के काम गर्नुहुन्छ ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

के काम गर्नुहुन्छ ?

नारायणी देवकोटा

शीर्षकको चर्चाबाटै लेखको सुरुआत गरौं । शीर्षक मलाई गरिएको प्रश्न हो, छिमेकी काकाले म नियमित रूपमा साँझको बेला फरकफरक बाइकवालाको पछि बसेर क्याम्पस गएको देखेपछि सोधेको । उनले प्रश्न गरेको दिन म दिक्क हुँदै पठाओ पर्खेर उभिइरहेकी थिएँ ।


मेरो अनुहारमै देखिने दिक्दारीका बीच उनले मलाई यो प्रश्न गरेका थिए । ‘म कलेज पढाउँछु’ भनेपछि उनले ‘कहाँ पढाउने ?’, ‘बेलुका पनि क्याम्पस खुल्छ र ?’, ‘के पढाउने ?’ जस्ता प्रश्न एकै पटक गरे । म उक्त दिन एमए दोस्रो सेमेस्टरमा मार्क्सवाद पढाउन जाँदै थिएँ । त्यसैले ‘मार्क्सवाद पढाउँछु’ भन्दै गर्दा पठाओका भाइ आए र म हिँडें । बाटामा मैले सोचिरहें- ‘एमएमा समाजशास्त्र पढाउँछु’ भन्नुपर्नेमा ‘मार्क्सवाद पठाउँछु’ भनेका कारण ती काका अलमलमा परे होलान् । पछि थाहा भयो- मेरो उत्तर सुनेको दिन उनले आफ्नो परिवारमा भनेछन्, ‘खोइ, पढाउन जान्छु भन्छ ! कोको केटाको बाइकमा बसेर जान्छ !’ यो थाहा पाएपछि मैले उनलाई ‘काठमाडौंमा पठाओ भन्ने बाइक ट्याक्सी छ नि’ भन्दै पठाओ कसरी बोलाउने, कसरी पैसा दिने भनेर बुझाउनुपर्‍यो ।

हाम्रो समाजमा ती काकाजस्तै कैयौं मानिस छन्, जसले अरूको कामका बारेमा चासो त राख्छन् तर बुझ्दैनन्, जसले मानिसले मरीमरी काम गरेको देखिरहेका हुँदैनन्, तर कोसँग हिँडेको, के खाएको वा लगाएको वा केके किनेको वा कति बेला घर फर्केको वा कहाँ गएको जस्ता कुरालाई लिएर वरिपरिका मानिस (विशेष गरी महिला) माथि प्रश्न उठाइरहेका हुन्छन् । त्यही सन्दर्भमा यहाँ काम, पेसा, श्रम विभाजन र काममा भइरहेको रूपान्तरणबारे चर्चा गर्न खोजिएको छ ।

काम
सामान्य अर्थमा मानिसको शारीरिक वा मानसिक क्रियाकलापलाई काम भन्ने गरिन्छ । हरेक दिन, हरेक समय हरेक मानिसले केही न केही काम गरिरहेको हुन्छ । यसरी गर्ने कामहरू विभिन्न प्रकारका हुन सक्छन् । कुनै कामबाट पारिश्रमिकस्वरूप तलब आउँछ, कुनै कामबाट पारिश्रमिक आउँदैन । कतिपय काम सेवाभावले वा बाध्यतावश वा सामाजिक जिम्मेवारी अनुरूप गरिएका हुन्छन् । घरपरिवार, समाजका लागि सेवाभाव वा जिम्मेवारीबोध वा बाध्यतावश पारिश्रमिक नलिई गरिने कामलाई अनौपचारिक काम भन्न सक्छौं । त्यसै गरी कुनै काम गर्नका लागि आवश्यक योग्यता, क्षमता, नियुक्ति प्रक्रिया, सेवासुविधाजस्ता पक्ष हुन्छन् । त्यस्ता कामलाई हामी औपचारिक वा पेसागत काम भन्ने गर्छौं ।

औपचारिक र अनौपचारिकमा पनि विभिन्न प्रकारका काम विभिन्न मानिसले गर्ने गरी कार्य विभाजन गरिएको हुन्छ । घरभित्रै पनि कुन काम कसले गर्ने वा कसले नगर्ने भन्ने घोषित–अघोषित विभाजन हुन्छ । त्यसै गरी कामको सम्बन्ध उत्पादन, रोजगारी, समाजले मान्दै आएको धर्म, लैंगिकता, संस्कार, देशको कानुन, अन्तर्राष्ट्रिय श्रमबजार र उत्पादन पद्धतिसँग जोडिएको हुन्छ ।

तीन दशकअगाडि नै मीना आचार्यसहितको विज्ञ टोलीको अध्ययनले महिलाले न्यूनतम साढे दस घण्टा र पुरुषले सात घण्टा मात्रै काम गर्ने गरेको देखाएको थियो । सोही समयमा चाँदनी जोशीले गरेको फरक अध्ययनले पनि पुरुषले भन्दा महिलाले धेरै काम गर्ने गरेको निष्कर्ष निकालेको कुरा सावित्री गौतम, कैलाश राई र प्रत्यूष वन्तले सम्पादन गरेको ‘समानताको रिलेदौड’ किताबमा रहेको चाँदनी जोशीको अन्तर्वार्तामा उल्लेख छ ।

तर पुरुषको भन्दा बढी समय काम गरे पनि महिलाले गरेका कामलाई काम मान्न समाजले अस्वीकार गरिरह्यो र आज पनि ८ मार्चलाई महिला श्रमिक दिवस मान्ने कि नारी दिवस भन्नेमै अलमल छ । अहिले पनि श्रीमान्सँग एकसाथ बस्न नसकेर सम्बन्धविच्छेद गर्दै गर्दा, ‘त्योबिनाको त्यसको सम्पत्ति के काम ?’ भन्दै रित्तो हात कलिला सन्तानसहित निस्कने पढालेखा महिलाहरू हाम्रै वरिपरि छन् । साना छोराछोरीसहितकी महिलालाई ‘बच्चा र बूढाबूढीलाई हेरेर जुनी बिताउने हो भने तैंले पढेको के काम भयो र ?’ भनी सोध्ने मानिसलाई ‘यो पनि काम हो’ भनेर जवाफ दिन हामीमध्ये धेरैलाई सकस भइरहेको हुन्छ ।

पेसा
कामलाई क्षेत्रगत आधारमा छुट्याउने प्रक्रियालाई पेसा मान्ने गरिन्छ, जसभित्र अझै धेरै श्रम विभाजन हुन्छ । अर्को शब्दमा, जहाँ विभिन्न प्रकारका श्रम विभाजन हुन्छन्, त्यहाँ पेसाहरूको विकास भएको हुन्छ । व्यक्तिविशेषले आफ्नो कामलाई पेसामा रूपान्तरण गर्न निश्चित शैक्षिक योग्यता (धेरैजसो पेसामा चाहिन्छ), कार्यानुभव, कार्य सम्पादन गर्न सक्ने सीप र क्षमताको विकासका लागि ठूलो लगानी गरेको हुन्छ, जसको सहयोगले उसले कुशलतापूर्वक कार्य सम्पादन गर्छ । पेसामाथि गरेको लगानी र प्रतिबद्धताका आधारमा समाजमा मानिसहरूले नाम, दाम र सम्मान प्राप्त गरेका छन् । पेसागत कामसँग नाम, दाम र सम्मान जोडिँदै गर्दा अनौपचारिक सेवामूलक काम गरिरहेका मानिसमाथि शोषण र अपमान जोडिने गरेको छ ।

कुन पेसा कसले गर्ने वा नगर्ने भन्ने सवाल समाज, समुदायका मूल्यमान्यता, समय र परिस्थितिमा भर पर्छ; समय, समाज र त्यसमा आउने परिवर्तनसँगसँगै त्यो बदलिन्छ पनि । उदाहरणका लागि, सार्वजनिक यातायातका चालक, सेना–प्रहरीजस्ता सुरक्षा निकाय, डाक्टरी पेसामा पुरुषहरू बढी आबद्ध छन्; विमान परिचारिका, नर्स पेसामा महिलाहरू बढी छन् । नेपाली समाजमा डाक्टर, सरकारी जागिरे, इन्जिनियर, वकिल, पत्रकार, शिक्षकजस्ता केही पेसालाई बढी सम्मान गरिएको पाइन्छ । गृह व्यवस्थापन, बालबालिकाको हेरविचार, कृषि क्षेत्रको काम, सेवामूलक कामहरूप्रति माथि भनिएका पेसालाई जस्तो सम्मान गरिएको पाइँदैन । त्यसै गरी यौन व्यवसाय, छाला वा मासुको काम, सरसफाइसँग जोडिएका कामप्रति हेय दृष्टि राखिन्छ ।

सामान्यतया पेसासँग काम गरेबापत आउने पारिश्रमिक, पारिश्रमिकका लागि उक्त मानिसले गर्नुपर्ने श्रम, उक्त श्रम गर्नका लागि आवश्यक पर्ने योग्यता, अनुभव, सीप, कला, क्षमता, कार्यघण्टाजस्ता पक्ष जोडिन्छन् । कामको प्रकृति, काममा भएको विविधता, सहकर्मीहरू, कार्यालयको वातावरण, कार्यक्षेत्र (काम गर्ने सिलसिलामा हुने भेटघाट, मित्रता, सहयोग र सहभागिता) का साथसाथै मानिसले गर्ने कामप्रतिको सम्मान, कामको मूल्य र कामले दिएको पहिचान पनि त्यसमा जोडिएका हुन्छन् । समाजशास्त्रभित्र नव–वेबरवादी वर्ग विश्लेषणमा पेसालाई वर्गीकरणको एउटा आधारका रूपमा लिने गरिन्छ भने, जातको वर्गीकरणको आधार पेसालाई बनाइएको छ । वर्ग वा जात दुवैको आधार पेसालाई लिइएकाले समाजमा मानिस–मानिसबीच श्रेणी विभाजन छ ।

श्रम विभाजन
समाजशास्त्रमा पूर्वऔद्योगिक ग्रामीण समाज र आधुनिक औद्योगिक समाजलाई छुट्याउने एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषताका रूपमा श्रम विभाजनलाई लिने गरिन्छ । श्रम विभाजन भन्नाले मानिसले गर्ने पेसालाई विशिष्ट सीप र दक्षताका आधारमा गरिने विभाजन हो । उदाहरणका लागि, परम्परागत समाजमा व्यापारी, सेना वा पुजारीका रूपमा हातका औंलामा गन्न सकिने श्रमहरू थिए भने अहिलेको विश्वमा हजारौं छन् ।

नेपाल वा दक्षिण एसियाको हिन्दु वर्ण व्यवस्थामा पश्चिमा समाजमा भन्दा उच्च श्रम विभाजन थियो, तर परम्परागत श्रम विभाजनले वर्तमानको जस्तो मसिनो रूप लिन सकेको थिएन । परम्परागत श्रम विभाजन अहिलेको भन्दा नितान्त फरक थियो भन्नका लागि शिक्षालाई एउटा उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । परम्परागत समाजमा गुरुले आफ्ना शिष्यहरूलाई सबै विषय पढ्नलेख्न त सिकाउँथे नै, धनुर्विद्या र राजकाजका काम पनि सिकाउँथे । तर अहिलेका शिष्यहरूलाई एक गुरुले मात्रै सिकाएको ज्ञान पर्याप्त पनि हुँदैन । र एक गुरुले सम्पूर्ण ज्ञान प्रदान गर्न पनि सक्दैनन् ।

सुरुआतका समाजशास्त्रीहरूले श्रम विभाजन र त्यसले मानव समाजमा पार्ने प्रभावमा केन्द्रित भएर लेखेका छन्, जसमध्ये कार्ल मार्क्स र इमाइल दुर्खाइमका नाम हामी महत्त्वका साथ लिने गर्छौं । मार्क्सले आधुनिक औद्योगिक समाजको विकासले मानिसका काम ‘अरुचिकर जिम्मेवारी (टास्क) मा परिवर्तन हुन्छन्’ भन्ने तर्क अगाडि सारेका छन् । उनले श्रम विभाजनले मानिसलाई कामबाट अलग्याउँदै लैजाने बताएका छन् । परम्परागत समाजमा काम र त्यससँग जोडिएको चक्रमा मानिसको भावना जोडिएको हुन्थ्यो तर औद्योगिक काममा आफ्नो जिम्मेवारीप्रति थोरै मानिसको मात्रै नियन्त्रण हुन्छ । मार्क्सको भन्दा बढी निराशावादी दृष्टिकोण दुर्खाइमको छ । आधुनिक समाजमा मानिस समाजबाट टाढा हुँदै जाने हुँदा परम्परागत समाजमा भन्दा आधुनिक समाजमा बढी मानिसहरूले आत्महत्या गर्ने उनले ‘ले सुसाइड’ पुस्तकमा उल्लेख गरेका छन् । आज हामीमध्ये धेरैको काम सकिदिन आफ्ना परिवारका सदस्य वा साथीभाइबहिनीले सहयोग गर्न सक्दैनन् । हामीले गर्ने काम हाम्रै मिल्ने साथी वा पार्टनरले सम्म बुझ्दैनन् र हामीले पनि परिवारका सदस्यले गरिरहेका कैयौं काम बुझ्दैनौं ।

यसरी आफ्नै साथीसंगाती र परिवारका सदस्यले नबुझ्ने काम गर्न आजको दुनियाँका धेरै मानिस बाध्य छन् । एक समय म कामकै सिलसिलामा यौनकर्मीहरूसँग छलफल गर्दै थिएँ । कुरैकुरामा धेरै मानिसले धेरै तरिकाले उनीहरूले ‘बाध्यतावश’ काम गरिरहेको भन्ने गरेको सन्दर्भलाई लिएर, एक यौनकर्मीले मलाई सोधिन्, ‘तपाईं अहिले आफूले गरिरहेको काम गर्न बाध्य हुनुहुन्छ कि हुनुहुन्न ?’ म अलमल परें, काम त मलाई जे भए पनि गर्नैपर्ने थियो, अलिअलि समाजले सोझो आँखाले हेर्ने काम पो गरिरहेकी थिएँ । आम्दानीको हिसाबले मेरोभन्दा कैयौं गुणा बढी कमाउने उनको काममा बरु ‘यो मान्छेसँग वा यत्ति घटेर काम गर्दिनँ’ भन्ने छनोट थियो, जुन धेरै हदसम्म मैले गरेको काममा थिएन । श्रम र बाध्यताको जन्जिर कति पीडादायी हुँदो रहेछ भन्ने अनुभूति मलाई सत्तरी वर्ष पुग्दा पनि कुनै सार्वजनिक लाभको पद पाइहालिन्छ कि भनेर थरथर काम्दै शक्तिकेन्द्र वा टेलिभिजनका बहस कार्यक्रममा धाइरहने व्यक्तिहरूलाई देखेर हुने गर्छ ।

कामको रूपान्तरण
अहिले मानिसले काम गर्ने स्थान, काम गर्ने स्थानको वातावरण, कामदारको क्षमता, कामका प्रकृति, काममा प्रयोग हुने वा गरिने प्रविधि र त्यस सम्बन्धी योजना, नीति र कानुनहरू एकसाथ जोडिएर आउँछन् । कृषिमा मानिसको घट्दो शारीरिक श्रम वा प्रविधिको प्रयोग, कारखानामा गरिने कामहरूमा हुने श्रम विभाजन, कामभित्र पनि विशिष्टताको खोजी, श्रमिकको अधिकारमा काम गर्ने संघसंस्थाको विकास, श्रम गर्नका लागि मानिसहरूको बसाइँसराइ (एक ठाउँको मानिस काम गर्नकै लागि अर्कै ठाउँमा जाने प्रक्रिया वा चलन), लामो दूरी छोटो समयमा पार गर्न सक्ने यातायातको विकास, ठूलठूला बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको स्थापना वा प्रविधिमा भएको विकासजस्ता पक्षले काममा रूपान्तरण आएको छ ।

अर्थशास्त्र र समाजशास्त्रमा श्रम विभाजनको सवाललाई लिएर केही भिन्न धारणा छन् । अर्थशास्त्रमा श्रम विभाजनको कुरा आउँदा आधुनिक अर्थशास्त्रका संस्थापक एडम स्मिथको नाम सबैभन्दा अगाडि आउँछ । उनले सन् १७७६ मा प्रकाशित ‘द वेल्थ अफ नेसन’ मा उपादकत्व बढाउनका लागि श्रम विभाजन गर्नुपर्ने तर्क अगाडि सारे । उनको त्यो पुस्तक प्रकाशन भएको सय वर्षपछि अमेरिकी व्यवस्थापनविद् फ्रेडरिक विन्स्ल टेलरले वैज्ञानिक व्यवस्थापनको अवधारणामार्फत स्मिथको श्रम विभाजनको अवधारणालाई विस्तृत बनाए । उक्त अवधारणाले उत्पादनमा मात्रै होइन, व्यवस्थापन, प्रविधिको उत्पादन र कार्यक्षेत्रमा हुने राजनीतिका रूपमा विकास भयो । टेलरिजमलाई समय र गतिमा आधारित व्यवस्थापन र उत्पादकत्वको सूत्र मान्ने गरिन्छ । हामी टेलरिजमले उत्पादन प्रक्रियामा स्वतन्त्र मानिसका रूपमा प्रयोग गर्ने ज्ञान र स्वतन्त्रतालाई हटाउँछ अनि व्यवस्थापकको हातमा सुम्पन्छ भन्दै मार्क्स वा दुर्खाइमको सन्दर्भलाई जोड्ने गर्छौं ।

आजको समाज अर्थशास्त्रको भाषामा टेलरिजम हुँदै फोर्डिजम र उत्तर–फोर्डिजममा पुगेको छ । झन् सन् २०१९ को अन्तिममा आएको कोभिडले केही कामलाई कार्यालयबाट सारेर व्यक्तिका घर–कोठा र परिवारमाझ पुर्‍याइदिएको छ । यस्तो सन्दर्भमा मानिस एउटा कम्प्युटर र फोन सेटको सहायताले आफ्नो पेसागत वा सामान्य काम गर्न सक्ने भएको छ । र, एउटा कोठामा बसेर आधुनिक प्रविधिको सहायताले काम गरिरहेको मानिसको काम त्यसरी नै छेउको मानिसले बुझ्न सक्दैन । त्यसैले आठ–नौ महिनाको बच्चा बोक्दाबोक्दा गलेको देखेर पनि ‘म एक छिन बोकिदिऊँ ?’ भन्न नसक्ने मानिसहरू नै ‘के काम गर्छौ ?’, ‘किन जागिर खान्नौ ?’ अनि जागिर खानेलाई ‘घर परिवारको मतलबै छैन’ भन्दै कुरा काटिरहन वा प्रश्न गरिरहन आवश्यक ठान्छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७८ ०९:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

त्यत्रो पढेको मान्छे !

पढेको मानिस जति नै पढेको भए पनि ऊ कुनै निश्चित क्षेत्रमा मात्रै महान्, विज्ञ, बौद्धिक वा सीपयुक्त हुन सक्छ, मानव जीवनका सबै क्षेत्रमा पोख्त हुँदैन ।
नारायणी देवकोटा

बेलाबेलामा हामी कुनै डाक्टर वा प्राध्यापक (केही दशकअगाडि सम्म विद्यालयका शिक्षक–शिक्षिका) वा समाजले बौद्धिक भनेको मानिसले सामाजिक रूपमा गलत मानिएको काम गर्‍यो भने ‘त्यत्रो पढेको मानिस भएर पनि’ वा ‘त्यत्रो पढेर पनि’ जस्ता फुँदा जोडेर उसका गल्तीहरूमाथि गफ गर्छौं । यस्ता गफहरूमा प्रायः विश्वविद्यालयका प्राध्यापकले आफ्ना महिला विद्यार्थीलाई गर्ने दुर्व्यवहार, बौद्धिकताको खोल ओढेका भ्रष्ट व्यक्ति, घरपरिवारप्रति प्रतिबद्ध नभएको जस्ता सन्दर्भको लामो सूची बनाउन सकिन्छ ।

यो लेख वर्तमान आधुनिक शिक्षा, त्यसको आवश्यकता र शिक्षाले समाजमा पार्ने प्रभावबारे हामीले समाजशास्त्रका कक्षाहरूमा गर्ने छलफलमा आधारित भएर तयार गरिएको छ । गत हप्ता एमए पहिलो सेमेस्टरको कक्षामा निकोज पाउलान्तासको ‘सोसल क्लासेस एन्ड देयर एक्स्टेन्डेड रिप्रडक्सन’ माथि छलफल थियो । जहाँ निकोज भन्छन्, ‘शिक्षा लगायत (यसमा फिल्म, नाटक, सञ्चार माध्यम, साहित्यलाई पनि जोड्न सकिन्छ) का वैचारिक व्यवस्थाले समाजमा फेसनको निर्माण गर्छन् र उक्त फेसनका कारण उच्च शिक्षा हासिल गरेका मानिसले शारीरिक श्रम गर्नुपर्ने जागिरका फारम भर्दैनन् ।’

यसलाई हाम्रो जिन्दगीका अनुभवका आधारमा कसरी व्याख्या गर्न सकिएला त भन्ने मेरो प्रश्नमा विद्यार्थीहरूले दिएका केही जवाफ थिए— उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि आफ्नै खेतबारीको काम नगर्ने र अरूले दिने जागिरको खोजी गर्ने, नेपालमा जस्तोतस्तो काम नगर्ने तर पहिलो विश्वमा जस्तोसुकै काम गर्नका लागि जाने र यसरी जाँदा जति नै पैसा तिर्न परे पनि तयार हुने, काठमाडौंमै भए पनि शारीरिक श्रम गर्नुपर्ने ठाउँमा काम गर्नभन्दा बरु बेरोजगार बस्ने... । विद्यार्थीले उत्तर दिँदै गर्दा म भने कसैले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको ‘दिनभरि खेताला खोजेर नपाएको बुबा र दिनभर जागिर खोजेर नपाएको छोराले साँझ एकै पटक सुस्केरा छोड्छन्’ पोस्ट सम्झिरहेकी थिएँ, जुन गाउँबाट आएर सहरमा संघर्ष गरिरहेका धेरैको साझा कहानी पनि हो । उक्त कथामा बाआमालाई वा सासू–ससुरालाई पढाइ सकेर म तपाईंकै खेतीपाती र गोठ–खोर सम्हाल्छु भन्दा ‘यही हिलोधूलोमा घसारिनका लागि हो र तँ (वा तिमी) लाई पढाएको ?’ भन्ने तीतो जवाफलाई उपकथाका रूपमा पनि जोड्न सकिन्छ । शिक्षाबारे अलिकति आलोचनात्मक कुरा गर्नेबित्तिकै कैयौं मानिस ‘आफू पढ्ने र पढाउने काम गर्ने अनि यस्तो कुरा गर्ने’ भनेर थप प्रश्न गर्छन् । तर, यस्ता प्रश्न गर्ने धेरैले ‘यस्तो’ भनेको कस्तो भनेर खासै खुलाउँदैनन् वा खुलाउन जरुरी मान्दैनन् ।

कुनै पनि ज्ञान, सीप, कला, मूल्य, मान्यता, संस्कार, संस्कृति एक व्यक्तिबाट अर्कोमा हस्तान्तरण हुने प्रक्रियालाई शिक्षा भनेर आम रूपमा बुझ्ने गरिन्छ । शिक्षाका माध्यमबाट मानव समुदायका सदस्यहरूको सामाजिकीकरण, समाज विकास र परिवर्तन गर्न सहज हुन्छ भन्ने मानिन्छ । साथै शिक्षाको कुरा आउँदा कुन शिक्षा (औपचारिक, अनौपचारिक), कस्तो शिक्षा (व्यावसायिक, नैतिक, सांस्कृतिक, कला), शिक्षाको पहुँच (जात, वर्ग, लिंग, वर्ण), कसको शिक्षा (पूर्वीय, पाश्चात्य, परम्परागत, धार्मिक) जस्ता पक्ष जोडिएर आउँछन् ।

शिक्षाप्राप्तिको प्रक्रिया मानव समाज विकासको क्रमअनुरूप फरकफरक हुँदै आएको छ । ‘सिकारी–संकलक समाजमा मान्छेले आफ्ना झुन्ड वा समूहमा रहेका आफूभन्दा ठूला सदस्यबाट सिक्थेÙ किशोरहरू आफ्ना बा, काका, मामा वा दाइहरूसँग कसरी सिकार गर्ने भन्नेबारे सिक्थे भने, किशोरीहरू आमा, दिदी, फुपूहरूबाट कसरी कन्दमूल, फलफूल संकलन गर्ने र त्यसलाई भण्डारण गर्ने भनेर सिक्थे’ भनी हामी समाजशास्त्रका ग्रन्थभित्र पटकपटक पढिरहन्छौं वा पढाइरहन्छौं ।

कृषि समाजमा आउँदा शिक्षा दुई भागमा बाँडियो । एक थरीले धर्म, संस्कृति, राजकाजबारे गुरुकुलमा बसी गुरु थापेर पढ्ने भए । यो वर्गका मानिसहरू निश्चित जात, धर्म, लिंग र वर्णका थिए । समाजको अर्को वर्गका आम मानिस खेतीपाती र पशुपालनमा संलग्न भएका हुँदा आफ्नो स्थान अनुसारको खेतीपाती गर्ने, पशुपालन गर्ने र त्यसबारे काम गर्दागर्दै ज्ञान हासिल गर्ने क्रम जारी रह्यो । तर, यी दुवै थरीका शिक्षा अनौपचारिक थिए । यत्ति जान्न समाजशास्त्र वा शिक्षाशास्त्रको कुनै ग्रन्थ पल्टाउनुपर्दैन, हाम्रै समाजमा तीन–चार पुस्ताअगाडिका कथाहरू खोतले पुग्छ ।

औद्योगिक समाजमा आउँदा शिक्षा सिकाइभन्दा पनि औपचारिक र वर्गीकृत हुँदै जान थाल्यो । मानिसहरूलाई जागिर वा व्यापार–व्यवसाय गर्ने सीप र त्यस प्रकारको सीप भएको पुष्टिसहितको योग्यता, क्षमता भएको प्रमाणपत्र निश्चित संस्थाहरूले वितरण गर्न थाले । यसको सुरुआत पाश्चात्य समाजबाट सुरु भयो र हाम्रो जस्तो अझै औद्योगिक हुन नसकेको समाजमा पनि आयो (यो किन र कसरी आयो भन्नेबारे लेख्न यहाँसम्भव भएन) । आज यस्ता योग्यता, सीप, क्षमताका प्रमाणपत्रहरू प्रतिस्पर्धामा आधारित हुने अनुमान र अपेक्षा गरिन्छ । यही आधुनिक औपचारिक शिक्षालाई हामी शिक्षा र त्यसको प्रमाणपत्र भएको व्यक्तिलाई शिक्षित भन्ने गर्छौं । शिक्षाले आम मानिसको जीवनमा केकस्तो प्रभाव पार्छ वा अवसरहरू निर्माण गर्छ भन्नेबारे समाजशास्त्रमा फरकफरक विचार छन् । र, हामी तिनलाई एकसाथ पढाउँछौं (व्यक्तिगत रूपमा मेरो विचार मार्क्सवादीहरूसँग मिल्छ, यो फरक कुरा हो) ।

समाजशास्त्री माइकल हारालम्बस र उनका साथीहरू ‘सोसियलजी थिम्स एन्ड पर्सपेक्टिभ’ पुस्तकमा प्रकार्यवादी सिद्धान्तकारहरू शिक्षाका विषयमा दुइटा प्रश्नबाट निर्देशित भएको पाइने उल्लेख गर्छन् । ती दुई प्रश्न हुन्— पहिलो, पूरै समाजका लागि शिक्षाको भूमिका; र दोस्रो, शिक्षा र समाजका अरू व्यवस्थाहरूसँगको कार्यगत सम्बन्ध । यसै पनि प्रकार्यवादीहरू शिक्षाले सामाजिक व्यवस्थालाई व्यवस्थापन र नियमन गर्ने गरी सकारात्मक भूमिका खेल्छ भन्नेमा विश्वस्त रहेको उनीहरूको तर्क छ । समाजशास्त्री इमाइल दुर्खेइम समाजका सदस्यहरूमा आवश्यक मात्रामा एकरूपता भए मात्रै समाज बाँच्न सक्छ र त्यस्तो एकरूपता ल्याउनका लागि शिक्षाले बच्चाहरूमा सुरुदेखि नै सामूहिक जीवनबारे स्थायी रूपमा सबलीकरण गर्छ भन्ने तर्क गर्छन् । उनका अनुसार, जटिल औद्योगिक समाजमा विद्यालयले अरू मानिस (साथीभाइ, परिवार र समुदायबाहिरका) सँग कसरी सहकार्य गर्ने भन्ने सीप सिकाउँछ, जुन परिवार र समुदायले सिकाउन सक्दैन ।

हारालम्बस र उनका साथीहरू लेख्छन्, ‘विद्यालयमा बच्चाले निर्धारित नियममा रही संवाद गर्छ । उक्त अनुभवले गर्दा उसलाई समाजमा भएका नियममा रहेर समाजका अरू सदस्यसँग संवाद गर्न सहज हुन्छ ।’ र, दुर्खेइम विद्यालयले नियमहरूलाई कडाइपूर्वक लागू गर्नुपर्ने तर्क गर्छन् । यसरी कडा अनुशासनले गर्दा समाजको धारविपरीत जाँदा कसरी गल्ती हुन्छ भन्नेबारे विद्यार्थीले स्वअनुशासन सिक्छ । त्यही आत्मानुशासनमार्फत डरभन्दा पनि बानीका कारण मानिस समाजका नियमहरू मान्न थाल्छ भन्ने दुर्खेइमको तर्क छ ।

अमेरिकी समाजशास्त्री टाल्कोट पार्सन्सले शिक्षाले कसरी प्रकार्यका रूपमा काम गर्छ भन्ने सन्दर्भमा अमेरिकी समाजको उदाहरण दिँदै विद्यालयले उपलब्धिको मूल्य, अवसरमा समानताको मूल्य स्थापित गरेको उल्लेख गरेका छन् । उनका अनुसार, शिक्षाले व्यक्ति भविष्यमा कुन क्षेत्रमा जाने भन्ने छनोट गर्न सघाउँछÙ यसका लागि विद्यालयले विद्यार्थीको परीक्षा लिने, मूल्यांकन गर्ने, प्रतिस्पर्धा गराउने र उनीहरूभित्र रहेको प्रतिभा, सीप, क्षमता पहिचान गर्ने गरेर सघाउ पुर्‍याउँछ ।

तर, उनीहरूको तर्कमा मार्क्सवादीहरूका गम्भीर प्रश्नहरू छन् । निकोज पाउलान्तास भन्छन्, ‘राज्य व्यवस्थाले सधैं समाजमा एकता कायम गर्नुपर्ने हुन्छ, त्यसका लागि शिक्षालाई एउटा हतियारका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । प्रकार्यवादीहरूले विद्यालयले निश्चित मूल्यमान्यता स्थापित गराउँछ भन्दै गर्दा, उक्त मूल्यमान्यता कसको हो त (शासक वर्ग वा वर्चस्वशालीहरूको हो कि आम मानिसको) भन्ने प्रश्न सधैं आउँछ ।’ वर्तमान आधुनिक शिक्षाले कृषिलाई त पेसै मान्दैन, त्यस शिक्षालाई ग्रामीण क्षेत्रसँग पनि जोड्दैन । आज नेपालका कैयौं पहाडमा पूरै गाउँ खाली भएको सत्य वा दिनभरि खेताला खोजेर नपाएको अभिभावक र जागिर खोजेर नपाएपछि परराष्ट्र मन्त्रालयको गेटमा लाम लागेको सन्तानको अवस्थाले यही बताउँदैन र ? प्रकार्यवादी मार्क्सवादीहरू यस्ता मूल्यमान्यताले शासक वर्गको संस्कृति वा उनीहरूको रुचिको संस्कृतिलाई बढावा दिन्छन् भन्ने मान्यता राख्छन् ।

अमेरिकी अर्थशास्त्री तथा समाजशास्त्री स्यामुअल बोउल र हर्बर्ट गिन्टिजले आफ्नो पुस्तक ‘स्कुलिङ इन क्यापिटालिस्ट अमेरिका’ मा लेखेका छन्, ‘पुँजीवादी समाजमा शिक्षाको मुख्य काम कामदारहरूको पुनरुत्पादन गर्नु हो ।’ श्रमशक्तिमाथि जसको नियन्त्रण छ वा जो उत्पादनका साधनको मालिक हो, वा आम भाषामा पुँजीपति वर्ग हो, शिक्षाले सोही वर्गको अधीनता स्वीकार गर्छ । नेपालका सन्दर्भमा पनि पण्डित, गुरु वा ऋषिहरूले सधैं उच्च जात, वर्ग र लिंगको सेवा गरेको पाइन्छ । नाफा कमाउन पुँजीवादीहरूलाई कडा मिहिनेत गर्ने, नियन्त्रण मन पराउने, आज्ञाकारी, उच्च उत्प्रेरित कामदारको आवश्यकता पर्छ, जसलाई विभाजित गरेर प्राधिकरण (बोस) विरुद्ध जान नसक्ने बनाउन सकियोस् । पुँजीपतिहरूको उक्त उद्देश्य विद्यालयहरूले अदृश्य पाठ्यक्रममार्फत पूरा गरिदिन्छन् । यस्तो काम विद्यालय वा विश्वविद्यालयमा पढाइने पाठ्य सामग्री र विद्यालय वा शैक्षिक बोर्डले लिने परीक्षामा मात्रै हुँदैन, दैनिक रूपमा सिक्ने–सिकाउने तरिकामार्फत गरिन्छ । यस्ता तरिकामा सफा युनिफर्म मिलाएर लगाउनुपर्ने, कपाल राम्ररी कोरेको–बाटेको हुनुपर्ने, नङ काट्नुपर्ने, गृहकार्य अनिवार्य गर्नुपर्ने र यी काम नगरेमा दिइने सजाय पर्ने गर्छन् । यी विषय विद्यार्थीहरूले दैनिक रूपमा भोगेर सिक्छन् । अर्थात्, चल्दै आएको यही व्यवस्थाप्रति आफूलाई समर्पण गर्छन् ।

अदृश्य पाठ्यक्रमले विश्लेषण मन नपराउने, नियन्त्रण मन पराउने श्रमशक्ति तयार गर्नमा सहयोग पुर्‍याउँछ; समाजमा भएको मानव श्रेणीकरणलाई मन पराउन प्रोत्साहित गर्छ । उदाहरणका लागि, यसले विभिन्न पुरस्कारको व्यवस्था गरेर कुनै विद्यार्थीलाई आम विद्यार्थीबाट छुट्याई विशिष्ट घोषणा गर्छ जसले विद्यार्थीलाई म विशिष्ट हो कि होइन भन्नेमै अलमल्याइरहन्छ । विद्यालयमा विद्यार्थीलाई खेलकुद, साहित्य वा अरू क्षमतालाई लिएर पुरस्कृत र सम्मानित गरिन्छ, जसले उनीहरूमा नियमित गरिने कामबापत पाउनुपर्ने श्रमको बार्गेनिङ गर्नभन्दा बाहिरी सम्मानमा अल्झिने बानी पार्छ ।

अन्तमा, अहिलेको समाजमा आफ्ना अभिभावक, परिवार, आफन्त र समाजको दायरामा भएका मानिसले दिने शिक्षाले मानिसलाई बाँचिखान सक्ने बनाउँदैन । त्यसैले मानिसलाई विद्यालय वा त्योभन्दा उच्च शिक्षा जरुरी भएको छ । तर, पढेको भन्दैमा उसले विभेद भोग्दैन भन्ने हुँदैन । पढ्ने क्रममै पनि मानिसले एउटै कक्षामा, एउटै विषयमा आफ्नो जात, वर्ग, लिंग, भाषा, धर्म, वर्ण, शारीरिक क्षमता, यौनिक अभिमुखीकरणका आधारमा विभिन्न विभेद भोग्नुपरिरहेको हुन्छ । सबैलाई शिक्षा भनिए पनि सबैलाई आधारभूत शिक्षा समान प्रकारले प्राप्त भएको हुँदैन । अनि पढेको मानिस जति नै पढेको भए पनि ऊ कुनै निश्चित क्षेत्रमा मात्रै महान्, विज्ञ, बौद्धिक वा सीपयुक्त हुन सक्छ, मानव जीवनका सबै क्षेत्रमा पोख्त हुँदैन । त्यसै गरी उच्च शिक्षामा शिक्षित हुँदैमा वा नामका अगाडि डाक्टर वा प्राध्यापक हुँदैमा वा केही किताब लेखेकै आधारमा उसले अपराध, असामाजिक काम गर्दैन भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन ।

प्रकाशित : माघ २५, २०७८ ०७:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×