प्रचण्ड र उत्तेजनाको राजनीति- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

प्रचण्ड र उत्तेजनाको राजनीति

पछिल्लो समय बहकिनु एक प्रकारले प्रचण्डको स्वभाव बनिसकेको छ । कार्यकर्ता र जनताले उनलाई हरदम घेरिरहेका हुन्छन् । तीमध्ये को आफ्नो साथी हो, को शुभचिन्तक हो र को राजनीतिक साथी हो ? उनी विचार गर्दैनन् ।
किशोर नेपाल

देशमा दोस्रो जनआन्दोलनले सफलता पाएको थियो २०६३ बैशाख ११ गते । त्यसपछिको समयमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) का अध्यक्ष प्रचण्डको कीर्ति चारैतिर फैलिएको थियो । उनको उपनाम प्रचण्ड उनको औपचारिक नामका अगाडि जोडिएको थिएन । प्रचण्डबाहेक उनको अर्को नाम पनि छ भन्ने थाहा थिएन सामान्य जनतालाई ।

‘पुष्पकमल दाहाल’ संविधानसभाको चुनावमा उम्मेदवारी दर्ता गराएपछि मात्र सार्वजनिक भएको नाम हो । त्यतिखेर ‘मिथक’ थिए प्रचण्ड । २००७ सालमा राणा शासनको पतनपछि, नयाँ राजनीतिक शक्तिकेन्द्रका रूपमा स्थापित भएको ‘संवैधानिक राजतन्त्र र बहुदलीय प्रजातन्त्र’ लाई पहिलोपल्ट सशस्त्र संघर्षको चुनौती दिँदै नेपालमा माओवादी कम्युनिस्ट शक्तिकेन्द्र स्थापित भएको थियो । घटना आफैंमा अत्यन्त रोमाञ्चक थियो । आङ सिरिङ्ङ पार्ने खालको ।

समयको त्यो सेरोफेरोमा प्रचण्डको सहमति र आदेशबिना राजनीतिको पात पनि हल्लिँदैनथ्यो । पन्ध्र वर्षको यो अवधिमा समयले पल्टा खाएको छ । खुला र लोकतान्त्रिक राजनीतिमा आएपछि सगरमाथाझैं चुलिएको उनको प्रतिष्ठा बेलाबेलामा धरमराएको छ । आफ्नै पौरखले पार्टी संगठन गर्दै, लड्दै–भिड्दै र संघर्ष गर्दै शक्तिको शिखरमा पुगेका प्रचण्ड यति बेला बाटामा कहीँ बहकिएका छन् । पछिल्लो समय बहकिनु एक प्रकारले उनको स्वभाव बनिसकेको छ । कार्यकर्ता र जनताले उनलाई हरदम घेरिरहेका हुन्छन् । तीमध्ये को आफ्नो साथी हो, को शुभचिन्तक हो र को राजनीतिक साथी हो ? उनी त्यस्तो विचार गर्दैनन् । संसद्ले एमसीसी कम्प्याक्टको अनुमोदन गरेपछि उनी आफ्ना पार्टीका कर्मठ साथीहरूसँग आर्तनाद गर्दै थिए, ‘एमसीसीको अनुमोदन नगरेको भए म र हाम्रा साथीहरूलाई हेगस्थित मानव अधिकार अदालतमा उभ्याइने सुइँको पाएको थिएँ मैले । अमेरिका धेरै शक्तिशाली राष्ट्र हो । अमेरिकासँग लड्ने स्रोतसाधन हामीसँग छैन । शान्ति प्रक्रियाको कार्यभार अझै पूरा भएको अवस्था छैन । एमसीसी कम्प्याक्ट अनुमोदन नगरेको भए माओवादीलाई धूलोपीठो बनाउने थिए ।’

एमसीसी र हेगबीच के सम्बन्ध छ ? कूटनीतिज्ञ शम्भुराम सिम्खडा भन्छन्— प्रकटमा केही छैन । एमसीसी अमेरिकाको आर्थिक सहयोग कार्यक्रम हो भने हेग संयुक्त राष्ट्रसंघको नेतृत्वमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय अदालत हो जहाँ संसारभरिका, जहाँसुकैका, मानवताविरुद्धका जघन्य अपराधका मुद्दाहरू हेरिन्छन् । हेगको अदालतमा रहेको ‘ट्रान्जिसनल जस्टिस’ सँग सम्बन्धित ‘रेफरेन्स अर्काइभ’ मा हजारौं हजार पृष्ठका घटना विवरण राखिएका छन् । त्यहाँ नेपाल सम्बन्धी घटनाहरू पनि छन् । अमेरिकाले सन् १९५४ मा ‘कम्युनिज्म सप्रेस एक्ट’ बनाएको थियो । अहिले यसको नाम बदलिएको छ, यसले गर्ने कामको स्वरूप र प्रभाव बदलिएको छैन ।

आफू र आफ्ना साथीहरूलाई हेगमा उभ्याउने तयारी गरिएको थियो भन्ने प्रचण्डको भनाइले बदलिएको राजनीतिक परिस्थितिमा एमसीसीको अनुमोदन गरेर माओवादी आफ्नो अडानबाट अलिकति पछि हटेको देखाउँछ । तर, एमसीसी अनुमोदनपछि सार्वजनिक रूपमा प्रचण्डले माओवादी पार्टी पछि पनि नहटेको र ‘युद्ध पनि नरोकिएको’ बताएर कार्यकर्ता थामपुर पार्ने चेष्टा गरेका थिए । अहिलेका लागि संकट टर्‍यो । तर, एमसीसीको अनुमोदनपछि चीनसँगको सम्बन्ध साबिकको जस्तो नरहने डर बढ्यो । चीनसँग माओवादी पार्टीका सम्पर्कसूत्रका रूपमा रहेका नेता कृष्णबहादुर महरा एमसीसीविरुद्ध उभिएका हुन् । सभामुख अग्नि सापकोटा पनि एमसीसीको पक्षमा थिएनन् । ती दुवै प्रभावशाली नेताको विरोध र असहमतिका बावजुद प्रचण्डले असम्भवलाई सम्भव बनाउने आफ्नो खुबीको प्रयोग गरे । तर, अहिलेसम्म बलियालाई रिझाएर बाँचेको यो देशको राजनीति खतरनाक धरापमा पर्ने डर बाँकी नै छ ।

युद्धको बाटो छाडेर शान्तिको पथमा अवतरण गर्नेबित्तिकै २०६४ सालमा संसद्मा जानु माओवादीहरूको गल्ती थियो । त्यो संसद् २०४७ को संविधान अन्तर्गत गठन भएको थियो । जितेर आएका विद्रोहीहरूले हतियार नबुझाई सत्ता वा संसद्मा जानु उचित थिएन । त्योभन्दा पनि अनुचित त हतियार नबुझाईकनै बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री बन्नु थियो ।

तत्कालीन अन्तरिम शासक गिरिजाप्रसाद कोइराला र प्रचण्डबीच गहिरो मेल थियो । नेपाली राज्य व्यवस्थाको आमूल रूपान्तरणलाई दुवैले आफ्नो उद्देश्य बनाएका थिए । गणतान्त्रिक समाजको निर्माणबारे दुवैको समान विचार थियो । कोइराला र प्रचण्डबीच गणतन्त्रबारे भद्र सहमति भएको थियो— कोइराला राष्ट्रपति बन्ने र प्रचण्ड प्रधानमन्त्री । कोइराला ‘प्रचण्ड’ लाई देखाएर राजालाई गद्दीबाट हटाउन चाहन्थे । राजतन्त्रको उन्मूलन कोइराला र प्रचण्ड दुवैको ‘लुकेको कार्यसूची’ थियो ।

लोकतान्त्रिक समाजका बलिया नेता र साम्यवादी विचारधाराका सशक्त प्रयोक्ताको मेलजोलमा सत्ता चलाउने व्यवस्था मिलाइएको भए परिणाम कस्तो आउने थियो होला ? के प्रजातान्त्रिक समाजवाद र माओवादी साम्यवादको फ्युजनले नेपालको आर्थिक विकासलाई सफलताको बाटामा डोर्‍याउने थियो ? परिणामको अनुमान गर्नु रमाइलो खेल मात्रै भयो । नेपाली जनताले यस्तो प्रयोग हेर्न पाएनन् । माओवादीका केही प्रमुख नेताको चरम ईर्ष्याको सिकार भयो यो सम्भावित प्रयोग । बाबुराम भट्टराई सधैं गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई भड्काउने प्रयत्नमा हुन्थे । उनले सोचेका थिए— बाह्रबुँदे सहमतिको सेहरा उनको आफ्नै शिरमा बाँधिनेछ । तर, त्यसो भएन । देशभित्र सक्रिय रहेका राजनीतिक दलहरू र प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादी पार्टी आपसी सहमतिमा आए । गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई राष्ट्रपति बनाउने र प्रधानमन्त्री प्रचण्ड बन्ने सहमति भयो । कांग्रेस र माओवादीबीच सम्बन्धको डोरी कस्सिन नपाउँदै छिन्यो । छिनाल्न क–कसले खलनायकको भूमिका खेलेका थिए ? यो रहस्य कुनै दिन खुल्ने नै छ ।

पछिल्लो समय, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) र माओवादी केन्द्रबीचको एकतामा नेतृत्वको अति महत्त्वाकांक्षाले काम गरेको थियो । प्रचण्डको भावात्मक चाहना चीनमा जस्तै नेपालमा पनि विशाल कम्युनिस्ट पार्टी बनाउने थियो । यसका विपरीत एमाले अध्यक्ष खड्गप्रसाद शर्मा ओलीका लागि यो एकता ‘राजनीतिक दाउपेच’ मात्रै थियो । यो एकतापछि, दुईतिहाइ मत ल्याएर चुनाव जित्ने पार्टी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी मात्रै भयो । विश्वको राजनीतिक रंगमञ्चमा नेपालका कम्युनिस्टहरूको यो चुनावी विजयलाई आश्चर्यजनक मानिएको थियो । तर, पार्टी एकताबद्ध भए पनि त्यो एकताको अर्थ रहेन । माओवादीसँगको एकतापछि पार्टीको एमाले पक्षमा पुराना तुषहरू देखिन थाले । प्रधानमन्त्री ओली गैरसंवैधानिक बाटामा लागे । उनले संविधानको निर्देशविपरीत संसद् विघटन गरे । कार्यपालिका र न्यायपालिकाबीच चरम द्वन्द्वको अवस्था सृजना भयो ।

एमाले र माओवादीबीचको एकतालाई सर्वोच्च अदालतले भंग गरिदिएपछि चरम राजनीतिक कटुताबीच माओवादीले आफूलाई संगठित गर्‍यो । तर, देशका विषम राजनीतिक समस्यासँग लड्ने शक्तिको सञ्चय गर्न उसलाई समय लाग्नेछ । नेपालमा ‘कम्युनिस्ट’ शब्द ‘जात’ जस्तो भएको छ । जात एउटै हुँदा पनि थर एउटै हुँदैन । नेपाली कम्युनिस्टका विभिन्न थर छन् । माओवादी एउटा थर हो भने एमाले अर्को । जनमोर्चा अर्को । नेमकिपा अर्को ।

माओवादी पार्टी अहिले अनेक टुक्रामा विभाजित छ । र पनि, यसलाई सजिलै ‘राइट अफ’ गर्न कसैले सक्तैन । अहिले प्रचण्डको नेतृत्वमा लिकमा गुडिरहेको पार्टी भोलि अरू कसैले नचाहेको एजेन्डामा पनि जान सक्छ । पहिलो संविधानसभाको कार्यकालमा यस्तै भयो । माओवादी सत्तामा भएर पनि संविधान लेखिएन ।

गणतन्त्र र समावेशी लोकतन्त्रको मुद्दाबाट सुरुदेखि नै माओवादी पछाडि हटेको छैन । यो उसको पक्षमा जाने सबभन्दा अहं कुरा हो । यो अहं विषयलाई माओवादीले नै बुझेको छ कि छैन ? अहिले नेपालको राजनीतिक विकासको गतिमा प्रशस्त अवरोध आएका छन् । यी अवरोधका कारण खास गरेर वामपन्थी दलहरूबीच सहमति नहुनु नै हो । वामपन्थीहरूको माओवादीलाई हेर्ने दृष्टिकोण समयसापेक्ष छैन । माओवादीले पनि वामपन्थी र गैरवामपन्थी राजनीतिक दलसँगको सम्बन्ध सन्तुलनमा राख्न सकेको छैन । प्रचण्डले हालै भनेका थिए, ‘माओवादीहरू जरुरी पर्दा आफ्नै टाउकामा आगो लगाएर हिँड्न तयार हुन्छन् ।’ टाउकामा आगो लगाएर हिँड्नु आजको आवश्यकता होइन । प्रचण्डको मुखबाट मानिसहरू उत्तेजनाको अभिव्यक्ति सुन्न चाहँदैनन् । उत्तेजित हुने उपयुक्त समय पनि होइन यो ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७८ ०७:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जलवायु परिवर्तनले निम्त्याएका स्वास्थ्य–चुनौती

मेघनाथ धिमाल, सन्तोष नेपाल

नेपालमा सन् २००६ मा पहिलोचोटि डेंगीको प्रकोप हुँदा ९ जिल्लामा ३२ जना मात्र संक्रमित भएका थिए भने २०१९ मा ६८ जिल्लामा १८ हजारभन्दा बढी संक्रमित भएको २०२१ मा बीएमसीको ‘गरिबीका संक्रामक रोगहरू’ जर्नलमा छापिएको लेखमा उल्लेख छ । २०१६ का तुलनामा, डेंगीका संक्रमितहरू २०१८ मा पाँच गुणा र २०१९ मा करिब १४० गुणा बढी थिए ।

नेपालमा उपलब्ध तापक्रम र वर्षाको तथ्यांक अध्ययन–विश्लेषण गर्दा जलवायु परिवर्तन तीव्र गतिमा भइरहेको देखिन्छ । तापक्रमको प्राप्त तथ्यांक अनुसार नेपालको समग्र तापक्रममा वृद्धि भएको छ भने हिमाली र पहाडी भेगमा तापमान बढ्ने क्रम तराई र भित्री मधेशका तुलनामा बढी छ । वर्षाको तथ्यांकले जलवायु विषमता सम्बन्धी कुनै स्पष्ट भिन्नता नदेखाए पनि नेपालमा भारी तथा अत्यन्त कम वर्षा हुने दिनहरूको संख्या बढिरहेको छ । जलवायु परिवर्तनजनित तापमान वृद्धिका कारण छोटो समयमा धेरै वर्षा, लामो खडेरी, अत्यधिक बाढी, हिमताल विस्फोटन, धेरै दिनसम्म कुहिरो लाग्ने, ताप लहर, शीतलहर, पानीका स्रोतहरू सुक्ने, नयाँनयाँ रोगको प्रकोपमा वृद्धि हुनुका साथै नयाँ ठाउँमा रोगको प्रकोप फैलने, वनडढेलो लाग्नेजस्ता नकारात्मक असरहरू उत्पन्न हुन सक्नेछन् ।

केही वर्षयता जलवायु परिवर्तनले मानव स्वास्थ्यमा पारेको असरबारे धेरै चर्चा हुने गरेको छ । जलवायु परिवर्तनका विनाशकारी प्रभावहरूले गर्दा यो सबैको चासोको विषय बनेको छ । जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी अन्तरसरकारी मञ्च (आईपीसी) का अनुसार, मानवीय क्रियाकलाप तथा प्राकृतिक अस्थिरताका कारण लामो समयावधिमा जलवायुमा हुने कुनै पनि किसिमको परिवर्तन नै जलवायु परिवर्तन हो । जलवायु परिवर्तनले असर पार्ने प्रमुख तथा महत्त्वपूर्ण क्षेत्रहरूमध्ये स्वास्थ्य पनि एक हो ।

लेखकद्वयको पछिल्लो अध्ययनले कीटजन्य रोगहरू र तापक्रम, वर्षा र सापेक्षिक आर्द्रताजस्ता मौसमी तत्त्वहरूबीच महत्त्वपूर्ण सम्बन्ध रहेको देखाएको छ । पहिले कहिल्यै यस्ता रोगहरू नपाइएका उच्च भूभागमा पनि मुख्यतः तापक्रम वृद्धिसँगै अहिले सहजै देखिन थालेका छन् । कीटजन्य रोगहरू सार्ने लामखुट्टे तथा भुसुनाहरू तापक्रम वृद्धिसँगै तराईबाट पहाडी जिल्लामा सर्दै गएको र बेलाबखत प्रकोपको रुममा देखिएको अनुमान गर्न गाह्रो छैन । यो प्रवृत्ति नेपालमा मात्र नभएर हिन्दुकुश पर्वतीय क्षेत्रमा अवस्थित भारत, भुटान, बंगलादेश, चीन, पाकिस्तान, अफगानिस्तान र म्यान्मार (बर्मा) मा पनि प्रस्ट देखिएको छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वभर सन् २०३० देखि २०५० सम्म कुपोषण, मलेरिया, झाडाबान्ता र गर्मीका कारण थप २ लाख ५० हजार मानिसको मृत्यु हुनेछ । यस्ता समस्याले स्वास्थ्य क्षेत्रमा पार्ने क्षतिको लागत २०३० सम्म अन्दाजी २–४ अर्ब अमेरिकी डलर हुनेछ । कमजोर स्वास्थ्य संरचना रहेको नेपालजस्ता अल्पविकसित मुलुकहरूमा यसको क्षति अझ बढी हुने देखिन्छ ।

जलवायु परिवर्तनले मानव स्वास्थ्यमा पार्ने असर बहुआयामिक हुन्छ । रोग सार्ने वाहक (भेक्टर) बाहेक जलवायु परिवर्तनले अन्य समस्या पनि निम्त्याउँछ । युरोपमा सन् २००३ मा आएको ताप लहरको प्रकोपका कारण ३० हजारभन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाउनुपरेको थियो, जसमा धेरैजसो फ्रान्सका ज्येष्ठ नागरिक थिए । २०१९ मा भारतको उत्तर प्रदेश र पाकिस्तानमा तापलहरले गर्दा सयौं मानिसले ज्यान गुमाएका थिए । पाकिस्तानको जकोबाबादमा तापक्रम ४९ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो जुन पाकिस्तानकै अहिलेसम्मको उच्च तापक्रम हो । भर्खरै नेपालमा आएको बेमौसमी मुसलधारे वर्षा र बाढीले सयौं व्यक्तिको ज्यान लियो । यस्ता अकस्मात् आउने प्रकोपले वृद्धहरू, महिला र बच्चाहरूमा बढी असर पर्नेछ । धेरै वर्षको अन्तरालमा आउने यस्ता प्रकोपहरूसँग जुध्न हाम्रा भौतिक संरचनाहरू, मानवीय व्यवहार र अभ्यास पनि अक्षम हुने देखिन्छ ।

जलवायु परिवर्तनका कारण स्वास्थ्य क्षेत्रमा दूषित पानी र खाना, वायु प्रदूषण र पोषणको कमीबाट उत्पन्न हुने रोग, चोटपटक तथा मनोरोग लगायत बढिरहेका छन् । नेपालजस्तो विकासोन्मुख र पर्वतीय भूभाग बढी भएको मुलुकमा जलवायु परिवर्तन र स्वास्थ्य सम्बन्धी खोज तथा अनुसन्धान गर्न विभिन्न चुनौती देखिएका छन्, जस्तै— तालिमप्राप्त जनशक्तिको कमी, कमजोर आर्थिक अवस्था, तथ्यांकको अभाव र उपयुक्त अध्ययन विधिको कमी आदि । नेपालमा भएका कीट विज्ञान तथा महामारी रोग सम्बन्धी अनुसन्धान अनुसार, जलवायु परिवर्तनका प्रारम्भिक असर कीटजन्य रोगहरूमा टड्कारो देखिएको छ ।

जलवायु परिवर्तनका असरहरूलाई तीन दशकको औसत तापक्रम र वर्षामा वृद्धि तथा अत्यधिक मौसमी फेरबदलका रूपमा देख्न सकिन्छ । यस्तै असरहरू शताब्दीको अन्त्यसम्म पनि हुने अनुमान गरिएको छ । यस्ता परिवर्तनले प्रत्यक्ष रूपमा मानवीय स्वास्थ्यमा वा अप्रत्यक्ष रूपमा रोग सार्ने कारकहरूमा र समग्रमा स्वास्थ्यस्थितिमा विचलन ल्याउन सक्छन् ।

नेपालजस्ता पर्वतीय देशहरूमा जलवायु परिवर्तनका असरहरू धेरै क्षेत्रमा परेको देख्न सकिन्छ । जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार, विगत ४५ वर्षमा नेपालको अधिकतम तापक्रम २.५ डिग्री सेल्सियस (प्रत्येक वर्ष ०.०५६ डिग्री सेल्सियसको अनुपात) ले बढिसकेको छ । नेपाल लगायत अन्य पर्वतीय देश र क्षेत्रमा पनि लगभग यही अनुपातमा तापक्रम वृद्धि भएको अध्ययनले देखाएको छ । यो शताब्दीको अन्त्यतिर हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम २.५ देखि ५.५ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्ने विश्वव्यापी मौसम मोडलले देखाएको छ । विश्वको तापक्रम जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासन्धि (यूएनएफसीसीसी) को पेरिस सम्झौता बमोजिम १.५ डिग्री सेल्सियसभित्रै सीमित गरिएको खण्डमा पनि हिमाली क्षेत्रको तापक्रम २ डिग्री सेल्सियस हाराहारी पुग्ने इसिमोडको हिन्दुकुश हिमालय मूल्यांकन प्रतिवेदनले देखाएको छ ।

आगामी दिनमा जलवायु परिवर्तनले पार्ने समग्र असरहरूका सन्दर्भमा मानवीय स्वास्थ्यको क्षेत्र अझ बढी चुनौतीपूर्ण हुने देखिन्छ । नेपालजस्तो पर्वतीय मुलुकमा तापक्रमको विधि र वर्षाको प्रकृतिमा हुने परिवर्तनले पहिले नदेखिएका रोगहरू पनि सामना गर्नुपर्ने चुनौती थपिएको छ । डेंगीजस्ता कम उचाइ भएका क्षेत्रमा देखिने रोगहरू आज लामखुट्टेको वासस्थान बढी उचाइतिर सरेसँगै पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा पनि पाइन थालेका छन् । जलवायु परिवर्तनद्वारा सबै व्यक्ति वा समुदाय प्रभावित भइरहेका हुन्छन् तर सबै उत्तिकै वा समान रूपमा प्रभावित हुँदैनन् भन्ने कुरा भौगोलिक अवस्था, स्वास्थ्य प्रणालीप्रतिको पूर्वतयारी अथवा तत्परता, स्वास्थ्य अवस्था, उमेर, सामाजिक वर्ग र त्यसलाई सहायता पुर्‍याउने तत्परता आदिजस्ता पक्षहरूमा निर्भर हुन्छ । जलवायु परिवर्तनले गरिबी वा यसको रेखामुनि रहेका व्यक्ति वा समुदायको स्वास्थ्य अवस्थालाई अझ बिगार्न सक्छ । तसर्थ जलवायु परिवर्तनले निम्त्याउने स्वास्थ्य समस्यासँग जुध्न हाम्रो अनुकूलन क्षमता बढाउनुका साथै जलवायुप्रतिरोधी स्वास्थ्य प्रणालीलाई पनि बलियो तुल्याउनुपर्छ ।

धिमाल नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् र नेपाल इसिमोडमा आबद्ध छन्  ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७८ ०७:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×