बालबालिकाको हुर्काइमा परिवार- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बालबालिकाको हुर्काइमा परिवार

रूपा पुरी

बालबालिकाको हेरचाहका लागि अभिभावक तथा समाजको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । एउटा परिवारका लागि बालबालिका हुर्काउनु निकै महत्त्वपूर्ण कार्य हो । सामाजिक र पारिवारिक प्रणाली तथा संस्कारको प्रभाव बालबालिकाको कलिलो मस्तिष्कमा गढेर बसेको हुन्छ ।

किताबबाहिरका यस्ता विषय नै बालबालिकाको शिक्षाका आधार हुन् । उनीहरूले आफूवरिपरिका मान्छेले गरेका व्यवहारबाट सिक्छन् । यस अर्थमा बालबालिकाका लागि घर पहिलो पाठशाला हो भने बा–आमा पहिलो शिक्षक । त्यसैले घर तथा बाआमाको जिम्मेवारी विद्यालयको भन्दा बढी छ ।

बालबालिकालाई घरमा अरूले बोलेको शब्द तथा गरेको कार्यले गहिरो प्रभाव पार्छ । सुसंस्कारले बालबालिकामा सकारात्मक ऊर्जा भरिनुका साथै व्यक्तित्व विकासमा निखारता ल्याउँछ । उनीहरूले सिक्ने भनेकै बाआमाको व्यवहारबाट हो । बालबालिकाको व्यक्तित्वको निर्माण बाआमाको माया, हेरचाहले बनाउँछ । साथै सामाजिक नीति–नियम, चालचलनको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

बाआमाले ‘विद्यालय पठाएको छु’ भनेर जिम्मेवारीबाट पन्छिने अनि शिक्षकले पनि ‘लब्धाङ्कपत्रमा नम्बर ल्याएको छ’ भनेर गर्व गर्ने चलनले बालबालिकाको हुर्काइमा समस्या भइरहेको छ । बालबालिकामा व्यावहारिकका साथै भावनात्मक ज्ञानको कमी देखिएको छ । यसले समाजमा विकृति बढाइरहेको छ, बालबालिकालाई सही बाटोमा हिँडाउन सकिएको छैन । त्यसैले बाल विकासमा देखिएका यस्ता कमजोर पक्षलाई सुदृढ गर्दै लगेमा मात्र बालबालिकामा चौतर्फी ज्ञानको विकास हुनका साथै समाजको भविष्यमा पनि त्यसले सकारात्मक प्रभाव पार्छ ।

बाल विकासको गतिविधिमा हरेक अभिभावक सचेत हुनु जरुरी छ । उनीहरूको नियमित गतिविधि नियाल्नुपर्छ । व्यावहारिक पाटोबाहेक शारीरिक स्फुर्तिका लागि विभिन्न कसरत तथा योगहरू सिकाउन सकिन्छ । उनीहरूको खानपिनका बारेमा चासो राख्न सकिन्छ । आज हामी आफ्ना बच्चालाई हर सुखसुविधा दिन चाहन्छौं, आफूले भोगेका दुःख सन्तानले भोग्न नपरोस् भन्नेमा सचेत छौं । तर यसो भन्दैमा उनीहरूको माग र आवश्यकताभन्दा धेरै सुविधा पनि दिनु हुन्न । बालबालिकालाई के चाहिन्छ, के चाहिँदैन भन्ने ख्याल गर्नुपर्छ । परिवारले सकारात्मक ऊर्जा दिन प्रयास गर्नुपर्छ । उनीहरूमा आत्मविश्वास भरिदिन पनि यो आवश्यक छ । बालबालिकाको मनोविज्ञानलाई आकार दिने हरेक गतिविधिमा उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ । यसैले उनीहरूको भविष्य निर्धारण गर्छ । समाजको उन्नति पनि यसैमा भर पर्छ । सक्षम बालबालिकाले नै भोलि देशको भविष्य उज्यालो बनाउने हुन् ।

बालबालिकालाई राम्रो गरे ‘राम्रो भन्ने’ र नराम्रो गरे, ‘तिमीले गलत गर्‍यौ’ भनेर औंल्यादिनुपर्छ । यस्तो भन्दा उनीहरूले बुझ्ने भाषामा, ठूलो स्वर नगरी भन्नुपर्छ । कुटपिट र शारीरिक यातना त झन् दिनै हुन्न । बालबालिकाका हरेक गल्तीलाई औंलाइदिने, राम्रो भए स्याबासी दिने र नराम्रा भए किन नराम्रो भयो भनेर स्पष्टसँग बुझाउने गरे परिवारभित्र उनीहरूले आफूलाई सहज महसुस गर्छन्, उनीहरूलाई यसले प्रेरणा पनि दिन्छ ।

यस्तै घरबाहेक हाम्रा बालबालिकाकाले विद्यालयमा कस्तो ज्ञान लिइरहेका छन् भन्नेमा पनि अभिभावक र शिक्षकले ध्यान दिनुपर्छ । ती ज्ञान कतिको व्यावहारिक छ भन्ने मुख्य कुरा हो । जस्तो हाम्रो देश कृषिप्रधान भएर पनि यहाँ विशेषतः सहरी भेगका बालबालिकाले तरकारी तथा फलफूलका बोट चिन्दैनन्, तिनलाई धान कसरी फल्छ भन्ने थाहा छैन । सिजनअनुसारका फलफूल तथा तरकारी पनि विद्यार्थीले चिन्दैनन् भने हामीले बालबालिकालाई सही पाठ्यपुस्तक पढाइरहेका छैनौं । त्यस्तै किसानले अन्न उब्जाउन कति मिहिनेत गरेका छन् भनेर पनि सिकाउनुपर्छ, व्यावहारिक ज्ञान पुस्तकबाटै पाएदेखि त्यो बढी फलदायी हुन्छ । बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि घोकाउने गरिन्छ, जति राम्ररी घोकाउन सक्यो त्यति नै उनीहरू सक्षम छन् भन्ने पारिन्छ, जुन गलत अभ्यास हो । यसको अन्त्य हुनुपर्छ ।

मान्छे उमेरले सानो होस् वा ठूलो, सिक्ने कुरा कहिल्यै सिद्धिँदैन । अभिभावकले पनि बालबालिकाबाट सिक्न सक्छन्, अझ उनीहरूलाई कसरी हुर्काउने भन्ने जानकारी तथा ज्ञानका लागि थप मिहिनेत गर्नुपर्छ । बालबालिका हुर्काउनु भनेको अभिभावकले पनि सिक्ने अवसर पाउनु हो । यसलाई अभिभावकले जति गम्भीर रूपमा लिन्छन्, त्यति नै बालबालिकाको हुर्काइ सही दिशामा जान्छ ।

अन्त्यमा, परिवार बालबालिकाका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पाठशाला हो । उनीहरूको भविष्यलाई कस्तो बनाउने भन्ने पनि परिवारमा हुने गतिविधिमा निर्भर हुन्छ । त्यसैले अभिभावकले गर्ने गतिविधि सकारात्मक हुनुपर्छ, बालबालिकालाई निर्देश गर्ने खालको हुनुपर्छ, यसका लागि अभिभावकले पनि सिक्ने कुराहरू धेरै हुन्छन् ।

प्रकाशित : असार २८, २०७९ ०७:३७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

परिवार खुसी त सबै खुसी

रूपा पुरी

समाजका विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न परिवर्तन भइरहेका हुन्छन् । तीमध्ये कति सकारात्मक हुन्छन् भने केही नकारात्मक । प्राकृतिक वा स्वाभाविक रूपमा भएको परिवर्तनलाई विकास मान्न सकिन्छ । सामान्यतया समाज परिवर्तन वा निर्माणमा व्यक्ति तथा परिवारको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

मदर टेरेसाले कुनै बेला भनेकी थिइन्, ‘यदि तपाईं संसार बदल्न चाहनुहुन्छ भने घर जानुस् र आफ्नो परिवारलाई खुसी पार्नुस् ।’ यो भनाइले परिवार र व्यक्तिको महत्त्व दर्शाउँछ ।

व्यक्तिव्यक्तिबाट परिवार, परिवार–परिवारबाट समाज हुँदै देश बन्ने हो । एउटा व्यक्तिले परिवारबाट बाँच्नका लागि चाहिने कति धेरै सीप सिकेको वा पाएको हुन्छ । परिवारबाटै पाएको अनुभवले व्यक्तिलाई अघि बढ्न सघाउँछ, उसले गर्ने व्यवहारलाई पनि परिवारले निर्देश गर्ने गरेको हुन्छ । व्यक्तिको आनीबानी तथा क्रियाकलापसँग उसको पारिवारिक, सामाजिक एवम् सांस्कृतिक पृष्ठभूमि जोडिएको हुन्छ । समाजमा हुने विभेद, विसंगति, विकृति, ईर्ष्या, घृणाले प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा उसलाई असर गरिरहेको हुन्छ । अनुशासन, संयम, सकारात्मक सोचलगायत पनि व्यक्तिले परिवारबाटै पाउँछ । परिवारमा पाइने माया, स्नेह, सद्भाव, प्रेम तथा करुणा देखावटी हुन्न, प्रेरणादायी हुन्छ । परिवारबाटै व्यक्ति नयाँ काम गर्न प्रेरित हुन्छ ।

हामीले देखेकै छौं, समाजका केही अगुवा अरूलाई काम अह्राउन सिपालु हुन्छन्, आफू भने सिन्कोसम्म भाँच्दैनन् । उनीहरू बिर्सन्छन्— परिवार र समाजमा अरूलाई सिकाउनु छ भने आफैं उदाहरण बन्न सक्नुपर्छ, आफैंले काम गरेर देखाउनुपर्छ । यसो भए मात्र अन्य व्यक्तिले त्यसको अनुसरण गर्छन्, प्रेरणा पनि लिन सक्छन् । हरेक व्यक्ति प्रायः अग्रजबाटै प्रभावित हुने हो । अनि परिवारको मूलीको स्वभाव र काम गर्ने तरिका कस्तो छ भन्नेले पनि अन्य सदस्यको सोच्ने तरिका निर्धारण गर्छ ।

परिवारमा हरेक सदस्यले आफूलाई सुरक्षित महसुस गरेका हुन्छन् । सन्ततिले पुर्खादेखि बुबाआमाको पालासम्मका र आफू पनि संलग्न हुँदाको पारिवारिक संघर्ष वा स्थितिबारे थाहा पाउँछन् । परिवारमा विभेद भए त्यसलाई हटाउन गरिएको संघर्षको ज्ञान हुन्छ । परिवारले समाजमा पारेको प्रभावबारे पनि परिचित हुन्छन् । पुस्तौंदेखि सञ्चित विभिन्न ज्ञान, सीप र कलाले परिवारको सदस्यको दैनिकी सहज बनाएको हुन्छ । विगतबाट पाठ सिक्दै भविष्यमा कस्तो काम गरे आफू र आफ्नो परिवार, समाजका साथै देशकै विकास हुन्छ भन्ने राम्ररी थाहा हुन्छ । निर्णय क्षमताको पनि विकास हुन्छ ।

आजकल संयुक्त परिवारमा धेरै विकृति आएका छन्, त्यसमध्ये एउटा हो– वृद्धवृद्धा सदस्यको हेरचाहमा आएको कमी । उनीहरूको संरक्षणका नाममा वृद्धाश्रम खुल्ने क्रम बढेको छ । विकासका नाममा खुलेका वृद्धाश्रमले समाजमा राम्रै गरेको जस्तो देखिए पनि कालान्तरमा यसले परिवारका सबै सदस्य सँगै रहने, ज्ञान–अनुभव साटासाट गर्ने नेपाली संस्कृतिलाई नै कमजोर बनाउँछ । हाम्रो चलनमा पाहुनालाई भगवान्को रूप र आमाबुवालाई साक्षात् भगवान् मानिन्छ । तर, यसरी सोच्ने चलन हराउँदै गएको छ । पुरानो पुस्ताबाट नयाँ पुस्तामा अनुभव र ज्ञान हस्तान्तरण हुने प्रक्रिया पनि अवरुद्ध छ । सानो परिवारलाई समाज विकसित हुनुको एउटा सूचक मानिएकाले पनि अहिले धेरै व्यक्ति यतातिर बढी आकर्षित छन्, जुन हाम्रो जस्तो समाजका लागि उपयुक्त छैन । यसले कतिपय अवस्थामा व्यक्ति, परिवार, समाज र समग्र देशकै विकासमा बाधा पुर्‍याइरहेको छ ।

नयाँ पुस्ता पारिवारिक वातावरणमा भन्दा एक्लै बस्न मन पराउने, समाजमा घुलमिल हुनुको सट्टा मोबाइलमा मात्र रमाउने गरेको छ । यसले कालान्तरमा परिवारलाई विखण्डनतिर धकेल्छ, दुर्बल बनाउँछ । परिवार दुर्बल हुनु भनेको समाज नै कमजोर हुनु हो । त्यसैले परिवारमा देखिएका यस्ता समस्या समाधानका लागि परिवारभित्रैबाट कोसिस गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ५, २०७८ ०७:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×