बिचौलियाको यन्त्रमा परिणत राज्य संयन्त्र- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बिचौलियाको यन्त्रमा परिणत राज्य संयन्त्र

हतियार खरिद प्रक्रिया रोकिएको केही समयमै मेरो सरुवा गरियो र रकम ‘फ्रिज’ गराएकाले ‘तपाईंलाई प्रहरी नियमावलीबमोजिम किन कारबाही नगर्ने’ भनेर आईजीपी सचिवालयबाट स्पष्टीकरण सोधियो ।
राजेन्द्रसिंह भण्डारी

सरकारी संयन्त्रले अति गोप्य रूपमा निर्माण गर्नुपर्ने बजेटमा अर्थमन्त्री स्वयंले बिचौलियाको अनधिकृत प्रवेश गराएर करको दायरामा हेरफेर गरे भन्ने विषय पछिल्लो समय खुबै चर्चामा रह्यो । अर्थ क्षेत्रको खासै अध्ययन–अनुभव नभएका अर्थमन्त्रीलाई विज्ञताको आवश्यकता पर्ने नै भयो ।

विज्ञताको निर्भरतालाई हल गर्न बिचौलिया नै सबैभन्दा भरपर्दा र लाभदायी पात्र हुन् भन्ने उनको ठम्याइ भने विद्यमान राजनीतिक व्यापारको अभिन्न अंग बनिसकेको छ । राज्यशक्तिको केन्द्रमै रजगज गर्न सफल भइसकेका बिचौलियाको शक्ति दिनानुदिन बढ्दै गएको देखिन्छ । तसर्थ, जुन बिचौलियालाई अर्थमन्त्रीले बजेट कक्षमा प्रवेश गराए तिनैले उनलाई नै अर्थ मन्त्रालयमा पुर्‍याएका रहेछन् भने पनि कुनै आश्चार्य मान्नु पर्दैन । विगतमा, ‘ढाडमा टेकेर टाउकोमा हिर्काउने’ फौजी रणनीतिमा पोख्त अर्थमन्त्रीलाई कहाँ– कसरी टेक्ने, टिक्ने र हिर्काउने भन्ने राम्रैसँग थाहा छ, र त बजेटमा निर्धारण गरिएका करको दायराले गरिबको ढाडमा टेकेर बिचौलियाको टाउकोमा मुकुट पहिराउने काम कुशलतापूर्वक सम्पन्न हुन सक्यो ।

व्यापार घाटा पछिल्लो एघार महिनामै अहिलेको प्रस्तावित बजेटको हाराहारीमा र विदेशी मुद्राको सञ्चिति ६ महिनालाई मात्रै धान्ने अवस्थामा पुगिसक्यो । समग्र अर्थ क्षेत्रको सूचकांकले खतराको संकेत गरिसक्यो । अर्थमन्त्रीको विज्ञता र अनुभवसँग यस्ता विषय मेल खादैनन् । मेल खाँदो हुँदो हो त उनी अर्थमन्त्रीको जिम्मेवारीमै पर्ने थिएनन् । यो आर्थिक मात्र होइन, राजनीतिक व्यापार र व्यवहार घाटाको विषय पनि हो, जसको प्रभाव राज्य संयन्त्रमा यत्रतत्र देखा पर्न थालेको छ । यसै सन्दर्भमा, बिचौलिया शक्तिसँगको मेरो अनुभव र घटना विवरणलाई जस्ताको त्यस्तै उल्लेख गर्न सान्दर्भिक ठान्छु ।

बिचौलियाको दम्भ र कार्यशैली

म नेपाल प्रहरीको अन्वेषण योजना प्रमुख हुँदाको प्रसंग हो । विनम्र अभिवादनसहित एक बिचौलिया प्रहरी प्रधान कार्यालयको प्रशासन विभागको मेरो कार्यकक्ष प्रवेश गर्छन् । निजको उपस्थितिको पूर्वसूचना मलाई आईजीपीले दिइसकेका थिए, सिंगो राज्य संयन्त्रले नै बिचौलियाका लागि सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गरिदिने भएकाले उनीहरूको निर्बाध प्रवेश रोकिने गर्दैन । बिचौलियाहरू स्वभावैले परिस्थितिअनुरूप जति पनि झुक्न सक्ने प्रकृतिका हुन्छन्, उनीहरूको रबाफ, पहिरन र वाक्शक्ति पनि निकै आकर्षक हुने गर्छ, उनीहरू आफ्नो लक्ष्य र लाभ–हानिमा स्पष्ट प्रस्तुत हुने गर्छन् ।

ती बिचौलियाको प्रवेशसँगै हाम्रो चिनजान र सामान्य भलाकुसारी भयो । मैले उनको मनोविज्ञानलाई सूक्ष्म रूपमा नियालिरहेको थिए । उनी मेरो व्यावसायिक निष्ठा र क्षमताको प्रशंसामै असान्दर्भिक किसिमले समय र शब्द खर्च गरिरहेका थिए । मूल विषयमा प्रवेश गर्नुअघि उनी विभिन्न सन्दर्भमा आफूले निर्वाह गरेको भूमिकालाई प्रस्ट्याउँदै आफ्नो पहुँच र शक्तिलाई तथ्य र तर्कपूर्ण ढंगले विवेचना गरिरहेका थिए । यो प्रस्तुतिमा उनले मेरो व्यावसायिक जीवनसमेत अप्ठ्यारोमा पर्न सक्ने वा उज्ज्वल हुन सक्ने प्रसंगलाई पनि बीचबीचमा जोड्थे । उनको प्रस्तुतिमा अख्तियार, अदालत, मिडिया तथा सरकार सबैलाई आफूअनकूल निर्णय गराउन वा सञ्चालन गर्न सक्ने गरी सम्पर्कमा राखेको दम्भ देखिन्थ्यो । राज्यशक्तिमा रहने पात्रको सफलता र असफलतामा आफू नै निर्णायक रहेको चर्चालाई मैले हावादारी गफका रूपमा मात्र लिन सक्थें तर मेरो टेबुलमा आइपुगेको हातियार खरिदसम्बन्धी फाइललाई जसरी पनि अघि बढाउन दिएको दबाबले उनको शक्ति र पहुँचको पुष्टि गरिरहेको थियो ।

के थियो हतियार खरिद प्रसंग ?

नेपाल प्रहरीका लागि हतियार खरिद गर्ने शीर्षकमा डेढ अर्ब रूपैयाँ निकासा भएको थियो, जबकि हतियार खरिद न हाम्रो माग थियो न योजना नै । नेपाल प्रहरीले रकम निकासा गरिनुपर्ने प्राथमिकताको सूचीमा सबैभन्दा पहिले न्यूनतम आधारभूत आवश्यकता जस्तो- ब्यारेक, कार्यालय भवन, शौचालय, लुगा, सवारीसाधन, इन्धन अनुसन्धान उपकरण, प्रविधि विस्तार, सेवाको व्यावसायीकरण राखिएका थिए । त्यस अतिरिक्त, प्रहरीको सुविधाका लागि रकम निकासा गरिदिन पटक–पटक अनुरोध गरिएको थियो । संयोगवश उक्त योजनाको तयारी गर्ने र सरकारको बजेटमा पार्ने जिम्मेबारी निर्वाह गर्दा म नेपाल प्रहरीको अन्वेषण योजना प्रमुख थिएँ । यसरी योजनामै नपरेको शीर्षक, हतियार खरिदमा कसरी यत्रो रकम ‘ब्याक डोर’ बाट निकासा भयो भन्ने प्रसंग जोड्दै मैले हाम्रो वार्तालापलाई विषयवस्तुमा केन्द्रित गराउन खोजें । मेरो जिज्ञासामा बिचौलियाले दिएको जवाफले राज्यशक्तिमा बिचौलिया शक्तिको प्रभाव र निर्णायक भूमिका छर्लङ्ग पार्थ्यो ।

बिचौलियाको जवाफ प्रस्ट थियो, ‘सरकारी ढुकुटी प्रणालीबाट होइन, पहुँचबाट मात्र निकासा हुने गर्छ । मैले यो रकम निकासा गर्नुअघि नै सम्बन्धित गृहमन्त्रीलगायत सरकार प्रमुख र अर्थका पदाधिकारीमा थुप्रै पैसा लगानी गरिसकेको छु । म व्यवसायी हो, लगानी गर्नु र मुनाफा कमाउनु मेरो धर्म हो । जोगी बन्न र रकम डुबाउन कसैले पनि लगानी गर्दैन । तपाईंलाई आवश्यक पर्ने अन्य शीर्षकमा मैले जति पनि रकम निकासा गराउन सक्छु । हामी मिलेर काम गरौं, नेपालमा पैसाको के कमी छ र ? भएको पैसा त सरकारले खर्च गर्न सकिरहेको छैन । उप्रान्त नेपाल प्रहरीलाई आवश्यक पर्ने रकम निकासाको चिन्ता मै लिन्छु । राजनीति, अदालत यहाँ कसलाई पैसा चाहिएको छैन ? अहिले गृह, अख्तियार अदालत सबै हाम्रो अनकूल छन् । लोकमान दाइ (तत्कालीन अख्तियार प्रमुख) मेरै हितैषी हुन्, सधैं भेट भइरहन्छ, आजै पनि बोलाएका छन् ।’ यो रकम निकासामा पनि उनको योगदान छ भन्दै उनले विश्वका अन्य राज्य व्यवस्था कसरी चलेका छन् भन्ने उदाहरण पनि दिन भ्याए, र निष्कर्षमा सुनाए, ‘सबै कुरा पैसाबाटै चल्ने हो र अर्थबाट आर्जेको शक्तिले नै निर्णायक भूमिका खेल्ने हो, बाँकी सबै त हात्तीका देखाउने दाँत न हुन् ।’

ती बिचौलियाले मेरो टेबुलको फाइललाई भोलि नै अघि नबढाउँदा आर्थिक वर्षको अन्त हुने र निकासा भएको सबै रकम ‘फ्रिज’ हुने जसको असर मेरो वृत्ति विकासमा पनि पर्ने घुमाउरो चेतावनी दिइरहे । मैले बजारको परल मूल्यभन्दा तेब्बर बढी र आवश्यक पनि नभएको सामान खरिदको सिफारिस गर्न नमिल्ने तर्क गर्दा उनले रकम बाँडफाँटको फेहरिस्त नै पेस गर्दै मेरो भागमा पनि ५ करोड पर्ने जानकारी गराए । उनले प्रिपेडमै निकै रकम खर्च भइसकेकाले फाइल नबढाए आफ्नो ठूलै रकम डुब्ने जानकारी दिए । मैले उक्त फाइल सिफारिस मात्र गर्ने हो भन्दै संगठनको आवश्यकता र बजारको परल मूल्यभन्दा अधिक भएकाले खरिद गर्न नमिल्ने व्यहोरासहित आफूले लेखेको पत्र र हस्ताक्षर गरेको फाइलअघि बढाइसकेको जानकारी गराएँ । उनले सोही जानकारी आईजीपीबाट प्राप्त भएकाले स्वयं भेट्न आएको बताए । यसै क्रममा हाम्रो सबै वार्तालाप श्रव्यदृश्यमा रेकर्ड भइरहेको सुइँको पाएका उनी थप वार्तालाप नगरी उठे । मैले आइन्दा यस्तो प्रस्ताव लिएर मेरो कार्यालयमा नआउन चेतावनी दिएँ ।

बिचौलिया कति निर्णायक र प्रभावशाली हुन्छन् भन्ने अनुमान केही हदसम्म नगरेको होइन, तर सबै क्षेत्र र निकायका भिन्दाभिन्दै बिचौलिया हुन्छन् भन्ने मेरो अनुमान उक्त घटनाबाट गलत साबित भयो । मेरो अनुभवअनुसार बिचौलियालाई तीन भागमा वर्गीकरण गर्दा, पहिलो श्रेणीमा केन्द्रीयस्तरका सदावहार बिचौलिया पर्छन्, जसले नीति निर्माण तहमै निर्णायक भूमिका खेल्न सक्छन् र पात्र वा दलको परिवर्तनले तिनलाई खासै असर पर्दैन । मेरो सम्पर्कमा आएका ती बिचौलिया अहिले पनि नेपाल प्रहरीलगायत सबै क्षेत्रमा निर्णायक नै रहेको बुझिएको छ । दोस्रो श्रेणीमा बीचका बिचौलिया पर्छन्, जसले नीतिनिर्माण तह र बिचौलियाबीच सम्पर्क शुत्रका रूपमा काम गर्छन् । उनीहरू दुवैका विश्वास पात्रका रूपमा काम गर्छन् । सरकारी अधिकारी, निजी सचिवहरू यस श्रेणीमा पर्छन् । तेस्रो श्रेणीमा फड्के किनाराका बिचौलिया पर्छन्, जसले अवसरको खोजी र जोखिम व्यवस्थापन गर्छन्, जसअन्तर्गत राजनीतिक दलका प्रभावशाली कार्यकर्ता र व्यापारीहरू पर्ने गर्छन् ।

हतियार खरिद प्रक्रियामा जम्काभेट भएका ती बिचौलिया कति प्रभावशाली रहेछन् भने, खरिद प्रकया रोकिएको केही समयमै मेरो सरुवा गरियो र रकम ‘फ्रिज’ गराएकाले ‘तपाईंलाई प्रहरी नियमावलीबमोजिम किन कारबाही नगर्ने’ भनेर आईजीपी सचिवालयबाट स्पष्टीकरण सोधियो । मैले ‘जे गरें संगठनको हितमा काम गरें सोबापत् कारबाही भएमा मेरो मञ्जुरी छ’ भनेर संक्षिप्त प्रतिउत्तर पठाएँ । ‘जवाफ बढी नै कडा भयो मिलाएर लेखौं न’ भनी आईजीपीले सुझाउँदा मैले ‘सत्य कठोर नै हुन्छ म आफ्नो निर्णयमा कायम रहन्छु, परेको बेहोरौंला’ भनें । यसै प्रसंगमा संगठन प्रमुखले देखाएको लाचारी, गृह सचिवलगायत अख्तियार प्रमुखसमक्ष मलाई संगठन प्रमुख स्वंयले उपस्थित गराएका र त्यति बेला भएका वार्तालापलाई छुट्टै प्रसंगमा उदघाटित गर्ने नै छु ।

राज्य संयन्त्र नै बिचौलियाको भरपर्दो यन्त्र जब राज्यशक्तिमा बिचौलिया शक्तिको बिगबिगी बढ्छ तब राज्य संयन्त्र स्वयं बिचौलियाको षड्यन्त्र यन्त्रमा रूपान्तरित हुने गर्छ । बिचौलियाहरू राज्य प्रणाली बाहिरका अवैध शक्ति केन्द्र हुन् जसको उदय आफैं भएको होइन । उनीहरू राज्य संरक्षित र पोषित निर्णायक गिरोह हुन्, जसले लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई नै गन्तव्यविहीन बनाएका छन् । विगतमा तन्त्रका लागि जेलनेलमा परेका नेताहरू अहिले बिचौलियाको यन्त्र र षड्यन्त्रको जालोमा उम्किनै नसक्ने गरी फसेका छन् । बिचौलिया प्राप्ति र अवैधानिक लाभका सहज पात्र हुन्, जसले राज्य शक्तिको स्रोतलाई ‘लुटको धन फुपूको श्राद्ध’ का रूपमा उपयोग गरिरहेका छन् । उनीहरूले दलभित्रका प्रायः सबै प्रभावशाली नेताहरूमा लगानी गरिरहेका हुन्छन् । चुनावी तथा दैनिकी खर्च सबै धानिदिएका हुन्छन् । सरकार परिवर्तन र दल विभाजन हुँदा तथा निर्वाचनका समयमा उनीहरूको बजार झनै विस्तार हुने गर्छ । परेका बेला एकअर्कालाई सक्दो सहयोग गर्ने गरी अघोषित साझेदारीमा उनीहरूको व्यवसाय फस्टाएको हुन्छ । व्यवस्थापन र सन्तुलन कलामा निपुण उनीहरू कमाउन र गुमाउन जति पनि जोखिम मोल्न तयार रहने गर्छन् । अकुत सम्पत्तिको चाँजोपाँजो मिलाइदिने, व्यापार–व्यवसायमा नेता तथा तिनका परिवारका सदस्यको हिस्सेदारी कायम गरिदनेजस्ता रणनीति अख्तियार गर्ने भएकाले उनीहरूको सम्बन्ध दीर्घकालीन किसिमको हुने गर्छ ।

बिचौलिया राज्य संयन्त्रको एउटा मुख्य शक्तिकै रूपमा स्थापित भइसकेकाले, सरकारी पदाधिकारी, सुरक्षा अधिकारीहरूको वृत्तिविकासको अवसर पनि तिनमै निर्भर हुने गरेको देखिन्छ । त्यही भएरै, बिचौलियाले सगौरव ‘फलानालाई फलाना पदमा सरुवा–बढुवा मैले नै गराएको हो’ भनिरहेका हुन्छन् । त्यसैले बिचौलियाबीच रमाएका नेता, सरकारी पदाधिकारी र राज्य संयन्त्रबाट सुशासन, समृद्धिको सपना साकार हुने अपेक्षा गर्नु नै निरर्थक छ । अहिले ‘बालेनहरू’ भिन्न ढंगले सुशासनका प्रतिनिधि पात्रका रूप स्थापित हुन खोज्दै छन् । युवा चेतना र सम्भावनाको गर्भबाट राजनीतिक फाँटमा उदाउन खोजिरहेको ‘बालेन प्रवृत्ति’ लाई समेत बिचौलियाले हातमा लिने हरसम्भव प्रयास गर्ने नै छन् । तसर्थ बिचौलियामा निर्भर राज्याधिकारी र राजनीतिक दलभित्रका नेताहरूको बहिर्गमन नै मुलुकलाई सुशासनको मार्गमा डोर्‍याउने एक मात्र अनिवार्य सर्त बन्न गएको छ । बिचौलियारहित राज्य संयन्त्रको निर्माण नगरी मुलुक आफैं रीति, थिति र नीतिमा चल्न सक्दैन । राज्यप्रणाली र पद्धतिका बाधक बिचौलिया प्रवृत्तिलाई उजागर, निरुत्साहित र निर्मम कारबाही गर्ने कार्यलाई व्यवस्थित रूपमा टुंगोमा पुर्‍याउन आवश्यक छ, जसका लागि जनस्तरबाटै निरन्तर खबरदारी चाहिन्छ । बिचौलियाको न्यानो काखमा मस्त निदाएका कुम्भकर्ण प्रवृत्तिका नेताहरूलाई आगामी निर्वाचनमा विस्थापित नगरे मुलुकको भविष्य हाम्रै अचेतन स्वार्थको सिकार बन्ने निश्चित छ । तसर्थ बिचौलियालाई धिकार्नुभन्दा तिनलाई राज्य संयन्त्रमा स्थापित गर्ने नेतागणलाई नै विस्थापन गर्ने अभियानमा हामीले आ–आफ्नो स्तरबाट योगदान पुर्‍याउन आवश्यक छ ।

भण्डारी अवकाशप्राप्त प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक हुन् ।

प्रकाशित : असार १५, २०७९ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बालेनलाई बिराउने सुविधा छैन !

यस पटक मतपेटिकाका माध्यमबाट प्रकट भएको युवा भावना दलहरूप्रतिको आक्रोश र उत्तेजना मात्र होइन, मुलुकको अनिवार्य आवश्यकता हो, युवा भविष्य र मुलुकको मुहार फेर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हो ।
क्रान्ति बन्दुकको नालबाट मात्र होइन, लौरोबाट पनि सम्भव छ, युवाका लागि यो अभियान उत्प्रेरक छ । विद्यमान राजनीतिको फोहोरी भेलमा देखिएको विश्वासको त्यान्द्रो पनि हो यो ।
राजेन्द्रसिंह भण्डारी

‘बालेन’ शब्द युवा जनजिब्रोमा एकाएक आएको होइन, न त फगत व्यक्तिविशेषको पहिचान हो । यो त, युवा भावना र सम्भावनाको सशक्त दाबी र आह्वान पनि हो, जो राजनीतिको शान्त तर फोहोरी तलाउमा तरंग ल्याउन केही हदसम्म सफल हुन सकेको छ । बालेनको लौरो राजनीतिमा रहेका क्षमताविहीन पुराना नेताको दलीय एकाधिकारविरुद्ध सन्देशमूलक प्रहार पनि हो ।

क्रान्ति बन्दुकको नालबाट मात्र होइन, लौरोबाट पनि सम्भव छ, युवाका लागि यो अभियान उत्प्रेरक छ । विद्यमान राजनीतिको फोहोरी भेलमा देखिएको विश्वासको त्यान्द्रो पनि हो यो । युवा विश्वासका प्रतिनिधि पात्र बालेनको सफलता वा असफलताले मुलुकको सिंगो भविष्यलाई कुन मार्गमा डोर्‍याउने भन्ने छिनोफानो पनि गर्नेछ । बालेन एकाएक चामत्कारिक ढंगले प्रकट भएका विलक्षण राजनीतिकर्मी पनि होइनन्, यी त युवाहरूका रोजाइका प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । ती युवा जो विश्वविद्यालयको डिग्री भएर पनि जागिरका लागि अयोग्यहरूको सामु भौंतारिरहेका छन् ।

मुलुक कोरोनाले आक्रान्त भएका बेला युवाहरू स्वस्फूर्त समूह ‘इनफ इज इनफ’ भन्दै बालुवाटारतिर लागे, वास्तवमा यो ‘नकिङ द डोर’ अर्थात् सरकार र राजनीतिक दलको अकर्मण्यताविरुद्ध पहिलो सशक्त शंखनादको चरण थियो । विडम्बना, भोका–निमुखाहरू, श्रम गरेर एक छाक टार्नसम्म धौधौ भएका सर्वसाधारणका लागि टुँडिखेलमा युवाहरूको पहलमा भइरहेको खाना निःशुल्क वितरण कार्यलाई तत्कालीन सरकार र नगरपिताले बन्देज लगाउने उर्दी गरेका थिए । यो उर्दी मात्र थिएन, मानवीय संवेदनाको हत्या गरिएको निर्मम क्षण पनि थियो । त्यति बेला आफ्नै रंगीन दुनियाँमा रमाइरहेका युवा र्‍यापर बालेनलाई कुनै पत्रकारले सोधेका थिए, ‘तपाईं अचेल त मायापिरतीका गीत गाउनुहुन्न नि !’ बालेनले भनेका थिए, ‘मेरो देशका दाजुभाइ, दिदीबहिनी कोरोनाको पीडामा आक्रान्त भएका बेला मायापिरतीका गीत कसरी गाऊँ ?’ उनले बरु पिरती होइन, पीडाका गीतका माध्यमबाट सरकारको ध्यानाकर्षण गराउन खोजे तर ‘समृद्ध नेपाल र सुखी नेपाली’ को मन्त्रको जग र जपमा टिकेको सरकारले भने कोरोना केही होइन भन्दै ‘बेसार–पानी पिएर, हाच्छ्युँ गरेर भगाउने’ सल्लाह दिइरह्यो । यस्ता बेसारे र बेसुरे सल्लाह नागरिक–बेवास्ताका प्रतिनिधि घटना मात्र हुन्, जो कोरोनाकालमा कठोर यथार्थका रूपमा प्रकट भए ।

तथ्यांकले सरकार र राजनीतिक दलको भूमिका लोकहितकारीभन्दा बिचौलिया–हितकारी हुन गएको पुष्टि गरिसकेकाले सोही विषयमा थप माथापच्ची गरिरहनु सान्दर्भिक छैन । लोकतन्त्रमा सरकार र राजनीतिक दलहरूलाई होसमा ल्याउने मौका निर्वाचनमा पाइने भएकाले यो पटक प्रकट भएको अभिमतलाई भिन्न दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्न आवश्यक छ ।

बालेनको लौरो राजनीतिक दलहरूलाई हिर्काउने–थर्काउने गरी उठेको छ । आखिर लौरो दण्डको प्रतीक हो । बालेनको सफलता मतपत्रका माध्यमबाट प्रतीकात्मक रूपमा मात्र प्रकट भए पनि यसले दिएको सन्देश भने राजनीतिक वृत्तमा दीर्घकालीन असर पुर्‍याउने प्रकृतिको छ । कसैको असफलताबाट प्राप्त हुन गएको सफलतालाई बालेन स्वयंले सूत्रबद्ध गर्न सक्छन् वा सक्दैनन् भन्ने कुराले दलको शुद्धीकरण र पुस्तान्तरणको मुद्दालाई तार्किक निष्कर्षमा पुर्‍याउनेछ । यो विशेष गरी युवाको सर्वोपरि हित र परिवर्तनको मुद्दा पनि हो । यसलाई हरेक तहको व्यवहारमा उतार्न एकल बालेनको बुताबाट मात्र सम्भव छैन, परिणाममुखी र परिवर्तनको मुद्दा बनाउन सबै युवाको सक्रिय र सचेत प्रयास आवश्यक रहनेछ । राजनीतिक दलमा लामो समयदेखि मनमौजी ढंगले कब्जा जमाएर बसेका पुराना पुस्ताका नीतिविहीन नेताहरू बालेनको लौरोबाट अझै त्यति भयभीत देखिँदैनन् ।

‘बालेनहरू पानीका फोका हुन् ! विगतमा पनि यसै गरी नानीमैयाँहरू आए, बिलाए ! अन्य मुलुकमा पनि यस्ता पात्रहरू क्षणिक वा लाक्षणिक रूपमा आउँछन्, जान्छन् ! हामी नै राजनीतिका विकल्पहीन पर्याय हौं’ भनेर अझै उनीहरूले खुला चुनौती दिन छाडेका छैनन् । पुराना पुस्ताका नेताहरू जसरी आ–आफ्ना दलमा युवाशक्तिलाई प्रवेशनिषेधको बोर्ड झुन्ड्याएर राजनीति गर्न सफल भएका छन्, त्यसरी नै राजनीतिको खुला राजमार्गमा पनि बालेनलाई लेनमा आउन नदिन हरसम्भव प्रयास गरिरहेका छन् वा गर्ने नै छन् । कुशासन र बिचौलियाको चक्रव्यूहमा फसिसकेका ऊर्जाविहीन नेतृत्वहरूले सहजै बहिर्गमन रोज्लान् भनी अपेक्षा गर्नु पनि निर्थरक छ । तर आफ्नै गाउँठाउँका मतदातासमेतले आफ्नाविरुद्ध लौरो देखाउन थालिसकेकाले उनीहरू केही हदसम्म हच्किन बाध्य भएका छन् । यसरी हच्किएकाहरू झनै सशक्त ढंगले प्रतिवादमा आउने खतरा रहेकाले बालेनको सांकेतिक उपस्थितिलाई सशक्त र परिणाममुखी बनाउन युवाहरूको पहरेदारी, खबरदारी र साझेदारी निरन्तर आवश्यक छ ।

युवा पहरेदारी र साझेदारी कसरी कायम राख्ने ?

युवाहरूमा प्रचुर मात्रामा रहने भावना र ऊर्जा नै विकासका आधारभूत सर्त हुन्, जसलाई एकीकृत र संगठित गर्न निश्चित कार्ययोजना र रणनीति आवश्यक हुन्छ । संघीय राजधानी काठमाडौं, प्रादेशिक राजधानी धनगढी र उपमहानगर धरानसहित अन्य सहरमा, स्वतन्त्र उम्मेदवार नरहेका स्थानमा समेत लौरामा उल्लेख्य मत परेको देखिएको छ, जसले यी सबै वर्ग–क्षेत्रको भावना र सम्भावनालाई कसरी संगठित र सूत्रबद्ध गर्ने भन्ने विषयमा खुला छलफलको माग गरेको छ ।

यसरी यत्रतत्र प्रकट भइरहेको युवा आँटलाई परिवर्तनको आशाका रूपमा कसरी उपयोग गर्ने भन्नेमा युवा चिन्तन र सक्रियता झनै सशक्त रूपमा अघि बढाउन जरुरी छ । वास्तवमा, बालेन युवा शक्तिको भावना र ऊर्जासँग जोडिएका पात्र हुन् । उनले युवा भावनालाई सम्भावनामा परिणत गर्न तत्कालीन, मध्यकालीन र दीर्घकालीन योजनालाई कार्यान्वयनमा लैजाने अठोटसमेत गरेका छन् ।

बालेनले मोनो रेल, मेट्रो रेलका ठूला कुरा गरेका छैनन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, फोहोर व्यवस्थापनजस्ता आम सरोकारका मुद्दामा ध्यान दिने प्रतिबद्धता गरेका छन् । फोहोर व्यवस्थापन गर्नु कुनै महाभारत होइन तर योसँगै जोडिएको राजनीतिको फोहोरी खेल उन्मूलनका लागि युवाशक्तिको व्यवस्थापन गर्नु चाहिँ बढी महत्त्वपूर्ण हो । घरघरमै गएर दर्ताको सुविधा दिने, कर संकलन गर्ने, नक्सापास गरिदिनेजस्ता सामान्य प्रकृतिका तर सर्वसाधारणको दैनिकीसँग जोडिएका प्रतिबद्धताले बालेन आम नागरिकको असुविधाप्रति सचेत रहेको पुष्टि गर्छन् । यसले आम नागरिकसँगको भावनात्मक सम्बन्ध र स्वामित्वलाई स्थापित गर्ने नै छ तर यसको सुसञ्चालन गर्ने संयन्त्रलाई कसरी विकास र व्यवस्थित गर्ने भन्ने पक्ष उत्तिकै चुनौतीपूर्ण छ ।

बालेनले प्रतिकूल र अवरोधमुखी राजनीतिक संयन्त्रभित्र रहेर सेवामुखी राजनीतिक निर्णयहरू गर्नुपर्ने हुन्छ । तसर्थ आम नागरिकको बृहत् स्वामित्वलाई उपयोग गर्न सातामा कम्तीमा दुई पटक ‘आम नागरिकसँग मेयर’ जस्ता कार्यक्रमलाई खुलामञ्चमै सञ्चालन गरी ‘पब्लिक अडिटिङ’ को मोडललाई मुख्य संयन्त्रका रूपमा उपयोग गर्न आवश्यक छ । यसका साथै शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, सम्पदा लगायतका क्षेत्रका विज्ञहरूको समूहलाई आधिकारिक बोर्डका रूपमा गठन गरी उनीहरूको विज्ञतालाई उपयोग गर्ने रणनीति अवलम्बन गर्नुपर्नेछ । यसरी विज्ञताको सेवा दिने व्यक्तिहरूलाई निःशुल्क सेवाका लागि आह्वान गर्ने र हरेक निर्णयलाई पारदर्शी बनाउने कार्यनीतिलाई कार्यविधिमै समावेश गर्ने रणनीति अख्तियार गर्नुपर्छ ।

अघिल्ला मेयरको पहिलो निर्णय नै आफ्नै सुविधाका लागि सवारीसाधन खरिद गर्ने रहेको थियो । यस पटकको पहिलो निर्णय युवा रोजगार र सहभागिताका लागि के गर्ने भन्ने योजनाबाट हुनुपर्छ । यसरी कार्य आरम्भ गरे बालेनले जनमतको सम्मान गरेको ठहर्नेछ । यसबाहेक अन्य कैयन् विषयमा अन्यत्रका सफल अभ्यासलाई अनुसरण गर्न सकिन्छ । यस क्रममा भक्तपुरको जनसहभागितामूलक विकासको रणनीति अनुकरणीय हुन सक्छ । जनमतका माध्यमबाट प्रकट हुन गएको युवा सोचलाई उपयुक्त संयन्त्र र वैज्ञानिक शैलीका माध्यमबाट सञ्चालन र सन्तुलनमा कसरी ‘र्‍याप र ट्र्याप’ गर्ने भन्ने मुख्य चुनौती बालेनको काँधमा छ । युवा–हुँकारले पुरानो सोच र प्रवृत्तिलाई ट्र्याप अर्थात् जालमा पार्न खोजेको देखिन्छ ।

‘बल्ल पर्‍यो माकुरी जालैमा’ भनेजस्तै सहरी क्षेत्रका चेतनशील युवाहरूले पुरानालाई जालमा फसाएर पौराणिक बनाउने भरमग्दुर प्रयास गरिरहेका छन् तर यो जाल माकुरीको मात्र भयो भने यसमा केवल सानो झिँगा फस्न सक्ने सम्भावना हुन्छ । तसर्थ कसैले पनि कुल्चिन नसक्ने गरी फलामकै जाल बनाउन आवश्यक छ । युवा शक्तिलाई एकीकृत र संगठित गरेर मात्र फलामको जाल तयार गर्न सकिन्छ । यसको निर्माणको अभियानबाट विमुख हुने छुट बालेनलाई रहनेछैन ।

युवाशक्ति नै परिवर्तनको संवाहक हो । यस पटक मतपेटिकाका माध्यमबाट प्रकट भएको युवा भावना केवल दलहरूप्रतिको आक्रोश र उत्तेजना मात्र होइन, यो कसैको असफलताको उपज पनि होइन, न त पानीको फोका नै । यो त मुलुकको अनिवार्य आवश्यकता हो, युवा भविष्य र मुलुकको मुहार फेर्ने महत्त्वपूर्ण मौलिक अवसर पनि हो । निकट भविष्यमा हुन लागेको संघीय तथा प्रादेशिक निर्वाचनमा पनि युवाशक्तिलाई सक्रिय गराइराख्न हजारौंहजार बालेनहरू अग्रसर हुनु उत्तिकै आवश्यक छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १३, २०७९ ०७:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×