बालबालिकालाई विद्यालयबाहिरको शिक्षा- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बालबालिकालाई विद्यालयबाहिरको शिक्षा

पविता मुडभरी पुडासैनी

प्रसिद्ध दार्शनिक जिन ज्याक्स रुसोले भनेका छन्— ‘किताबहरू थन्काऊ, पर्खालहरू भत्काऊ र बालबालिकालाई प्रकृतिमा विचरण गर्न सिकाऊ ।’ रुसोले बालबालिकालाई कक्षाकोठाभित्र मात्र थुनेर दिइने शिक्षा रूखो, नीरस र अनुत्पादक हुन्छ भन्थे ।

विद्यार्थीलाई हप्ताभरि विद्यालयको अग्ला पर्खालभित्र थुनेर मात्र सम्पूर्ण मानवोपयोगी तथा व्यवहारोपयोगी सिकाइ सम्भव हुँदैन पनि । विद्यालयबाहिरको वातावरणबाट पनि बालबालिकालाई प्रशस्त ज्ञान–सिप आर्जन गर्ने अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ । विकसित मुलुकहरूले यस्तो तरिकाको अनुसरण गरेका छन् । त्यहाँ बालबालिका कक्षाकोठाको सिकाइका अतिरिक्त स्वाध्ययन वा विभिन्न ठाउँको भ्रमणबाट ज्ञान आर्जन गरिरहेका हुन्छन् । सीप सिकाउँदै दिइने शिक्षाले बालबालिकालाई स्वावलम्बी र सक्रिय बनाउने भएकाले विकसित मुलुकमा विद्यालय शिक्षालाई रोजगारीसँग जोड्ने प्रयत्न गरिएको हुन्छ ।

हामीकहाँ भने औपचारिक शिक्षाका नाममा वर्षदिनभरि कक्षाकोठामा मात्र सीमित गर्दा बालबालिकाले हेरेर, घुमेर र स्पर्श गरेर सिक्ने अवसर गुमाइरहेका छन् । घोकाएको भन्दा प्रकृतिमा विचरण गरी सिकेका कुरा धेरै स्मरणीय र प्रभावकारी हुन्छन् । त्यसैले त, बालबालिकालाई कक्षाकोठाबाहिर ल्याएर अवलोकन र निरीक्षण गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । वर्षमा १८० देखि २०० दिनसम्म पढाइ हुने अमेरिकामा बालबालिकाका शारीरिक, मानसिक र संवेगात्मक विकासका लागि कक्षाकोठाको सिकाइका साथसाथै अतिरिक्त क्रियाकलापहरूमा पनि उत्तिकै जोड दिइन्छ । शिक्षा कक्षाभित्रको ज्ञान प्राप्ति मात्र नभई जीवन जिउने अनुपम कला र कडी हो भन्ने बुझाइन्छ ।

विद्यार्थीका लागि आराम र घुमफिरलाई गौण ठानेर हरबखत पढ्न र घोक्न मात्र बसेको देख्न चाहन्छन् हाम्रा शिक्षक र अभिभावक । विद्यार्थीले गृहकार्य गर्न नभ्याएको, स्वाध्ययनमा समय दिन नपाएको र एकोहोरो सिकाइले विद्यार्थीका सृजनशीलतामै ह्रास आइरहेको विशेषतः निजी विद्यालयहरूको सूक्ष्म अनुगमनबाट थाहा पाउन सकिन्छ । परीक्षामुखी सिकाइ प्रणाली भएकाले हाम्रा बालबालिका पाठ्यपुस्तकको रटानबाहेक अन्यत्र माध्यमबाट सिक्ने वा सोच्ने समय पाउँदैनन् । हप्ताको छ दिन ६ देखि ७ घण्टासम्म पढाइ हुने हाम्रा विद्यालयमा कक्षा ९ तथा १० का बालबालिका त बिहान ६ देखि बेलुका ७ बजेसम्म विद्यालयमै हुन्छन् । एसईई परीक्षाका तयारीका नाममा शैक्षिक सत्रको सुरुदेखि नै प्रायः टहरामुनिका अध्यारा र साँघुरा कक्षामा लगातार दुईदेखि पाँच पिरियडसम्म एउटै कक्षामा एउटै शिक्षकबाट अध्ययन गर्नुपर्ने बाध्यताले ती विद्यार्थीहरू उकुसमुकुस भइरहेका हुन्छन् ।

शिक्षकले नै स्वाध्ययन र अवलोकन भ्रमणबाट पनि विद्यार्थीलाई स्वयम् सिक्न–बुझ्नका लागि अभिप्रेरित गर्नुपर्नेमा यस्ता अभ्यास हाम्रा विद्यालयमा पाइँदैन । सरकारी विद्यालयमा त अधिकांश शिक्षक कक्षामा पस्छन्, विद्यार्थीलाई पढपढ भन्छन् र आफूचाहिँ निद्रा वा मोबाइलमा मस्त हुन्छन् । यो रोग क्रमशः निजी विद्यालयमा पनि झांगिँदै छ । संविधानको धारा ३१ ले प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत तहमा अनिवार्य र निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था गरेको छ, जस अनुसार आधारभूत तहका सम्पूर्ण कक्षा निजी विद्यालयबाट झिकेर सरकारले मात्र सञ्चालन गर्ने गरी यही शैक्षिक सत्रबाट व्यवस्था गर्नुपर्ने हो । निःशुल्क शिक्षाको मौलिक अधिकार सुनिश्चित गर्न विद्यालय शिक्षामा मात्र कुल बजेटको २० प्रतिशत रकम छुट्याउनुपर्ने हो । तर हाल सालाखाला १० प्रतिशत मात्र छुट्याएकाले सरकार नागरिकको संविधानमा उल्लिखित शैक्षिक हकप्रति संवेशनशील नभएको स्पष्ट हुन्छ । अक्षर मात्र चिन्ने नर्सरी कक्षामै नागरिकले लाखौं रकम खर्च गरिरहेको सरकार कहिलेसम्म मुकदर्शक भएर हेरिरहने ?

शिक्षा भनेको शैक्षिक संस्थामा पढ्ने, सिक्ने मात्र नभई अन्यत्र क्षेत्रमा पनि जीवनोपयोगी सिकाइ क्रियाकलापतर्फ उन्मुख हुँदै जाने हो भन्ने धारणाबाट हाम्रा पाठ्यपुस्तक र शिक्षकहरू अझै अभिप्रेरित देखिँदैनन् । विद्यार्थीले समयमै पाठ्यपुस्तक नपाएकामा, शिक्षक नियुक्तिको उचित व्यवस्थापन नभएकामा, प्रधानाध्यापकहरूले आफ्नो जिम्मेवारी र उत्तरदायित्व निर्वाह नगरेकामा, विद्यालयमा शैक्षिक भौतिक वातावरण उपयुक्त नभएकामा सरोकारवालाहरूले खासै चासो राख्दैनन् । शैक्षिक सत्र सुरु भएको महिना दिन हुन आँटिसक्यो । विद्यार्थीहरू पाठ्यपुस्तकबिना नै कक्षामा प्रवेश गरिसकेका छन् । शिक्षकहरू पाठ्यपुस्तक नभएको बहानामा शिक्षणमा आलटाल गरिरहेका छन् । विद्यार्थीहरू पनि सिकाइमा केन्द्रित हुनै सकेका छैनन् ।

पाठ्यपुस्तकको पर्खाइमा लामो समय खेर फाक्नुभन्दा विद्यालयको चारकिल्लाबाहिर पनि सिकाइलाई निरन्तरता दिन र अझ विभिन्न माध्यमबाट प्रभावकारी र स्मरणीय बनाउन सकिन्छ भन्ने तथ्य शिक्षक–विद्यालय प्रशासनले बुझ्नु जरुरी छ ।

अभिभावकले पनि छोराछोरीलाई पार्क लैजाने, पौडी खेलाउने, अरू भाषा सिकाउने लगायत गतिविधिमा सक्रिय बनाउनुपर्छ । बिदाका दिन विद्यार्थीहरू घरमै बसेर पनि विभिन्न माध्यमबाट सिकिरहेका हुन्छन् । प्रविधिको विकासका कारण अब पढ्नका लागि सारा दिन विद्यालय नै धाउनुपर्ने र शिक्षकले नै भट्याउनु, भनिदिनु, सिकाइदिनु वा जसरी पनि भ्याइदिनुपर्ने अवस्था रहेन । विद्यालय तहदेखि नै स्वाध्ययन तथा अवलोकन भ्रमणबाट पनि विद्यार्थीले अझ राम्रो सिक्ने–बुझ्ने भएकाले विश्वका धेरै मुलुकले अपनाइरहेका दुईदिने विद्यालय बिदालाई हामीले पनि अंगीकार गर्नुपर्छ । तर, सरोकारवालाको दबाब र निजी विद्यालयहरूका प्रभावमा परेर सरकार यो निर्णयबाट पछि हट्यो । सातामा एक दिन मात्र बिदा दिइएको हाम्रा विद्यालयको हालसम्मको शैक्षिक गुणस्तरप्रति हामी सबै जानकार छौं । यसबाट पनि स्वाध्ययनका लागि अतिरिक्त समय र अवसरको खाँचो खट्किएको बुझ्न सकिन्छ । सरोकारवालाहरूले अब विद्यालयभित्र र बाहिर जुनसुकै माध्यमबाट सिक्ने–सिकाउने प्रणाली व्यवस्थित गर्न सरकारलाई दबाब दिनुपर्छ ।

प्रकाशित : असार ९, २०७९ ०८:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यस्तो बजेट बनाउँदै छन् जनप्रतिनिधि

‘भर्खरै निर्वाचित भएकाले धेरै अध्ययन गर्न पनि पाएनौं त्यसैले पनि खासै नयाँ विषय ल्याउन सक्ने अवस्था छैन’
आनन्द गौतम

ताप्लेजुङ — सबैभन्दा बढी बजेट रहेको फुङलिङ नगरपालिकाका नवनिर्वाचित प्रमुख अमिर मादेनको योजना थियो, यो वर्षको बजेटले स्काइभेटर, रोलर किन्ने र नगरपालिकाका सबै सडक पेलेर बाह्रै महिना चल्ने बनाउने । 

आगामी आवको बजेट बनाउने तयारी गरिरहँदा उनले उपप्रमुख, वडाध्यक्ष, प्रमुख प्रशासीकय अधिकृतलगायतको कर्मचारी टोलीलाई आफ्नो योजना सुनाए । कर्मचारीहरूले यो सम्भव नभएको प्रतिक्रिया दिए । कर्मचारीको तर्क थियो, ‘नगरपालिका आफैंले काम गर्न मिल्दैन, उपभोक्ता र ठेक्कामार्फत काम गराउनुपर्छ ।’

बाटो बनाउँदा चाहिने ढुंगा, गिट्टी, चिप्सलगायतका सामग्री नगर आफैंले खरिद गरेर ठेकदार बन्न नपाइने कर्मचारीले तर्क गरे । मेसिन किनेपछि त्यसका चालक, मर्मतसम्भारमा खर्च हुने र त्यसले नगरलाई कमजोर बनाउने उनीहरूको बुझाइ छ । यी सबै सुनेपछि नगरप्रमुख मादेन आफ्नो अवधारणाबाट पछि हटेका छन् । मादेन नेतृत्वको नगरपालिकाले विगतको जस्तै बजेट ल्याउने तयारी गरेको छ । नगरपालिका उपप्रमुख भिमादेवी ओझा एक/दुई नयाँ विषय उठे पनि अरु भने विगतको जस्तै आउने बताउॅछिन् ।

‘भर्खरै निर्वाचित भएकाले धेरै अध्ययन गर्न पनि पाएनौं,’ उनले थपिन्, ‘त्यसैले पनि खासै नयाँ विषय ल्याउन सक्ने अवस्था छैन ।’ नगरप्रमुख मादेन पनि यो वर्ष अध्ययन, परामर्श गर्ने र आगामी आवदेखिको बजेटलाई नयाँ रूप दिने बताउँछन् । ‘ऐन नियम पनि अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ, समयनै भएन,’ उनले भने,‘ कामको अवधारणा सुनाउँदा कर्मचारी साथीहरू मलेपले बेरुजु लेख्छ भन्छन् ।’

जिल्लामा सबैभन्दा कम बजेट आउने मिक्वाखोला गाउँपालिका अध्यक्ष भक्त कार्कीलाई आफ्नो पालिकाको सबै वडा जोड्ने सडक बाह्रै महिना चल्ने बनाउनुपर्ने दबाब छ । भोट माग्न जाँदा हरेकले पालिका जाने सडकको विषय उठाएका छन । जित्नेबित्तिकै उनले विद्युत् आयोजनासॅग स्काइभेटर मागेर बिग्रेको सडक बनाउने र खोलामा होम पाइप लगाउने काम पनि गरे । यसलाई दिगो र स्थायी बनाउनुपर्ने चुनौती उनीसँग छ । प्रशासकीय भवनसमेत बनाउनुपर्ने, सडकको ट्र्याक खोल्ने र स्तरोन्नतिका माग धेरै आएकाले बजेट परम्परागत हुने सम्भावना रहेको कार्की बताउँछन् ।

‘मैले पालिकाको १, २ र ३ नम्बर वडामा तोरी खेती व्यापक लगाउने र मिल त्यहीं राखेर कृषक प्रवर्द्धन गर्ने कार्यक्रम ल्याउने योजना बनाएको हुँ,’ उनले थपे, ‘पैसाचाहिँ वडा र अरु योजनामै सकिनेजस्तो छ ।’ फुङफुङे झरनाको प्रवर्द्धन गर्ने र पापुङमा पर्यटक भित्र्याएर आम्दानी बढाउने योजनामा रहेको कार्की बताउँछन् ।

एक नगरपालिका र आठ गाउँपालिका रहेको ताप्लेजुङमा सबैभन्दा बढी बजेट सिरिजंगाको र कम मिक्वाखोलाको हुन्छ । मैवाखोला गाउॅपालिकाले ९ असारमा बजेट ल्याउने तयारी गरेको छ । जनमुखी बजेट ल्याउने गाउँपालिका अध्यक्ष विजय प्रकाश वनेम बताउँछन् । ‘तीन वर्षमा पालिकाका सबै सडक बाह्रै महिना चल्ने बनाउँछौं,’ उनले थपे, ‘ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवतीलाई घरमै स्वास्थ्य परीक्षण, सामाजिक सुरक्षा भत्ता वडाबाटै वितरणजस्ता कार्यक्रम छन् ।’

फुङलिङ नगरपालिकाको आन्तरिक लेखा परीक्षक भूपाल सेन्दाङ स्थानीय तह सञ्चालन ऐन, खरिद ऐन र बजेट दिग्दर्शन अनुसार बजेट बनाउनुपर्ने बताउँछन् । ‘ऐन कानुन छ, हामीले त्यसको परिधिमा रहेर बजेट बनाउनुपर्छ,’ सेन्दाङले भने, ‘जनप्रतिनिधिज्यूहरू आँखाले देखेअनुसारको बनाउनु भन्नुहुन्छ अनि तालमेल मिल्दैन ।’

संघले जिल्लाका सबै स्थानीय तहलाई समानीकरण र अनुदान गरी अढाई अर्बको हाराहारीमा बजेट दिने गरेको छ । संघ र प्रदेशको अनुदान तथा स्थानीय तहको आन्तरिक आम्दानीको स्रोतबाट बजेट बनाउने गरेको छ । पालिकाले यो वर्ष ३५ देखि ७५ करोड रुपैयाँ सम्मको बजेट बनाउने तयारी गरेको छ ।

ताप्लेजुङमा पाथीभरा याङवरक गाउँपालिकाबाहेक सबै तिरका जनप्रतिनिधि नयाँ छन् । नगरपालिका प्रमुखसहित कांग्रेसका चार, एमालेका तीन र माओवादी केन्द्रका दुई पालिका प्रमुख छन् । पहिलो वर्ष भएकाले सबैले असार १० सम्म नीति तथा कार्यक्रम र बजेट ल्याउने तयारी गरेका छन् ।

प्रकाशित : असार ९, २०७९ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×