिर छ ।

०००

एकातिर न्यायिक पहल गर्न महिनौं भौँतारिँदा थाकेर क्लान्त मथिंगल छ, जसमा देशको बौद्धिक सत्ताका यमान–यमानका नामहरूसँग ठोक्किँदा मिलेको निराशा, अपमान र एक–एक व्यक्तित्व अनावरण हुँदै जाँदा प्राप्त ‘तत्त्वज्ञान’ को सकस छ, अर्कोतिर सामाजिक सञ्जालमार्फत ‘बौद्धिक क्षेत्रमा काम गरिरहेको र कानुन जानेको महिला नै ‘सर्भाइभर’ हुँदासमेत मिलापत्र गरेर घटना सामसुम पारेको’, ‘होस्टायल भएको’ जस्ता आरोपसहित बलियो सामाजिक र आर्थिक अवस्था भएकी ‘सर्भाइभर’ सार्वजनिक हुन नखोज्नु ‘अपराध’ हो भन्ने दोषको भारी बोक्नु छ । आफूप्रतिको चौतर्फी असहयोग, घेराबन्दी र पीडक संरक्षणको नांगो खेल बयान गर्दै केही हजार शब्दको ब्लग लेख्ने र थप न्यायिक पहलको बाटो समात्ने विचार थियो । तर दिमाग थेग्रिने गरी त्यति समयको सुविधासमेत नपाई सामाजिक सञ्जालमा पीडक होइन पीडित नै लाञ्छित र अपमानित हुने क्रम सुरु भएपछि ‘बोल्नु’ को विकल्प रहेन ।

बोल्नु एउटा भयावह दुःख हो । अझ न्यायका लागि बोल्नु अकल्पनीय दुःख बेहोर्ने र आइपर्ने हरेक ‘कन्फ्रन्टेसन’ का लागि तयार भएर युद्धमा निस्कनु हो भन्ने जानेरै हो बोलेको । त्यति मसिनोसँग घटनाको तथ्य विवरण राखेको बोली कति सुन्छन्, कतिले सुन्ने धैर्य नै नराखी टिप्पणीमा उत्रिन हतार गर्छन् यसको लेखाजोखा हुने कुरा भएन । तर यसरी बोल्दा अर्को शिविरबाट लगाइन सक्ने आरोप र लाञ्छना कुन तहका हुन सक्थे, केके हुन सक्थे, अनुमानित थियो ।

वामपन्थी वृत्तका ‘भीष्म पितामह’, ‘आलोचनात्मक चेतका अग्रणी सिपाही’ मानिने लेखकको नेतृत्वले बसाउने भनिएको दुईपक्षीय सुनुवाइमै ‘ससुरा वा श्रीमान् लिएर आउनू’ भन्ने विपक्षको मागले जनाउँथ्यो घरका पुरुषहरूलाई साक्षी राखेर ‘चीरहरणकी द्रौपदी’ तुल्याउने रिहर्सल कति मिहिनेतसाथ गरिँदै छ भन्ने कुरा । दुर्भाग्यले त्यो सुनुवाइ हुनै पाएन र चीरहरण मञ्चन हुन पाएन । भीष्म पितामह लगायतका आँखाले राहत र ठूलो शान्ति पाए । जब अन्तिम परेपछि बोल्नैपर्ने स्थिति आयो, सामाजिक सञ्जाल आफैं दोहोरो बयानको ‘खुला इजलास’ बन्ने भयो । यसपछिका सार्वजनिक प्रतिक्रिया कति निर्मम र कठोर हुन सक्थे, अनुमान थियो । ‘डिफेन्स’ मा विपक्षले खडा गरेका प्रमाणहरू ‘तथ्य’ त थिए तर तिनले ममाथि भएको यौन हिंसालाई जायज ठहर्‍याउन सम्भव थिएन । यदाकदा लेखपढ गर्दा दिक्क लागेको बेला पठाइएका गीत (जुन मैले अरू केही साथीलाई पनि उसैगरी पठाएका प्रमाण सुरक्षित छन्), वैचारिक मैत्रीका कुशलक्षेम र कतिपय शिष्टाचार–औपचारिकता अनि केही आपसी वैचारिक सहमति–असहमतिका सबै थोक प्रमाणमा लगाएपछि घटना नै नभएको प्रमाण पुग्छ भन्ने विपक्षको ‘डिफेन्स’ बुर्जुवा अदालतभित्र प्रतिवादीतर्फले पेस गर्ने हदैसम्मका दुच्छर प्रमाणभन्दा पनि निम्नकोटीका थिए । त्यसपछि सामाजिक सञ्जालको बजारभरि चलेको अट्टहास र अपमानको घनत्व कति थियो र छ, भनिरहनु परेन । तर यी सबैलाई पचाएर, आफूमाथिका सबैखाले बजारु मनोरञ्जनलाई कालकूटझैं पिएर पनि लड्न उभिरहनु आजको अनिवार्य सर्त हो ।

यहाँनेर भन्नैपर्छ यतिसम्म लाञ्छित भएर, चरित्रहत्यासमेत खप्ने मूल्यमा पनि अहिले यतिका वर्षपछि आफूमाथि भएको यौन हिंसाको नैतिक–सामाजिक उपचार खोज्दै बोल्नु र निरन्तर बोलीमा अडिग रहनुपर्ने किन ? यो लेख लेख्न बस्दा मेरी छोरीले भन्न छुटाएकी छैन, ‘आमा ह्वाई नाउ ? भन्ने प्रश्नमा तिम्रो मत सबभन्दा बलियोसँग दिनू है !’ हिजै मात्र चितवनका एक लेखकले भने, तपाईंमाथि हिंसा भएको हामी पत्याउँछौं, हामी तपाईंलाई बिनासर्त विश्वास गर्छौं तर अहिलेसम्म किन नभन्नुभएको ?’

०००

चार वर्षकी छँदा आमाका काकाको छोरा अर्थात् मामाले आफ्नो जननेन्द्रिय मेरो मुखभित्र हुलिदिएका थिए । एउटा वयस्क पुरुषको पूर्ण विकसित यौनांग आफ्नो मुखभित्र भएको, त्यसको नुनिलो चिप्लो पदार्थ मेरो मुखभरि अनि घाँटीसम्म पुगेको सम्झनाले मात्रै पनि कति अभिघात हुन्छ, शब्दमा भन्न कठिन छ । आज ४३ वर्षको उमेरसम्म पनि मामाघर जाँदा, खाँदा बस्दा, टीका दक्षिणा गर्दा म उनलाई मामा नै भन्छु, ‘हिंस्रक’ भन्न सकेकै छैन । यो घटना केही दिनअघि अहिलेको मुद्दा सुनाउने क्रममा बल्ल आमालाई भनेकी हुँ । दाइ–दिदी, साथीहरू कसैलाई भनिनँ । आफन्त र इष्टमित्रबाटै भएका हिंसा सुनाउन सायदै सकिन्छ । बाहिर कसैले गरेका हर्कतबारे जति सजिलै बताउन सकिन्छ घरभित्रका हिंसा बताउन सकिँदैन । सम्बन्धका आयाम र आफ्नै नजिकका मान्छेले गरेका कुकृत्यबारे बोल्नै नसकिने स्त्री मनोविज्ञानको गहिराइ छाम्न नसक्नेले हिंसाका घटना बाहिर ल्याउन हिंसापीडितको दिमागले गर्ने लामो समयको ‘प्रोसेस’ कहिल्यै बुझ्न सक्दैन । तत्कालीन अवस्थामा आफूलाई जोगाउन गरेको ‘भद्र’ प्रतिवादबाहेक कठोर प्रतिक्रियासमेत गर्न सकेको भए यो घटना जति पछि आयो उति ट्रमाटिक हुँदैनथ्यो कि ? तर त्यतिबेला प्रतिकार गर्न नसक्नुको मूल्यमा अहिले पीडितले कुनै उपचार नपाउने तर्क जायज ठहरिन्छ ?

राजनीतिक विचार, संगठन र यसैले जोडेको सम्बन्धको आयाम कुनै ‘घर’ भन्दा कम हुँदैन । यो संगठित आन्दोलनमा लागेका सबैजसोले गरेको साझा अनुभव हो । पछिल्लो समय यौन हिंसाका विषयमा जति मुखर भएर लेख्न वा बोल्न खोज्यो उति पुरानो मनोघातले लखेटिएपछि र आफ्नै लामो समयको प्रतिकारहीनताका कारण पीडकले अरू कतिलाई सिकार बनायो होला भन्ने सकसले उद्वेलित भएपछि अब पनि मौन बस्दा आफ्नै आत्माले धिक्कार्छ भनेरै हो आज यसरी बोल्नुपरेको । पछिल्ला डेढ वर्षयता कानुनकर्मी भएर काम गर्ने प्रयत्न गर्दा यो मनोघात कसैगरी ‘भेन्टिलेट’ हुनैपर्ने मोडमा आइपुगेपछि नबोल्नु अभिघातहरूको पहाड लिएर हिँड्नु हो भन्ने निष्कर्ष बन्यो र नै बोलियो ।

आज एक हिंसापीडितका रूपमा मेरो बोलीले कति अरू हिंसाहरूलाई बाहिर निकाल्न क–कसलाई प्रेरणा देला मलाई थाहा छैन । तर यसरी बोल्ने न म पहिलो व्यक्ति हुँ न अन्तिम हुनेछु । यति मलाई थाहा छ । केही महिनापहिले आफूमाथिको आठ वर्ष पुरानो हिंसा सुनाउन आँट गर्ने एक मोडल युवती, यौन हिंसाविरुद्ध लड्दा भारतीय दण्डसंहिताको तगारोकै बीच अहर्निश लडेर १७ वर्षपछि न्याय पाएकी रूपन देवल बजाज र एमजे अकबरजस्ता शक्तिशाली विपक्षविरुद्धको मुद्दा जित्ने प्रिया रमानी लगायत तमाम महिलाहरू मेरा प्रेरणा हुन्, जसले मलाई यतिबेला थाक्न दिएका छैनन् । लडाइँमा हारिन्छ या जितिन्छ अर्कै कुरा भयो तर हिंसाविरुद्ध कसैगरी लडिरहन प्रेरित गर्ने आमा र यो लडाइँमा ‘थम्स अप’ गरेर शुभकामना दिने छोरी लगायत ऐक्यबद्धता जनाउनुहुने सबैको विश्वास हार्न नदिन प्रतिबद्ध छु । मेरो यो लडाइँलाई मुर्दातुल्य शून्यता र मौनताका आँखाले चिसो दृष्टि फ्याँकिरहेको काठमाडौंको वामवृत्त आजका मितिसम्म मुख सिलाएर बसेको छ । यो कतिन्जेल यसै गरी मुख सिलाएर बस्दो रहेछ, हेरौं ।

प्रकाशित : श्रावण ३, २०७९ ०७:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×