राजनीतिमा ‘धर्म’ को अडेस- विचार - कान्तिपुर समाचार

राजनीतिमा ‘धर्म’ को अडेस

घृणाले धार्मिक खास्टो ओढेर राजनीति गर्न थालेपछि अध्यात्म आदर्श रहँदैन, धर्म व्यवसायमा फेरिन्छ । सत्तासंरक्षित यस्तो विश्वव्यापी अभ्यास भारतमा प्रस्ट देखिएको मात्र हो ।
नरेन्द्रजंग पिटर

सांस्कृतिक राष्ट्रवाद नै राजनीतिको केन्द्र बनाउने भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) सन् २०१४ मा सत्तामा पुगेपछि अन्धधार्मिकताले शीर्षस्थान ओगट्यो । नियोजित ‘लिन्चिङ’मा मुसलमान, दलित र आदिवासी पर्दै गए । आस्था र धार्मिकताको अर्थ फेरियो । अल्पसंख्यकप्रति आक्रमण सामान्य बने । उदारवादी आक्रमणका निसानामा परे ।

फासीवादी उत्तेजनाबाट सावधान रहन प्रबुद्धजनले धेरै पहिलादेखि नेतृत्वलाई सचेत गराइरहेका थिए । ती उदारवादी विचारकले पहेँलो वस्त्रधारीको आक्रमण मात्र सहनुपरेन, सत्ताको कोपभाजनमा पनि पर्नुपर्‍यो, परिरहेका छन् । घृणाले धार्मिक खास्टो ओढेर राजनीति गर्न थालेपछि अध्यात्म आदर्श रहँदैन, धर्म व्यवसायमा फेरिन्छ ।

भाजपा प्रवक्ता नूपुर शर्मा र नेता नवीन जिन्दलले हालै पैगम्बर महम्मदप्रतिको अभद्र टिप्पणी गरेपछि यसको प्रतिक्रिया विश्वभरिबाट आइरहेको छ । भाजपाले ती प्रवक्तालाई पार्टीबाट निष्कासन गर्दै घृणा फैलाएको आरोपमा उजुरी दर्ता पनि गर्‍यो । राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभालले इरानी विदेशमन्त्री हुसेन आमिर अबदुल्लाहसँग उनीहरूलाई सशक्त कारबाही गर्ने प्रतिबद्घता जाहेर गरे । सरकारले उनीहरूको बयानलाई ‘फ्रिंज’ (लम्पट तत्त्व) भन्यो । अहिले भारतीय सत्ता धार्मिक उन्मादमा चढेर राजकीय अभ्यास गर्दै छ । तर भाजपा प्रवक्ता तथा नेताहरूका भड्काउ अभिव्यक्तिविरुद्ध गल्फबाट प्रतिक्रिया आएकाले सरकार भने ब्याकफुटमा आएको छ ।

मिडिया र फिल्मी उद्योग

केन्द्रीय सत्तामा भाजपा आएदेखि नै बलिउडमार्फत घृणा फैलाइँदै आइएको छ । ‘कश्मीर फाइल’ विशुद्ध घृणाकेन्द्रित सिनेमा हो भन्ने आरोप समीक्षकहरूले लगाइरहेकै बेला गृहमन्त्री अमित शाहले हालै ‘सम्राट पृथ्वीराज’ को प्रिमियममा सन् २०१४ देखि सांस्कृतिक क्रान्तिको सुरुआत भएको भनेपछि असहिष्णुतावादी झनै हौसिएका छन् ।

सत्तासँगै संस्कृति र मिडिया उद्यमको लय फेरिँदै गएपछि अधिकांश कर्पेरेट मिडियाका समाचार– विचारका विषय बदलिएका छन् । सत्ताका अदृश्य हुकुम र इस्लामोफिबियाले ग्रसित मिडियालाई ‘अघोषित भाजपा प्रवक्ता अर्थात् गोदी मिडिया’ भन्न थालिएको छ । विश्वको सबभन्दा ठूलो प्रजातन्त्रमा मिडिया स्वतन्त्रताको सूचकांक खस्कँदै १ सय ५० अंकमा झरेको छ भने मानवविकास सूचकांक १ सय ३१ औं स्थानमा ।

लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्समा दीक्षित वकिल नूपुर शर्मा आवेग वा अञ्जानमा बहकिएकी थिइनन् न पत्रकारिताबाट राजनीतिमा हाम फालेका नवीन जिन्दल नै । उनीहरू भाजपाको माउ संगठन राष्ट्रिय स्वयम्सेवक संघ (आरएसएस) ले झन्डै सय वर्षदेखि गरिरहेको घृणा अभियानको एउटा अंग थिए, हुन् । पहिल्यै एक टीभी शोमा शर्माले भारतले १९४७ मा पाएको स्वतन्त्रतालाई ‘भीख’ र वास्तविक स्वतन्त्रता सन् २०१४ मा भाजपा सत्तामा आएपछि पाएको भनेकी थिइन् । महात्मा गान्धीको हत्यालाई ‘उपयुक्त’ मान्ने आरएसएस हत्यारा नाथुराम गोड्सेलाई ‘नायक’ मानेर पुज्छ । तर, भाजपा सरकार भने पाहुनालाई सावरमतीको गान्धी आश्रममा निम्त्याएर चर्खा कात्न लगाउँछ, विदेशमा गान्धीको मार्केटिङ गर्न चुक्दैन ।

भाजपा, भारतको सरकारी पार्टी हो । एकातर्फ माउ संगठनको दिशानिर्देशन पालन गर्नुपर्ने अर्कातर्फ समग्र देशको अभिभावक बनेर विश्वमानकमा खरो उत्रिनुपर्ने दोहोरो दबाब र भूमिकामा छ ऊ । उसको सरकारी दायित्व आरएसएसको जस्तो राष्ट्रिय सीमामा मात्र सीमित नभै वैश्विक मानकमा हुन्छ । वैश्विक दबाब बढेपछि घृणा फैलाउने ३८ नेताको सूची तयार गरेर २७ लाई हालै कडा चेतावनी दिइएको छ । आईटी विशेषज्ञको सहयोगमा तयार गरिएको ८ वर्षे सूचीमा (सेप्टेम्बर २०१४ देखि ३ मई २०२२ सम्म) घृणा कारोबारी ती ३८ नेताले ५ हजार २ सय पटक त्यस्ता वक्तव्य दिएका रहेछन् ।

असहिष्णुताका वैचारिक क्रोनोलोजी

आरएसएसका वैचारिक पुरोधा बालकृष्ण शिवराम मुन्जे पहिला सरसंघचालक केबी हेगेडेवार र विनायक दामोदर सावरकरका गुरु र प्रेरक थिए । उनको प्रेरणास्रोत इटलीका नेसनल फासिस्ट पार्टीका नेता बेनिटो अमिलकारे आन्द्रिया मुसोलिनी हुन् । इटलियन लेखिका मार्जिया कोसालेरीका अनुसार मुन्जेले १९ मार्च १९३१ मा मुसोलिनीलाई भेटे मात्रै हैन ‘द फासिस्ट अक्याडमी अफ फिजिकल एजुकेसन’ को भ्रमण पनि गरे । फासीवादी राजनीतिका केन्द्र द बाल्लिया र अवांगार्दिस्त अर्गनाइजेसन थिए । दुवै संस्था फासीवादी प्रशिक्षण केन्द्र हुन् । कोसालेरीका अनुसार मुन्जेले भ्रमण गरेका ती संस्थान र आरएसएसका प्रशिक्षण पद्घति र ड्रेसकोडमा अद्भुत समानता छ ।

चित्रकार पाओलो ग्यारेटोले डिजाइन गरेको ब्ल्याक सर्ट फासीवादको ड्रेसकोड बन्न गयो । उदारवादी, समाजवादी र कम्युनिस्टहरूलाई ब्याक सर्टधारीले आक्रमण गर्थे । सन् १९२२ मा उनीहरूले रोममा मार्च गर्दै युरोपमा फासीवाद उदयको सन्देश दिएका थिए ।

मुन्जेको भ्रमणले हिन्दु महासभा र आरएसएसको घृणा वैचारिकी तयार गर्‍यो । यतिले मात्रै पुग्दैनथ्यो, मिथकलाई इतिहास साबित गर्न इतिहास पुनरलेखन आवश्यक हुन्थ्यो । मध्यकालीन भारतीय इतिहासको पुनरलेखन गरेर पीएन ओकले (१९१७–१९९०) मस्जिद, मदरसा एवं मुगलकालीन स्मारकको गर्भमा शिवलिंग छ भन्ने मिथक तयार गरे । अझ दीनानाथ बात्राले ‘अखण्ड भारत’ भनेर लेखेको पुस्तकमा तत्कालीन गुजरातका मुख्यमन्त्री अर्थात् अहिलेका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको भूमिका राखेर ५० हजार विद्यालयमा पढाउन थालियो । आरएसएसका अहिलेका सरसंघचालक मोहन भागवतले हरिद्वारमा १४ अप्रिल २०२२ मा ‘२५ वर्षमा बलपूर्वक भए पनि अखण्ड भारत’ बनाउने भन्ने उद्घोषले सार्कक्षेत्रमा फेरि हलचल मचायो ।

सन् १९९० मा सोभियत रुसको विघटन र शीतयुद्धको अन्तसँगै विश्वमा नयाँ बहस सुरु भयो । ग्लोबलाइजेसन, लिबराइजेसन र प्राइभेटाइजेसनको वायुपंखी घोडा मैमत्त भएपछि त्यसको वैचारिकीको आवश्यकता झन् बढ्यो । अमेरिकाका सैमुअल फिलिप्स हन्टिङ्टनले (सन् १९२७ –२००८) १९९३ मा फरेन अफेयर्स पत्रिकामा ‘द क्लास अफ सिविलाइजेसन’ लेखिरहँदा सोभियत रुस ढलिसकेको थियो । पश्चिमा समाजले शीतयुद्ध अन्तको उत्सव मनाइरहेकै बेला हन्टिङ्टनका शिष्य फ्रान्सिस फुकुयामाले ‘इतिहासको अन्त’ लेखिसकेका थिए । टुइन टावर आक्रमणपछि त हन्टिङ्टन चर्चाको शिखरमा पुगे । उनको विवादास्पद पुस्तक ‘हु आर वी ? द च्यालेन्जेज टु अमेरिकाज नेसनल आइडेन्टिटी’ (२००४) को वैचारिकीले त संसारभर सांस्कृतिक राष्ट्रवादको आवरणमा फासीवाद मौलाउँदै गयो ।

अरबको दबाब

पछिल्लो समय भारतमा अल्पसंख्यक त्यसमा पनि मुसलमान, दलित, इसाई र आदिवासीमाथि आक्रमण हत्या, गिरफ्तारी भइरहँदा विश्व जनमत चुपचाप नै थियो । तर पैगम्बर महम्मदविरुद्ध सरकारी पार्टी प्रवक्ताले नै घृणास्पद बयान दिएपछि मात्र अरब देशले प्रतिक्रिया जनाएका हुन् । स्वयम् अरब देशको मानव अधिकार रेकर्डलाई तेल समृद्धि छोपिदिएको छ । मानव अधिकारका ठेकेदारको आँखामा पनि पट्टी बाँधिदिएको छ ।

भारतले अहिले धन्दालाई धर्मभन्दा माथि राख्यो । खाडीका देशमा ८० लाख भारतीय काम गर्छन् । ५० प्रतिशत रेमिन्ट्यान्स त्यहीँबाट आउने भएकाले राष्ट्रिय रूपमा जति मुसलमानलाई घृणा गरे पनि अरब देशहरूसँग सबन्ध बिगार्न भारत सक्दैन, चाहँदैन ।

अन्तमा,

शतवार्षिकीको संघारमा रहेको आरएसएसको राजनीतिक शाखा भाजपा घृणाको चक्रव्यूहमा फसिरहेको छ । अल्पसंख्यकविरुद्ध घृणा अभियानलाई सत्तामा पुग्ने सिँढी बनाएको पार्टीलाई इस्लामोफोबिया महँगो पर्ने देखिन्छ । अर्काको आस्था अघात पार्दा आउने प्रतिकार कोही धर्म–धन्दावालाहरू बुझ्दैनन् तर विज्ञानवादीलाई आक्रमण गर्न भने संसारभरकै यस्ता धन्दावालाहरू एक हुन्छन् ।

घृणाको हावा शक्तिको हुकुममा बहँदैन । समय शासकका आदेशमा चल्दैन । अनुकूलता पात्रोले नियन्त्रण गर्दैन । जुन हतियारले शक्ति आर्जन गरिएको हुन्छ कालान्तरमा त्यही हतियारले गद्दीबाट हुत्याइदिन सक्छ । नेताहरूले गलत तत्त्वलाई प्रोत्साहित गर्दा पार्टी र देशले दुःख पाउँछन् । इतिहाससँग जब वर्तमानले बदला लिन सोचिन्छ तब यसले कुनै देशले भविष्य सम्बोधन गर्न सक्दैन । इतिहास पुनर्लेखन हुँदैन, इतिहासको हित अनुसार व्यवस्थापन मात्रै हुन्छ ।

अतिवादी धार्मिक सोच मस्तिष्कमा ‘इन्जेक्ट’ गरेपछि घृणा रसायन तयार भएर मानवता रित्तिएको मान्छे, धार्मिक अतिवादी बन्न पुग्छन् । लम्पटहरू आफूलाई श्रेष्ठ र विधर्मीलाई नीच देखाउन धर्मग्रन्थ पल्टाउन थाल्छन् । सभ्यताका विकासका चरणमा भएका शक्ति र शासकका द्वन्द्व, झडप र लडाइँका इतिहासलाई जब आजको नजरले सुन्दर/कुरूप, आदर्श/घृणित बनाएर इतिहाससँग बदला लिन खोजिन्छ तब त्यो सभ्यताका लागि ‘बाइप्रोडक्ट’ मात्रै बन्छ ।

दिमागमा ‘कम्युनल प्वाइजन’ भरिएपछि मान्छेले अरू सोच्न सक्दो रहेनछ । विज्ञानवादी, उदारवादी, मानवतावादी र कम्युनिस्टहरू पनि कसरी प्रभावित हुँदा रहेछन् भन्ने उग्रदक्षिणपन्थका जगजगी भएर अहिले विश्वव्यापी देखिँदै छन् । त्यो सत्तासंरक्षित अभ्यास भारतमा प्रस्ट देखिएको मात्र हो ।

कहिलेकाहीँ हावाको गति थाहा नपाई दुस्मनको घरमा झोंसेको आगोको लप्का फर्केर आफ्नै घर खरानी बनाइदिन सक्छ भन्ने कुरा उन्मादीहरू बुझ्दैनन् । इतिहासबाट पाठ सिक्दैनन् । दोस्रो विश्वयुद्धको हिटलरको जर्मनी पढ्दैनन् । जे रोपिन्छ, त्यही उम्रन्छ र फल लाग्छ । घृणा फैलाएर वर्चस्वशालीहरूको अहंकारको घैंटो फुटेपछि त्यो विष आफैंलाई लाग्न पनि सक्छ भन्ने भाजपालाई प्रवक्ता शर्माको भनाइले फेरि पनि साबित गर्‍यो ।

सूचना र सञ्चारको सहजताले भारतमा भैरहेका राजनीतिक, सांस्कृतिक र सामाजिक हलचलको तत्काल प्रभाव छिमेकमा पनि परिहाल्छ । उदारवादी समाज अहिले क्रमशः ‘धार्मिक’ हुँदै त्यसका बाछिटा क्रिया र प्रतिक्रिया बनेर यहाँ पनि देखिँदै छन् । बुझ्नु पर्छ— संकेत नै सन्देश हुन्छ । थाहा नपाउनु नहुनु हुँदैन । ‘अन्डर करेन्ट’ खुला आँखाले देखिँदैन । अझ आग्रह मिसिए दृश्य वास्तविकताभन्दा फरक देखिन्छन् । सूचना र भावनालाई अन्तर्राष्ट्रिय सीमाको कुनै अर्थ रहँदैन । भावना विदेशबाट आउन भिसा र पासपोर्ट कुर्दैन । यसै पनि भारत नेपालका सीमा खुला नै छन् ।

प्रकाशित : असार १२, २०७९ ०८:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चुनावी संकेत र सन्देशहरू

पार्टीलाई बिर्ता, कार्यकर्तालाई कमारा, मतदातालाई रैती र आफूलाई जिम्वाल सोच्ने नेतृत्वहरूका टाउकैमा परिस्थितिले चुनावमार्फत मुंग्रो बजारिदिएको छ ।
नरेन्द्रजंग पिटर

स्थानीय तहको चुनावले नेपाली राजनीतिमा बहसको शीर्षक नै फेरिदियो । घटना र अवस्थाले मानिसलाई नियन्त्रण र निर्देशन गर्छ । परिणामले नियत प्रस्ट्याउँछ । विरोधीको कमजोर हिस्सामा किल्लाभेदन गर्दै सकुशल बाहिर निक्लनु कुशल सेनापतिको रणकौशल हो ।

व्यूहरचनामा दूरदृष्टि पुर्‍याए कमजोर सैन्य शक्ति, हतियारको कमी र प्रतिकूल अवस्थामा पनि शक्तिशाली सेनालाई सहजै पराजित गर्न सक्छ । ससाना लाग्ने विषयले निर्णायक क्षणलाई गम्भीर प्रभाव पार्नेमा रणनीतिकारहरू मिहिन पाराले ध्यान दिन्छन् । चुनाव व्यवस्थापन कला पनि हो । हालै सम्पन्न चुनावमा दुई प्रकारका गठबन्धन भए । हितअनुकूलका मूल्यहीन अनेकौं गठबन्धन पनि भए । गुटका ‘टसल’ ले घर पोलेर मूल कोठा खोज्ने प्रवृत्ति पनि देखियो । गठहरू त भए तर तिनमा नैतिक बन्धन भने रहेन । स्वतन्त्रहरूको विजयले पार्टीहरूको मर्ममै प्रहार गर्‍यो ।

अहंकारका किल्लाहरू ध्वस्त

स्थानीय तहको चुनावमा अहंकारका धेरै धरहरा गर्ल्यामगुर्लुम्मै ढले । तर घमन्डले तीतो सत्य स्विकार्दैन, तर्क र बहाना खोज्छ । चुनाव विषय एक, सन्देश अनेक खालको रह्यो । कहिलेकाहीँ इतिहासले जिस्काउँदै भविष्यलाई शिक्षा दिइरहेको हुन्छ । चोट नलागे दर्द कहाँ महसुस हुन्छ र !

अहंकारले औचित्य साबित गर्न स्व–महानताका अनेकौं तर्क उमार्छ । देखिँदै छ । त्यसले पहिला बहुसंख्यकवाद बनेर राष्ट्रवादी देखिन भाषा, धर्म, संस्कृति, रङलाई आधार बनाउँछ । मिथकलाई गौरवपूर्ण इतिहास बनाउँदै ‘म उच्च स्तरको, तँ नीच स्तरको’ भन्ने ठहर्‍याउँछ । मिथकमा गौरवान्वित हुँदै इतिहासकार र वैज्ञानिकसँग जोरी खोजेर वर्तमानसँग बदला लिन खोज्छ । इतिहास र मिथकलाई सुविधा अनुसार घालमेल गर्दै जनमतलाई भीडमा फेर्न उत्तेजना फैलाउँछ ।

अहंकारको नायकत्व गढ्न तर्क कोरल्ने दरबारी फौज हुन्छ । तर्क नहुने भए हरेक अपराधीले आत्महत्या गरिसक्थ्यो । तर, कुतर्क र सत्यको साइनो हुँदैन । झुटको आयु परिणामले लामो हुन दिँदैन ।

किन हुन्छन् गठबन्धनहरू ?

दुवै गठबन्धन, गठबन्धन तोडेर भएका गठबन्धन, गठबन्धनलाई महत्त्व नदिनेहरूको सक्रियताले गठबन्धन सिद्धान्तप्रति नै प्रश्न, आशंका र अविश्वास जन्माए । सन्धि, सम्झौता र गठबन्धन भनेका कमजोरले शक्तिशालीसँग गर्ने अल्पकालीन सहमति भएकाले तिनमा मूल्य, मान्यता, आदर्श, सिद्धान्त र राजनीतिक संस्कृतिको कुनै अर्थ रहँदैन; उपलब्धिलाई मात्रै ध्यान दिइन्छ । शक्तिशाली विरोधीलाई पछार्न वा शक्ति सञ्चय गर्न कमजोर शक्तिहरूबीच गरिएको एकता, सहमति वा गठबन्धनको आयु लामो भने हुँदैन ।

वर्चस्व कायम गर्न चुनावमा भएका केन्द्रीय गठबन्धनहरूले स्थानीय वर्चस्व तोड्न ‘विरोधीको विरोधी मित्र’ सिद्धान्तले शक्तिको भाषा र अभ्यासमाथि व्यवहारवादी हुनुपर्ने र दयामा नभई आफ्नै शक्तिमा भर पर्नुपर्ने सन्देश फेरि पनि दियो । कार्यकर्ताहरूले नेतृत्वको आदेश लत्याएर हैसियत देखाइदिए । आदेशमा नचल्ने सोचलाई अन्तर्घात भनियो तर अन्तर्घाती खुट्ट्याइँदा त्यसको कम्पन गुट बनेर धक्का केन्द्रसम्मै पुग्ने हुँदा त्यस्तो गरिने भने छैन । गुटमा चलेका पार्टीहरूभित्र वर्चस्व कायम गर्न अन्तर्घात स्वाभाविक दाउपेच बन्यो । बरु, स्वतन्त्र र विद्रोही उम्मेदवारहरूले परम्परागत दलहरूको औचित्यमाथि हस्तक्षेप गरेर नयाँ अवस्थामा पुर्‍याइदिए ।

खेल र झेल नियाल्दा लाल र नीला मण्डलेहरूका बीचमा जन्मजात पहेंला मण्डलेहरू दुवैलाई उपयोग र उपभोग गर्दै मुस्कुराए । यो इतिहासले वर्तमानलाई चडकन हानेको बीभत्स दृश्य हो ।

निर्मम समीक्षा होला ?

नीति तथा कार्यक्रममाथिका क्रिया तथा प्रतिक्रियाहरू हेर्दा नेतृत्व तहहरूले चुनावले दिएका संकेत र सन्देशहरूलाई गम्भीर रूपमा आत्मसात् गरेनन् । धरहरा ढलेपछि, किल्ला भत्किएपछि कहाँ, के र कसरी भयो भनेर निमर्म समीक्षा आवश्यक हुन्छ । रोग खुट्ट्याए मात्र उपचार पहिल्याउन सकिन्छ । उपचार विधिहरू फरक हुन सक्छन् । अकुपन्चर विधिमा उपचार गर्दा नसाका प्वाइन्टहरूमा ‘इन्जेक्टिङ’ गरिन्छ भने क्यान्सर लागे अंगविशेषलाई अपरेसन गरेर निमर्मतापूर्वक फालिन्छ, अनि रोग अन्यत्र फैलिँदैन ।

समस्याको जरो पत्ता लगाए मात्रै समाधान निकाल्न सकिन्छ । संस्थाभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित अहंकारी शक्ति टुट्न सक्छ, झुक्न भने सक्दैन । पराजयको निमित्त कारणको पछ्यौरीमा सुरक्षा खोज्दै बहसलाई नियन्त्रण गर्छ । आवेगी कार्यकर्ताको भावनामा खेल्छ ।

अनुशासित कार्यकर्ता किन विद्रोही बने या निष्क्रिय बने भनेर अक्करमा ठक्कर लागेपछि त नेतृत्व सोच्न बाध्य हुनुपर्ने हो । सबै पार्टीमा असर पर्‍यो । तर, चित्त बुझाउने धेरै तरिका हुन्छन् । आफूलाई सत्य साबित गर्न अनेकौं तर्क कोरलिन्छन् । तीतो यथार्थको सामना गर्ने हिम्मत नभएपछि ‘धाँधली, अन्तर्घात, विश्वासघात, सत्ता, शक्ति र पैसो प्रयोग भयो’ सबभन्दा सजिलो आरोप बन्छ । मतदातालाई कुनै पार्टीको ह्वीप लाग्दैन भन्ने कुरा भीड देखेर धारणा बनाउने सर्वज्ञ नेतृत्वले स्विकार्दैन । देखिसकिएकै छ- मन बुझाउन नक्कली शत्रु बनायो, उसैलाई गाली गर्दै मनसुख लियो !

एकल नेतृत्वको निर्णयमा पार्टीको सहभागिता आदेशपालकको मात्रै हुने हुँदा भाइनेताहरू विजयको त हिस्सेदार बन्छन्, पराजयको अंशियार भने बन्दैनन् । नेतृत्व समस्या नभई समाधानको उपाय हुनुपर्ने हो, तर आफूलाई शासक सोच्ने अहंकारीहरू समस्याको कारण आफू नभई अरूमा खोज्छन्; कार्य, कारण र परिणाम जोडेर विषय हेर्ने, बुझ्ने र ग्रहण गर्ने झन्झट बेहोर्दैनन् । लोकप्रियतावाद र तीतो यथार्थबीच भिन्नता हुन्छ ।

स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूले दिएका सन्देश

स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको विजयका कारक पक्ष देशभरमा फरकफरक छन् । तर समग्रमा उनीहरूले सबै पार्टीको टाउकामै घन ठोके । यसको असर र प्रभाव सन्निकट संघीय र प्रादेशिक चुनावमा पर्नेछ । पार्टीहरू स्वयं स्खलित भएपछि यो अवस्था आउनै थियो । नेतृत्वको सामाजिकीकरणले उम्मेदवारीको हैसियत खुट्ट्याउन नसक्नु र हुकुम मतदाताले स्विकार्छन् भन्ने भ्रम रहनु हारको प्रमुख कारण रह्यो । राजनीति व्यवसायमा फेरिएपछि महत्त्वाकांक्षाको व्यवस्थापन हुन नसक्नु स्वाभाविकै हुन्थ्यो ।

‘चञ्चल’ र निराश मतदाता भएको काठमाडौंको कुरा गरौं । केशव स्थापित अहंकारले छानिएका, ‘टेस्टेड’, अभिजात वर्गका अराजनीतिक प्रतिनिधि थिए भने सिर्जना श्रेष्ठ उत्तराधिकारी भएकाले कांग्रेसमा थोपरिएको बोझ बनिन् । तर बालेन शाहको उदय राजनीतिक दलहरूप्रतिको निराशा र प्रतिक्रियाको आवेगी उपज हो । मधेशप्रतिको राजनीतिमा राजधानीको भावनात्मक स्वीकारले सकारात्मक राष्ट्रिय एकताको सन्देश दियो । यो सत्ता फेरिए पनि राजनीतिक संस्कृति फेर्न नसक्नेलाई कडा सन्देश बन्यो । सामरिक रूपले संवेदनशील देशहरूमा भ्रष्ट शासकहरू सत्तामा पुग्छन् र टिकिरहन अनेकौं हतकण्डा प्रयोग गर्छन् । त्यसविरुद्धको निराशाको प्रतिक्रिया युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीका रूपमा देखिन्छ । जेलेन्स्कीहरूलाई अन्य शक्तिकेन्द्रले उपयोग गर्न सक्ने प्रशस्त सम्भावना रहन्छ । संकेत नै सन्देश हुन्छ । सिलाबरे भाँडो कतिखेर तात्छ र कतिखेर सेलाउँछ, थाहा हुन्न; अस्थिर चरित्रको हुन्छ । यही सहर हो जसले पञ्चायतप्रति उग्र विरोध नानीमैया दाहालका रूपमा गर्‍यो भने जनपक्षीय पद्मरत्न तुलाधर बनेर पनि ।

तर पश्चिमको धनगढी र पूर्वको पेकिङ भनिने धरानको अवस्था भने फरक छ । त्यहाँ राजनीतिक दलहरूविरुद्ध जनप्रतिनिधिको खोजी थियो । मतदाताको सुझबुझले गर्दा दलहरू दण्डित भए । अझ धरान पानीका लागि संघर्ष गर्ने एसियाली विकास बैंकले उत्पादन गरेका भ्रष्ट धराने राजनीतिकर्मीहरूविरुद्ध केन्द्रित थियो । बोलिभियाको तेस्रो ठूलो सहरको कोचबाम्बामा भएको पानी संघर्षजस्तै धरानको जनचासोलाई नेतृत्व गरेका लौरोधारी एक्ला योद्धा हर्कराज साम्पाङ आशा बने । नैतिक पुँजी र दृढ अठोट भएदेखि मान्छेसँग रहेको अदम्य क्षमता प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गरे धनगढीका गोपाल हमालले, जो जनआन्दोलनमार्फत स्थापित भएका थिए । स्वतन्त्र उम्मेदवारी र विजययात्रा मूलधारका पार्टीलाई प्रस्ट जवाफ, चेतावनी र प्रतिक्रिया हो । लोकप्रियतावादमा फस्न पुगे भने साम्पाङले पाएको समर्थन जोगाइराख्न कठिन पर्नेछ ।

अन्तमा, पार्टीलाई बिर्ता, कार्यकर्तालाई कमारा, मतदातालाई रैती र आफूलाई जिम्वाल सोच्ने नेतृत्वहरूका टाउकैमा परिस्थितिले चुनावमार्फत मुंग्रो बजारिदिएको छ । भक्त बनेका कार्यकर्ताहरूले दिमाग खोपडीबाट खोपीमा थन्काउँदै दिनभरि नेताको भजन गाएर फर्केपछि साँझ मात्र फेरि घुसार्थे । अब भने ज्ञान र बुद्धि कसैलाई नसुम्पी, सधैं आफूसँगै राख्नुपर्ने आत्मज्ञान पाए होलान् । शक्तिले मातिएका, पात्तिएका र आत्तिएका नेतृत्व तहहरू बगलीमा ऐना राख्दैनन् । तर यौवन, सत्ता र सम्पत्ति अत्यन्तै चञ्चल हुन्छ, कसैको नियन्त्रणमा रहँदैन ।

जेलमा रहेका रेशम चौधरीको जोडदार चुनावी हस्तक्षेपले शासकवर्गलाई टीकापुर घटनाबारे नयाँ तरिकाले सोच्न बाध्य गरायो । जित्न नसके पनि हराउन सक्ने हैसियत विभाजनसँगै हुँदो रहेछ भन्ने कुरा नेकपा एमालेलाई नेकपा (एकीकृत समाजवादी) ले दियो । विभाजनको पुर्ताल बादलको नेतृत्वमा आएको पूर्वमाओवादी शक्तिले गर्ला भन्ने एमाले अंकगणितको क्यालकुलेटरले चितवनमा काम गरेन, बरु उनीहरूलाई भविष्यका लागि औचित्यहीन बनाइदियो । मार्क्सवादीलाई पचाइदिएजस्तै उनीहरू भविष्यमा भूमिकारहित समावेशिताका आसेमा धकेलिए । गुट नियन्त्रण गर्न फुटेका पार्टीहरू पनि गुटको व्यवस्थापन र भिडन्तबाट जोगिन सकेनन् । केपी ओली सरकारले चुनावी पथमा ल्याएका सीके राउत र विप्लवले आफूप्रतिको जनमत साबित गर्न उपयुक्त मार्केटिङ गर्न सकेनन् । राउतको उल्लेख्य उपस्थिति र विप्लव दृश्यबाट ओझेल पर्नुले ठूलै सन्देश दियो ।

चेतना र इच्छाबाट लक्ष्यको किटान हुन्छ । सुरक्षा खोज्न मानिसले अदृश्य शक्तिको पूजा गर्न थाल्छ । बलि दिएर शक्ति रिझाउनु र सुरक्षित हुनु वैदिक परम्परा हो । चुनावी भ्रष्ट कारखानामा अदृश्य स्रोतबाट आएको धन अदृश्य नै तरिकाले खर्च भयो । फेरि पनि भक्तपुरमा रोहितले भने गरे हुन्छ भन्ने पुनर्पुष्टि गरे । चुनावी टिकट खरिद–बिक्री र गुट लबिइङ अत्यन्तै बढेको थियो, भविष्यमा यस्तो किनबेच विद्रोही र दल अदलबदलका कारण केही हदसम्म रोकिनेछ ।

दुवै खाले गठबन्धनले जनयुद्धका राम्रा विषयको स्वामित्व लिन्छन् भने कमीकमजोरीमा पनि जिम्मेवार हुनुपर्नेछ । माओवादीले पनि इतिहासमा अन्य शक्तिले गरेका कमजोरीको अंशियार हुनैपर्छ । १० वर्षे द्वन्द्व र १४ वर्षे ‘शान्तिकाल’ हुँदै स्थानीय तहको चुनावसम्म आइपुग्दा द्वन्द्व उद्यमीका प्रयास विफल पार्दै उसले केही हदसम्म खाटा बसेका घाउमा मल्हमपट्टी लगाउन सक्यो ।

चुनाव असाध्यै महँगो भयो, भ्रष्टता सबै पार्टीको समान चरित्र बन्यो । स्वत्वको टकरावबाट उत्पन्न समस्या जब पार्टीको आम कार्यदिशा बन्छ, देश भुक्तभोगी बन्नुपर्दो रहेछ । श्रेष्ठताको भूत सल्केपछि घृणाका राँको चौतर्फी फैलिन्छ । सबै पार्टीका मूल नेतृत्वहरूको वडामै पराजयले केन्द्रीय नेतृत्वको औकात सतहमै देखियो । गलत तरिकाले अभ्यास भएका कामको परिणाम राम्रो निस्कन्न । सामाजिकीकरण गरेको नेतृत्व फरक हुँदो रहेछ । जननेता आन्दोलनबाट जन्मिँदा रहेछन् । नैतिक पुँजीसहितको स्वतन्त्र उम्मेदवारीका कारण सिद्धान्तहीन, आफ्नै गढ बचाउन नसकेका आचरणहीन नेतृत्वलाई सन्निकट चुनावमा सहज हुनेछैन । सुविधा अनुसारका गठबन्धनहरूले मात्रै जोगाउन सक्नेछैनन् । आउँदो चुनावमा यस्ता चित्र र चरित्र धेरै देखिनेछन् । मूलधारका नेतृत्वहरूले बेवास्ता गर्दा त्यसको धेरै ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्नेछ । राजनीतिभित्रको ‘पोलिटिक्स’ सतहमा देखेजस्तो हुँदो रहेनछ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १६, २०७९ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×