स्वास्थ्य बिमा : घाँटीमा अड्किएको हड्डी- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

स्वास्थ्य बिमा : घाँटीमा अड्किएको हड्डी

अजय रिसाल

‘डक्टर साब ! यी औषधिहरू मैले ...अस्पतालबाट... डाक्टरहरूले लेखिदिएर खाने गरेको हुँ । अब त यहाँ बिमाबाट (सित्तैमा) औषधि पाइने भैहाल्यो । यही औषधिहरूले मलाई ठीक पनि भइरहेको छ । हजुरले यो बिमा कागजमा यसो सारिदिएर ‘साइन’ गरिदिए मात्र पुग्छ । म त यही औषधि लेखाउनका लागि नै यहाँसम्म आएको...’

‘डाक्टर साब ! म त यतैको मान्छे । काठमाडौंका ...डाक्टरले एमआरआई गराउनू भनेकाले आफ्नै ठाउँ नै धाएरै आएँ । फेरि यहाँ बिमा पनि त छ...’

यी दुई प्रतिनिधि घटनाले स्वास्थ्य बिमाले सीमित व्यक्तिलाई दिलाउने फाइदाबारे सत्यतथ्य बोल्छन् । महँगो ठाउँमा महँगा डाक्टरहरूलाई भेट्न, जँचाउन सक्ने व्यक्तिहरू औषधि अनि परीक्षणका लागि भने बिमा लागू भएका अस्पतालहरूलाई सम्झन्छन् ।

‘बिमामा त १ लाख रुपैयाँसम्मको खर्च गराउन पाइने रहेछ । यो वर्षको बिमाको समय सकिन पनि लाग्यो । हामीले अहिलेसम्म वर्षभरिमा ५०–६० हजारको परीक्षण–औषधि त गर्‍यौं होला । अब एमआरआई गरायौं भने सबै बिमा रकम पनि उठ्छ । त्यसैले भोलिलाई एमआरआईमा नाम लेखाएर आएका...’

अस्पताल प्रांगणमा दुई बिरामी पक्षबीचको कुराकानी कानमा पर्‍यो । अनि मन चसक्क भयो । ओहो ! यो पाटो पनि रहेछ त बिमाको । यसलाई त ब्याज खाने या सहकारीमा पैसा राखेर फाइदा लिएजस्तो पो मानेका रहेछन् त सर्वसाधारणले ।

सरकारले केही वर्षअघिदेखि लागू गर्न थालेको स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रमको पुनीत उद्देश्य ‘स्वास्थ्य उपचारका लागि तत्काल पैसा जुटाउन नसक्ने जनसाधारणलाई भरथेग होस्’ भन्ने पो थियो होला त । तर यहाँ हुनेखानेले पनि महँगो परीक्षण या महँगो औषधि सित्तैंमा लिने या बिमाबापत पाइने सम्पूर्ण रकम जसरी पनि राफसाफ गर्ने माध्यमका रूपमा पो यो कार्यक्रमलाई लिइरहेको पाएँ मैले । यसले गरिब देशको स्रोतविहीन सरकार बिमाका कारण ‘आफू त महादेव उत्तानो पर्, कसले देला वर ?’ भनेझैं झनै आर्थिक संकटमा पर्ने अवस्था आउनेजस्तो देख्छु म त !

तर साँच्चै बिमा पाउनुपर्ने जनसाधारणको अवस्थाचाहिँ कस्तो छ ? ‘सिटामोलको अभावमा ...गाउँका एकै परिवारका तीन बालबालिका ज्वरोले नै थल्लिन विवश । एक जना त मृत्युकै मुखमा...’, ‘जीवनजलसमेत नपाउनाले झाडापखालाका कारण एकै विद्यालयका पाँच विद्यार्थी सिकिस्त...’, ‘...गाउँमा एक्सरे गर्न समेत पाउँदैनन् स्वास्थ्य बिमामा आबद्ध जनता... ।’

स्वास्थ्य बिमाको पूरा सुविधा त उपरोक्त तीन ठाउँका जनताले पो पाउनुपर्ने होइन र ? यसले मुलुकलाई आर्थिक भार नै पार्ने थिएन ।

एकातिर, सरकारले बिमाबापतको रकम अत्यधिक रूपमै हुनेखानेलाई एमआरआईजस्ता महँगा (कतिपय अवस्थामा अनावश्यकै पनि) परीक्षण गराउनका लागि या महँगामहँगा औषधिका लागि खर्च गर्नुपरेको छ अर्कातिर सिटामोल र जीवनजलजस्ता सामान्य औषधि अनि एक्सरेजस्तो साधारण प्राथमिक परीक्षण पनि नपाएर जनता तड्पिरहेका छन् । ज्यानै गुमाउनसमेत विवश छन् ।

फेरि, बिमाले प्राथमिक उपचारका लागि चाहिने केही अत्यावश्यक औषधि अनि परीक्षणसमेत समेट्न नसकेकाले या नसमेटेकाले साधारण बिरामीसमेत पीडित भएका उदाहरणहरू प्रशस्त छन् । जस्तो, हाम्रो मनोचिकित्सा विधामा एकदमै कम मूल्यका औषधि छन् जुन बिरामीले नटुटाई खानुपर्ने हुन्छ । कतिपय बिरामी त्यत्ति सस्ता औषधिसमेत किन्न सक्ने हैसियतमा हुँदैनन् । कतिपय त्यस्ता औषधिलाई बिमाले समेटेको देखिंदैन । यहीँ छ अर्को विडम्बना !

फेरि, बिमाका कारण दिनरात मिहिनेत गरेर बस्ने स्वास्थ्यकर्मीहरूले पाएका पीडा त अचेल छापा—मिडियाहरूमा छरपस्टिएका नै छन् । स्वास्थ्य बिमाका कारण बीमित बिरामीहरूको निःशुल्क परीक्षण अनि औषधोपचार गर्दा भएका खर्चहरूको समयमा भुक्तानी नपाउँदा अस्पतालहरूले स्वास्थ्यकर्मीलाई समयमा तलब दिन सकेका छैनन् । बिमित बिरामीको चाहिएको औषधि नपाएको, खोजेको परीक्षण गर्न नभ्याएको आदि/इत्यादि गुनासा एकातिर छँदै छन् । तर, तलबसमेत समयमा पाउन नसकेका स्वास्थ्यकर्मीहरूले चाहिँ कुन मनोबल लिएर उपचार प्रक्रियामा सरिक रहने ? बीमित व्यक्तिहरूको स्वास्थ्य सेवा गर्ने अनि तिनका इच्छा पूरा गर्ने ?

अतः स्वास्थ्य बिमाका यावत् पाटाहरूप्रति ध्यान दिनु जरुरी भइसकेको छ । सर्वप्रथम त बिमाको लक्ष्य के हो त्यो प्रस्ट हुनुपर्नेछ । साधारण या प्राथमिक उपचारसमेत नपाई ज्यान गुमाउन विवश जनतालाई स्वस्थ अनि सबल बनाउने । यो हो कि ? या त, निजी क्लिनिकहरूमा छानीछानी डाक्टर देखाउन सक्षम धनीमानीहरूलाई महँगा अनि अनावश्यक (?) परीक्षण गराउन समर्थ बनाउने । यी प्रश्नहरूको निरूपण नगरी अघि बढाइने स्वास्थ्य बिमा पद्धति ‘घाँटीमा अड्किएको हड्डी’ सिबाय केही रहने छैन । न निल्न सकिने न त ओकल्न नै ।

रिसाल धुलिखेल अस्पताल मनोचिकित्सा विभागमा कार्यरत छन् ।

प्रकाशित : श्रावण ९, २०७९ ०७:२४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ज्येष्ठ नागरिकका लागि योग

अजय रिसाल

संस्कृतको ‘युज्’ धातुबाट व्युत्पत्ति भएको ‘योग’ शब्दले ‘जोड्नु’, ‘मिलाउनु’ या ‘संयोजन गर्नु’ भन्ने अर्थ दिन्छ । इसापूर्व २७०० वर्षभन्दा अघिको भनिए पनि सदियौं पुरानो हाम्रो पूर्वीय सनातन धर्म संस्कृतिको अभिन्न अंग हो- योग । सनातन परम्परामा एक व्यक्तिको ब्रह्माण्डीय चेतनासितको अथवा जड अवस्थामा रहेको प्रकृतिको चैतन्य पुरुषसँगको या शरीर, मन एवं आत्माबीचको संयोजनकारी विधिका रूपमा योगलाई मानिने गरिन्छ ।

आधुनिक पद्धतिबाट शिक्षित–दीक्षित भई चिकित्सकीय पेसामा लागेको तर स्वाध्ययन अनि संस्कारजन्य कारणले अलिअलि पूर्वीय धर्मसंस्कृति–परम्पराको पनि अध्ययन–अनुसरण गर्ने गरेकाले मैले ‘योग’ लाई पूर्वीय सनातन ज्ञान एवं पश्चिमी आधुनिक विज्ञानको संयोजन गर्ने माध्यमका रूपमा लिने गरेको छु ।

आदियोगी भगवान् शिवद्वारा प्रवर्तित भई सप्तऋषिहरूका माध्यमबाट प्रसारित योगविधि पतञ्जलिजस्ता महर्षिहरूले वर्तमान अवस्थामा ल्याइपुर्‍याएको मानिन्छ । गुरुशिष्य परम्परामा श्रुतिस्मृतिको माध्यमबाट पुस्तौंपुस्ता सर्दै आएको यो परमज्ञानमा विभिन्न प्रारूप पाइन्छन्, पतञ्जलयोग, कुण्डलिनीयोग, हठयोग, लययोग, मन्त्रयोग, राजयोग, जैनयोग आदि । योगेश्वरका रूपमा मानिएका श्रीकृष्णले त श्रीमद्भगवद्गीतामा ज्ञानयोग, भक्तियोग, कर्मयोग, ध्यानयोग, बुद्धियोग, सांख्ययोग आदि विभिन्न विधामा विशद व्याख्या गरेर योगलाई जीवनपद्धतिका रूपमै स्विकार्न सबैलाई आह्वान नै गरेका छन् ।

वर्तमान समयमा विश्वका तीन करोडभन्दा बढी मानिसले योगाभ्यास गर्ने गरेको विभिन्न अध्ययनले दखाउँछन् । आसन, श्वासप्रश्वास, ध्यान आदिको अभ्यास गरेर पनि योगाभ्यास गर्ने गर्छन्, मानिसहरू । स्वअनुशासन, सामाजिक विधिव्यवहार अनि शुद्धिका विविध प्रारूप पनि पालना गरिने गरिएको छ, योगाभ्यासमा । अहिले आएर पूरक या वैकल्पिक चिकित्सा पद्धतिका रूपमा पनि योगलाई लिइने गरिएको छ पाश्चात्य चिकित्सा विधिमा समेत । यसलाई शारीरिक, मनोवैज्ञानिक एवं मनोसामाजिक स्वास्थ्योपचारको साधनका रूपमा मान्यता दिइएको छ । कोभिड महामारीपछिको आजको समयमा त यसको सान्दर्भिकता अझै बढी हुन पुगेको छ ।

पतञ्जलिले ‘यम, नियम, आसन, प्राणयाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान अनि समाधि’ गरेर योगका आठ अंगबारे उल्लेख गरेका छन् । हामी योगका तिनै अंगमध्ये कुनै एक या दुईको परिधिभित्र रहेर योगाभ्यास गर्ने गर्छौं । त्यस्तै श्रीमद्भगवद्गीतामा योगका लागि ‘आहार, विहार, स्नान, शुद्धता, श्रद्धा’ आदि विविध गुणको महत्त्व दर्साइएको छ ।

योग शारीरिक सक्रियताका लागि मात्र नभएर सबै उमेर समूहका लागि गतिशीलता, सन्तुलन, बोध, अनुभूति, निद्रा, जीवनको गुणात्मकता, व्यक्तिपरक स्वस्थता अनि मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यका लागि समेत महत्त्वपूर्ण अवयव बन्न सक्ने अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूमा समेत देखिएका छन् ।

वर्तमान समयमा आधुनिक चिकित्सा पद्धतिमा भएको विकास आदिका कारण व्यक्तिहरूको औसत आयुमा समेत वृद्धि भएको देखिन्छ । नेपालीको नै सरदर आयु ७२ वर्ष पुगिसकेको छ । त्यसैले विश्वभर नै ज्येष्ठ नागरिकको संख्या बढिरहेको छ । सन् २००० देखि २०५० सम्मको अवधिमा ज्येष्ठ नागरिकको संख्या दोब्बरै बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ, जसको ८० प्रतिशत नेपालजस्तो न्यून तथा मध्यम आय हुने मुलुकमा हुनेछन् ।

व्यक्तिको आयु लामो हुनु सकारात्मक नै हो तर यसका नकारात्मक पाटा पनि छन् । वृद्धवृद्धाको संख्यामा हुने वृद्धिका कारण मानसिक, व्यवहारजन्य अनि हड्डी, मांसपेशीजन्य समस्याको बढोत्तरी हुनु पनि स्वाभाविकै भयो । यसले ती ज्येष्ठ नागरिकको जीवनको गुणात्मकतामा अनि स्वतन्त्रतामा पनि असर पार्ने नै भयो । त्यस्तै, ज्येष्ठ नागरिकको संख्यामा वृद्धि हुँदा बिरामीको संख्या पनि बढ्ने गर्छ जसकारण सामुदायिक स्वास्थ्यमा पनि नवीन चुनौती थपिने देखिन्छ ।

त्यसोभए यी ज्येष्ठ नागरिकको सबल स्वास्थ्यका लागि के गर्न सकिन्छ त ? ‘जीवेम शरदः शतम्’ भनेर ‘स्वस्थ भई सय वर्ष नै बाँच्न सकियोस्’ भनेर प्रार्थना गर्न या चाहना राख्न त हाम्रो सनातन संस्कृतिले नै सदियौंदेखि नै सिकाउँदै आइरहेको हो नि !

हाम्रो चिकित्सा विज्ञानमा शारीरिक गतिशीलतालाई नै स्वस्थ रहने आधार मान्ने गरिएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले हप्तामा दुईदेखि तीन दिनको करिब १५०–३०० मिनेटको गतिशील व्यायामको आवश्यकता रहेको देखाएको छ ज्येष्ठ नागरिकका लागि । वृद्धवृद्धालाई उमेर अनुसारको कार्यक्षमतामा आउने ह्रासको रोकथामका लागि पनि शारीरिक गतिशीलताको जरुरत छ । यसबाट तिनमा स्वास्थ्यका साथसाथै स्वायत्तता, स्वतन्त्रता, सामाजिक उत्तरदायित्व, मर्यादा अनि जीवनको गुणात्मकतामा समेत वृद्धि हुने गर्छ ।

विश्वमा करिब २५ प्रतिशत मात्र ज्येष्ठ नागरिक शारीरिक रूपमा सक्रिय रहने गर्छन् । निष्क्रिय जीवन बिताउनेहरू ठूलो संख्यामा विभिन्न रोगको चपेटामा पर्ने गर्छन् । शारीरिक सक्रियताका लागि वृद्धवृद्धाका लागि योगाभ्यासजस्तो उपयोगी माध्यम अरू के पो होला र ? हाम्रोजस्तो सनातन संस्कृतिमा भिजेका ज्येष्ठ नागरिकले त सजिलैसँग योगाभ्यासमा आफ्नो दैनिकीलाई अभ्यस्त गराउन सक्छन् । योगको आसन विधिले तिनलाई शारीरिक सन्तुलनका लागि अभ्यस्त गराउँछ भने प्राणयाम अनि ध्यान विधिले मानसिक शान्ति दिन्छ । अन्ततः आत्मानुशासनमा बाँधेर सबल एवं जागरुक बनाउँछ । विभिन्न अध्ययनले योगले स्मरणशक्तिमा समेत वृद्धि गराउने तथ्य पस्केका छन् । योगले उदासीनता, तनावजन्य मनोसामाजिक तथा निद्राका समस्यामा पनि कमी ल्याउँछ । योगाभ्यासले मुटुरोग, रक्तचाप, दम, श्वासप्रश्वासजन्य समस्यामा कमी ल्याएर रोग प्रतिरक्षा क्षमतामा पनि वृद्धि गराउँछ । अन्ततः योगले व्यक्तित्व विकास अनि आध्यात्मिक चेतनामा पनि जागरुक गराउँछ ।

‘योगाभ्यासले बढी नै परिश्रम गराउने भएकाले वृद्धवृद्धालाई उपयोगी अनि सम्भव हुँदैन’ भन्ने धारणा भ्रमसिवाय केही होइन । यो त्यत्ति खर्चिलो पनि हुँदैन । सबै उमेर समूहकाले घरैमा बसेर अभ्यास गर्न सकिन्छ ।

त्यसैले हामीले परापूर्वकालदेखि नै हाम्रो संस्कृति–परम्पराको अभिन्न अंगका रूपमा रहेको योगविधिलाई पुनर्जागृत गराउनुपर्छ । ज्येष्ठ नागरिकलाई स्वस्थ एवं सबल जनशक्तिका रूपमा कायम राखिराख्न योगाभ्यासजस्तो उपयुक्त विधि अरू छैन । अतः आज अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस हो र यो अवसरमा हाम्रा आमाबाबालाई योगाभ्यास गर्नका लागि आह्वान गरौं, सहयोग एवं प्रोत्साहन गरौं ।

रिसाल धुलिखेल अस्पताल मनोचिकित्सा विभागमा कार्यरत छन् ।

प्रकाशित : असार ७, २०७९ ०७:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×