उदारवादी जमातको विभ्रम- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

उदारवादी जमातको विभ्रम

हिमालमा सर्प एवं नृजातीय सत्तामा उदारवादी राजनीतिको खोज समान रूपले निराशाजनक अभ्यास हुन जाने निश्चित छ ।
सीके लाल

समाज बुझ्न सञ्चारमाध्यम पछ्याउनुपर्छ भन्ने मान्यताका आफ्नै सीमितताहरू छन् । तात्कालिक सूचना प्रवाह एवं तत्क्षण विश्लेषणको दबाबले गर्दा अन्तर्जालका पाटीहरू आफ्ना मूल अवलोकनकर्ताहरू (कोर आडिअन्स) को रुचिबाहिरका सामग्री पस्किने आँट गर्न सक्दैनन् ।

आगन्तुकको आलोकनका लागि अन्तर्जालका ठेगानाहरूबीचको निर्मम प्रतिस्पर्धामा नियमित अवलोकनकर्ताहरूको पूर्वाग्रहलाई बढावा दिनु स्थापित पाटीहरूको बाध्यता हो । मनोरञ्जनात्मक सूचना टेलिभिजनको प्रधान गुण भएकाले गम्भीर समाचार एवं विचारलाई हल्का तवरले प्रस्तुत गर्नु तिनको विवशता हुन जान्छ । अन्य सञ्चारमाध्यमका तुलनामा रेडियोका प्रतिस्पर्धात्मक फाइदाहरू धेरै छन् ।

श्रव्य प्रसारणले सामान्य श्रोतालाई किफायती, गतिशील एवं समयको दोहोरो उपयोग गर्न सकिनेजस्ता सुविधाहरू एकसाथ उपलब्ध गराउछ । आम सञ्चारका केही अध्येताका अनुसार, रेडियोले श्रोताहरूको कल्पनाशीलतालाई समेत प्रज्वलित गर्छ । तर, रेडियो प्रसारणले गहन चिन्तन गर्न भने उत्प्रेरित गर्दैन । सूचना एवं विचार (अ)सामाजिक सञ्जालहरू मार्फत प्रवाह भए पनि तिनलाई सञ्चारमाध्यमको दर्जा दिन मिल्दैन । काँचो कुण्ठा एवं अल्छे आक्रोश साटफेर गर्ने मञ्च बन्न पुगेका सञ्जालहरूलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका नाउँमा चतुर राजनीतिकर्मी एवं दक्ष प्रचारकजस्ता निहित स्वार्थ भएका समूहहरूले भने मज्जाले खेलाउँछन् । माध्यम आफैंमा सन्देश हो भने मार्शल मैक्लुहानको उद्गारको सान्दर्भिकता अद्यापि कायम छ । पुरानो जमानाको अवशेषजस्तो देखिए पनि समाजलाई बुझ्न अखबारजत्तिको उपयुक्त माध्यम अरू छैन भने फरक पर्दैन । आफ्नो सुविधाअनुसार छापा वा अन्तर्जालमध्ये जुन संस्करण रोजे पनि अखबारले समसामयिक समाजलाई जान्नसँगसँगै बुझ्न पनि सहयोग गर्छ ।

अखबारको मुख्य पृष्ठ समसामयिकताको दर्पण हो, जहाँ वर्तमान देखिन्छ । विचारपृष्ठबाट चासो, चिन्ता एवं आकांक्षाका विविध आवाज सुनिन्छन् । भित्री पृष्ठमा मूलधारबाट ओझेलमा पारिएकाहरूको गन्ध र स्वाद थाहा पाउन सकिन्छ । सम्पादकीय सुविचारित विकल्प देखाउने वैचारिक कुनो हो । साहित्यलाई समाज चियाउने झ्याल मान्ने हो भने राम्रो अखबारको अन्तर्वस्तुले कौसीबाट देखिने विहंगम दृश्य प्रस्तुत गर्छ । तर, अखबारको प्रकाशन फगत सार्वजनिक जिम्मेवारी नभएर व्यापार पनि हो । त्यसैले मूलधारमा बिक्ने समाचार एवं विचारको दबाबबाट मुक्त रहेर छापा माध्यमहरूले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्दैनन् । आदर्श र यथार्थको सन्तुलन खोज्नु छापा पत्रकारिताको सबभन्दा ठूलो चुनौती हुने गर्छ ।

सायद त्यसैले होला, अधिकांश सफल अखबारहरू यथास्थितिलाई खलबल्याउन चाहँदैनन् । यथास्थितिलाई निरन्तरता दिनेहरूका लागि उदारवाद सबभन्दा उपयुक्त वैचारिक आवरण बन्न पुग्छ । आखिर व्यक्तिगत अधिकार, फरक विचारको सम्मान, नागरिक स्वतन्त्रता, प्रजातन्त्र एवं स्वतन्त्र उद्यमलाई बढावा दिने राजनीतिक र सामाजिक दर्शन कसलाई मन पर्दैन र ? सैद्धान्तिक खुलापनसँगसँगै उदारवादको व्यावहारिक संकीर्णता पनि उस्तै बाध्यकारी छन् । अरूमा पारदर्शिता खोज्नेहरू निजताको बहानामा आफ्नो गोपनीयता कायम राख्न चाहन्छन् । विचारको विविधताभित्र फरक मतका लागि ठाउँ हुन्छ, तर आधारभूत मान्यतामा प्रश्न उठाउनेलाई निषेध गरिन्छ । वैचारिक अन्तरविरोध, व्यावहारिक पाखण्ड एवं सार्वजनिक जीवनमा दोहोरो मापदण्ड समसामयिक विश्वमा उदारवादी मान्यताका चारित्रिक विशेषता बन्न पुगेका छन् । टेलिभिजनको रम्यता, रेडियोको क्षमता, अन्तर्जाल पाटीहरूको क्षणिकता एवं (अ)सामाजिक सञ्जालको कोकोहोलोलाई बेवास्ता गर्ने हो भने पनि उदारवादको नाउँमा नेपालमा व्याप्त हुँदै गएको रूढिवादको प्रतिनिधिमूलक प्रवृत्ति मूलधारका अखबारहरूमा समेत देखिन थालेको छ ।

चयनात्मक आक्रोश
आफ्ना लागि स्वतन्त्र अभिव्यक्तिको अधिकार सुरक्षित गर्न फरक विचारको सम्मान गर्नुपर्ने हुन्छ । हिंसालाई प्रत्यक्ष तवरले दुरुत्साहन गरेकामा बाहेक अरू कुनै बहानामा अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रतामा बन्देज लगाउन मिल्दैन । अमिल्दो विचार प्रकट गरेको निहुँमा कसैलाई घृणाको निसाना बनाउनु उपयुक्त हुँदैन । अनुशासन भंग गरेकाले पार्टीको कारबाहीमा परेकी तत्कालीन सांसद सरिता गिरीमाथि सार्वजनिक वृत्तमा सबभन्दा बढी खनिनेहरूमा उदारवादीहरू नै थिए । अहिले त्यस्तै प्रकृतिको चयनित आक्रोशको सिकार भौतिक पूर्वाधार तथा यातायातमन्त्री रेणु यादव भएकी छन् ।

निःसन्देह रौतहट आमसभाका उनका केही अभिव्यक्तिलाई अमर्यादित, असंयमित एवं अतिवादीसमेत भन्न सकिन्छ । आत्मबोध होस् वा राजनीतिक बाध्यता, उनले आफ्नो अभिव्यक्तिमा भएका गल्तीलाई स्वीकार गर्दै ‘आगामी दिनमा सचेत रहने’ प्रतिबद्धतासमेत जनाएकी छन् । अखबारका पानाहरूबाट भने उनको भर्त्सना अझै भइरहेको छ । सत्तासीन गठबन्धनका सबै राजनीतिक दल अभिव्यक्ति मात्र नभई भौतिक हिंसामा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपले सहभागी भएर सार्वजनिक जीवनमा स्थापित भएका हुन् । एकताका टाउको काटेर झोलामा ल्याए इनाम दिइने घोषणा गरेका प्रधानमन्त्री छन् । व्यक्तिहत्यामा संलग्न भएको अपराधमा जेल सजाय पाएका व्यक्ति प्रतिपक्षका नेता छन् । नारायणहिटी हत्याकाण्ड, भण्डारखाल पर्व एवं कोतपर्वजस्ता जघन्य आपराधिक कर्महरूबाट लाभान्वित परिवारका सन्ततिहरूको अद्यापि सार्वजनिक वृत्तमा बोलवाला छ । नृजातीय पूर्वाग्रह छोप्न ‘निर्मित आक्रोश’ उपयोगी आवरण ठहरिने रहेछ ।

स्थानीय तहको निर्वाचन पर धकेल्न नपाइने भन्ने नेकपा एमालेको अडान प्रतिपक्षको राजनीतिक धर्मअनुकूल छ । नेपाली कांग्रेसभित्रकै असन्तुष्ट समूहले पनि स्थानीय चुनाव कुनै पनि बहानामा वैशाखभन्दा पर सार्न नहुने र चुनावमा कांग्रेस एक्लैले प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने निष्कर्ष निकालेको छ । त्यस्तो राजनीतिक दाउपेचमा पनि कुनै खोट छैन । संस्थापन पक्षलाई निरन्तर दबाबमा राख्न नसके संसदीय राजनीतिमा हिम्मतिलो समूह (जिन्जर ग्रुप) अर्थहीन बन्न पुग्छ ।

संविधानवादको दुहाई दिएर आन्तरिक एवं बाह्य प्रतिपक्षको माग अनुसार नै चुनाव गराइनुपर्ने ‘स्वतन्त्र आवाज’ भने ‘पाखण्डी आक्रोश’ जस्तो लाग्ने रहेछ । सामान्यतया संवैधानिकताको अवधारणाले सरकारको स्वेच्छाचारितालाई रोक्ने सर्वमान्य एवं संगठित प्रयासलाई जनाउँछ । जहाँ संविधान नै बहुसंख्यकवादी स्वेच्छाचारिताको उत्पाद हो, त्यहाँ सर्वोच्च कानुनलाई देखाएर सत्तासीन गठबन्धनको अधिकारलाई सीमित गर्न खोज्नु यथार्थमा यथास्थितिवादलाई आदर्शको खोलभित्र राखेर सार्वजनिक वृत्तमा सम्प्रेषण गर्ने प्रयत्नभन्दा बढी केही होइन । नेपालमा संवैधानिकताका मापदण्डहरू उसै पनि सर्वोच्च अदालतले मात्र निर्धारण गर्न सक्ने परम्परा स्थापित भइसकेको छ । स्वयं संविधानसभालाई समेत ‘असंवैधानिक’ ठहर्‍याउन सक्ने अदालतलाई स्थानिय तहको निर्वाचनको संवैधानिकता जाँच्न कठिन हुनेछैन । देशलाई नै पदासीन प्रधान न्यायाधीशको नेतृत्वमा गैरसंवैधानिक सरकार गठन गरेर चलाइएको दृष्टान्त हुँदाहुँदै ‘स्थानीय तहहरू जनप्रतिनिधिविहीन अवस्थामा चल्नै सक्दैनन्’ भन्ने व्याख्यालाई धेरै महत्त्व दिइराख्नुपर्ने आवश्यकता छैन ।

सबभन्दा वाक्कलाग्दो एवं ‘पराजित आक्रोश’ भने सत्तासीन गठजोडको आलोचनामा झल्किन्छ । पाँचौं पटक प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा आसीन भएका राजनीतिकर्मी शेरबहादुर देउवाको कार्यक्षमता जगजाहेर छ । उनको राजनीतिक तन माधवकुमार नेपाल एवं पुष्पकमल दाहालसँग भए पनि कूटनीतिक मस्तिष्क र सांस्कृतिक मन ‘बालकोटका बार्दली बा’ भनिने नृजातीय मुख्तियार खड्गप्रसाद शर्मा ओलीसँग जोडिएको छ । अमिल्दा राजनीतिक दलहरूको विरोधाभासी गठजोडबाट गठन भएको गतिहीन मन्त्रिमण्डलको स्थायित्व नै त्यसको अकर्मण्यतामा निहित छ ।

यो मन्त्रिमण्डलले केही अर्थपूर्ण काम गर्न खोज्यो कि आफ्नै अन्तरविरोधले गर्दा धराशायी हुन्छ । सकभर कम बिगार गरेर नियमित प्रकृतिको कार्य सञ्चालन गर्दै आसन्न निर्वाचन सम्पन्न गराउन सक्यो भने त्यो नै यस भद्दा सरकारको सबभन्दा ठूलो सफलता ठहरिनेछ । खस–आर्यका नृजातीय सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको उग्र राष्ट्रवाद, नग्न बहुसंख्यकवाद, राजनीतिक संकीर्णता, सामाजिक अन्यघृणा, मूढ देशाहंकार, आर्थिक दुराचार, शासकीय अक्षमता, प्रशासनिक मनमानी एवं हानिकारक मिथ्याभिमानबाट आजित भएको राजनीतिक वृत्तले ‘मरता क्या न करता’ अवस्थामा पुगेपछि मात्रै उनको विकल्प खोजेको हो । प्रधानमन्त्री देउवा जे छन् — राष्ट्रिय संगठन, सम्भ्रान्त समर्थन एवं अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकार्यता स्थापित रहेको नेपालको भव्य पुरानो दल (ग्रान्ड ओल्ड पार्टी) भन्न सकिने नेपाली कांग्रेसको सभापति — त्योभन्दा बढी उनमा अरू केही छैन ।

आलोचना गर्नलायक ‘सामूहिक आक्रोश’ निम्त्याउन सक्ने व्यक्ति पाँचौं पटक प्रधानमन्त्री पदमा पुग्न सक्दैन । आशा र निराशा, विश्वास र अविश्वास एवं निष्ठा र धोकाजस्ता मानसिक आघातबाट न आक्रोश जन्मिने हो ! सत्तासीन गठबन्धन फोड्न सकिने पहरो होइन, यो प्रत्येक प्रहारपछि आफ्नै आकारमा फर्किने रबरको डल्लोजस्तो छ । सर्वेसर्वा शर्मा ओलीले त्यो कुरा बुझेका छन् । त्यसैले उनले सम्पूर्ण शक्ति आफ्नै दलको संगठन बढाउनेतिर मोडेका छन् । संविधानवादको रक्षा र प्रवर्द्धन गर्ने ठेक्का ‘दरबारिया नागरिक समाज’ संज्ञाबाट विभूषित गर्न सकिने गण्यमान्य व्यक्तिहरूले उठाएका छन् । स्थापित अखबारहरूसमेत तिनको अभिमतलाई बेवास्ता गरेर विचार र व्यापारको बजारमा टिक्न सक्दैनन् । सत्तासीनले आफ्ना आलोचकहरूलाई चयनात्मक आक्रोश (सलेक्टिभ आउट्रेज) प्रदर्शित गरेको आरोप लगाउनु असामान्य होइन । स्थायी सत्ताको रोज्जा आक्रोश (सलेक्टेड आउट्रेज) भने उदारवादको पहिरनमा सजिएर सार्वजनिक वृत्तमा प्रकट हुने रहेछ ।

विभक्ति विन्दु
अमेरिकाजस्तो प्रजातन्त्रको लामो इतिहास भएको देशमा राष्ट्रपति ट्रम्पले अभ्यास गरेको जनोत्तेजक प्रियतावाद एकाएक देखिएको थिएन । सन् २००८ को वित्तीय आघात, अर्ध–अश्वेत राष्ट्रपति ओबामा, नारी राष्ट्रप्रमुखको उम्मेदवारी एवं वैश्वीकरणले निम्त्याएको अनिश्चितता पक्कै पनि निकटतम कारणहरू थिए । कतिपय विश्लेषकका धारणा अनुसार भने ‘९/११’ भनिने आतंकवादी आक्रमणपछि उदारवादीहरूसमेत रक्षात्मक बन्न पुगेकाले सुस्तरी रूढिवादले अमेरिकामा सार्वजनिक मान्यता पाउँदै गएको हो । अफगानिस्तानलाई धूलोपिठो पार्ने अमेरिकी निर्क्योर्ल त्रुटिपूर्ण रहेको कुरा वासिङ्टनले बल्ल स्वीकार गरेको छ । इराकलाई ध्वस्त गर्ने अमेरिकी योजना त्यसभन्दा पनि विध्वंसक साबित भयो ।

सन् २००१ पछि अमेरिकामा उर्लिंदै गएको उदारवादीहरूको राष्ट्रवादले राष्ट्रपति ट्रम्पको जनोत्तेजक प्रियतावादका लागि आधारभूमि सम्याउँदै लगेको हो । सन् २०११ को अन्ना हजारे नेतृत्वको भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलन अन्ततः भारतिय राजनीतिको ‘भगवाकरण’ प्रक्रियाको निर्णायक विन्दु ठहरिएको छ । भ्रष्टाचारको विरोध गर्नु नागरिकको प्रजातान्त्रिक दायित्व हुन आउँछ, तर शुद्धतावादीहरू त्यस्तो आन्दोलनको अपहरण गर्न सफल भए भने दक्षिणपन्थी राजनीतिले सुस्तरी व्यापक स्वीकार्यता पाउने रहेछ । हिटलर निजी जीवनमा शाकाहारी थिए, सार्वजनिक जीवनमा राष्ट्रवादी थिए एवं उनका आलोचकहरूले समेत नात्सी सर्वोच्च नेतालाई ‘भ्रष्ट’ भनेका छैनन् । मानवताविरुद्धको अपराध त्यस्ता सबै चारित्रिक विशेषताभन्दा हानिकारक हुने रहेछ भन्ने कुरा भारतका बारेमा ‘जेनसाइड वाच’ जस्ता संस्थाहरूले समेत औंल्याउन थालेका छन् ।

नेपालमा पनि ‘राष्ट्रवादी उदारवाद’ अवधारणा सहरिया मध्यम वर्गको ‘सेतो कमिज’ जमातको सकृयतासँगै सन् २०११ देखि नै फैलिन थालेको थियो । परस्पर विरोधीजस्तो देखिए पनि ‘उदारवादी कट्टरता’ विचारलाई संस्थागत गर्ने विभक्ति विन्दु (इन्फ्लेक्सन प्वाइन्ट) भने सन् २०१५ को १६–बुँदे षड्यन्त्र हो भन्ने निष्कर्षमा कुनै शंका छैन ।

मधेसीहरूको डर नेपालको राजनीतिक बजारमा सबभन्दा सजिलोसँग बिक्ने विचार हो । दशकौं लगाएर निर्माण गरिएको ‘विस्तारवादी भारतको षड्यन्त्र’ त्यसपछिको दोस्रो सहजै भड्काउन सकिने भयोत्पादक भावना हुन आउँछ । त्यसपछि ‘एउटै भाषा, एउटै भेष’ आधारित नृजातिय पहिचान एवं एकात्मक प्रणालीको सदावहार आकर्षण छँदै छ । इतिहासलाई भ्रम एवं हिंसाको जोडजामका रूपमा पनि परिभाषित गर्ने गरिन्छ । त्यस्ता सबै अवयवको चतुर व्यवस्थापनबाट सन् २०१५ को विवादित संविधान जन्मिएको थियो । त्यस दस्तावेजका मौलिक विरोधाभासहरूलाई नकेलाएसम्म समसामयिक राजनीतिका विडम्बनाहरूलाई ठम्याउन सकिँदैन ।

राजनीतिक नैतिकता संविधानवादको मूल आधार हो । अन्तरिम संविधानको भावना, पहिलो संविधानसभाको सुविचारित निर्क्योल एवं आन्दोलनकारीहरूसँग विगतमा गरिएका सबै सम्झौतालाई रद्दीको टोकरीमा फालेर विशुद्ध बहुसंख्यकवादका आधारमा जारी गरिएको मूल कानुनलाई राजनीतिक रूपमा स्वीकार गरिए पनि त्यस दस्तावेजलाई नैतिक संविधानवादका आधारमा न्यायोचित सिद्ध गर्न सकिँदैन । त्यसैले संविधानवादको दुहाई दिएर गरिने उदारवादी तर्कहरू खोक्रो बयानबाजीभन्दा बढी केही होइनन् ।

तथाकथित उदारवादीहरूले प्रजातान्त्रिक मूल्य र मान्यताका कुरा त झन् गर्दै नगरे हुन्छ । प्रजातन्त्रको प्राथमिक मापदण्ड भनेको सामान्यजनमा सहभागिताको भावलाई सुनिश्चित गर्नु हो । त्यसपछि सेवाको सुनिश्चितता, जवाफदेही एवं प्रतिनिधिको उपलब्धताजस्ता कुराहरू आउँछन् । एक पटक तीन तहको निर्वाचन सम्पन्न भइसकेको भए पनि प्रजातन्त्रको कुन मापदण्डका पक्षमा उदारवादीहरूले आवाज उठाएका छन् ? सत्ताको निरन्तरतालाई व्यवस्थाको स्थायित्वसँग जोडेर हेर्ने उदारवादी विचार नेपालका एक थरी गण्यमान्य नागरिकहरूको मौलिक चिन्तन हो । सत्ता कब्जा तब हुन्छ जब राजनीतिक नैतिकताका आधारभूत नियमहरू सामान्यजनको हितको साटो सम्भ्रान्त स्वार्थमा आधारित हुन पुग्छन् । सिंगो संविधान नै नृजातीय पूर्वाग्रह एवं दुराग्रहलाई संस्थागत गर्ने गरि लेखिएपछि सत्ता कब्जा गरिराख्नुपर्दैन, प्रक्रियागत तवरले त्यो स्वतः हुन्छ । सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको आत्मविश्वास आधारहीन छैन ।

विवादित संविधानका अरू पनि विरोधाभासहरू आधारभूत प्रकृतिका छन् । समाजवाद र संघवाद सँगसँगै जानै नसक्ने होइनन्, तर तिनको सामञ्जस्य सहज हुँदैन । समाजवादलाई मिश्रित अर्थव्यवस्थाका रूपमा अर्थ्याए पनि एक हदसम्म उत्पादन एवं वितरणका साधनहरूको सामूहिकीकरण गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसका लागि प्राथमिकता निर्माण, योजना छनोट, कार्यान्वयन विधि, उत्पादन व्यवस्थापन, वितरण प्रणाली, मूल्य निर्धारण, नियमित अनुगमन एवं निरन्तर परिष्करणजस्ता जिम्मेवारीहरूको केन्द्रीकरण गर्नुपर्ने हुन्छ । भारतको ‘महालनोबिस प्रारूप’ होस् वा सोभियत संघको पूर्ण सरकारीकरण, प्रान्तहरूका तुलनामा संघीय सरकारलाई सर्वव्यापी नबनाई समाजवादको गाडी डेग चल्न सक्दैन । मार्क्सवाद, लेनिनवाद वा माओवादमा ‘सत्ता कब्जा’ सामान्य मानिने हुँदा तिनलाई संघीयतासँग वैरभाव हुनु स्वाभाविक हो । राष्ट्रवादी उदारवादका कट्टर समर्थकहरूको एकातिर समाजवादको विरोध एवं अर्कातिर स्वशासन द्वेष भने पाखण्डपूर्ण देखिने रहेछ ।

तर्कका लागि तर्क जति नै गरे पनि यथार्थ के हो भने, विवादित संविधानले संस्थागत गरेको राजनीतिक व्यवस्था देशलाई यथास्थितिको गोलचक्करमा घुमाइराख्नका लागि छनोट गरिएको हो । सन् २०१५ मा प्रतिगमनकारी हावी हुन्छन् कि भन्ने डरले प्रगतिशील भएको दाबी गर्नेहरूले स्थायी सत्ताका अगाडि आत्मसमर्पण गरेका थिए । प्रतिगमनकारीहरूमा पाखा लगाइन सकिने भय उत्पन्न भएको थियो । यथास्थितिवादीले संकटमा अवसर देखेर दुवै हातले ‘राष्ट्रवादी उदारवाद’ भनिने

मौलिक अवधारणालाई समातेका थिए । डरैडरमा अंगीकार गरिएको संविधानले देशलाई अगाडि वा पछाडि कतै जान दिँदैन । सक्नेजति आफ्नो हित सुरक्षित गर्न बिदेसिने हो, सामान्यजनको हितप्रति समर्पितजति प्रतिरोधको आवाज बुलन्द गर्न सकेनन् भने तमासे भइरहन अभिशप्त रहनेछन् । हिमालमा सर्प एवं नृजातीय सत्तामा उदारवादी राजनीतिको खोज समान रूपले निराशाजनक अभ्यास हुन जाने निश्चित छ ।

प्रकाशित : माघ १२, २०७८ ०८:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

संस्थागत भ्रष्टाचारको पृष्ठिका

निरन्तर खबरदारी संस्थागत भ्रष्टाचारलाई सीमित गर्ने एक मात्र ओखती हो । पुसको ‘बतास’ उडेर जाला, आसन्न निर्वाचनले निम्त्याउने हुरीका लागि सार्वजनिक तयारी भने निरन्तर भइरहनुपर्छ ।
सीके लाल

सन् २०१५को गोरखा भुइँचालोताका, जलविद्युत् क्षेत्रमा क्रियाशील भट्ट थरका एक व्यापारिक सहजकर्ता निकै चर्चामा थिए । उनको अग्रसरताले गर्दा मात्र हतार–हतार ‘१६–बुँदे षड्यन्त्र’ सम्भव भएको हो भन्ने कुरा व्यक्तिगत कुराकानीमा प्रभावशाली राजनीतिकर्मीहरू हाकाहाकी स्वीकार गर्ने गर्थे । विवादित संविधान जारी भएपछि भने उनको अर्थ–राजनीतिक सक्रियताको समाचार उत्तिसाह्रो सुनिएको छैन ।

खस–आर्य समुदायका नृजातीय मुख्तियार खड्गप्रसाद शर्मा ओली वास्तविकबाट विधिवत् कार्यकारी प्रमुखमा पदासीन भएपछि भने ‘यती समूह’ अन्तर्गतका व्यवसायहरूसँग कायम रहेको एमालेको दुई दशक पुरानो सम्बन्ध झनै प्रगाढ हुँदै गएको थियो । कोभिड–१९ महाव्याधिको प्रकोप फैलिँदै जाँदा त्यसभन्दा अगाडि नामसम्म नसुनिएको ‘ओम्नी समूह’ को स्वास्थ्य संकटलाई अकुत कमाइको अवसरकारूपमा प्रयोग गर्ने व्यापारिक उपक्रम एकाएक देखा पर्‍यो । त्यस्ता सबै विवादास्पद व्यापारिक सम्बन्धहरू चर्चामा रहिरहँदा कहिलेकाहीं‘ललिता निवास’ जग्गा हत्याउने काण्डले पनि सार्वजनिक वृत्तलाई तताउने गर्थ्यो । कालान्तरमा अन्य विशाल अनियमितताका मुद्दाहरूजस्तै सार्वजनिक जग्गाको निजीकरण काण्डको पनि सामान्यीकरण हुने हो कि भने शंका उत्पन्न भएको थियो । संशय अन्ततः सत्य ठहरिने सम्भावना बढ्दै गएको छ ।

ठूलो आकारको काण्डबाट लाभ उठाउन असफल असन्तुष्टहरूको जमात पनि ठूलै हुन्छ । व्यापारी एवं राजनीतिकर्मीहरूसँगसँगै स्थायी सत्ताका शक्तिशाली पात्रहरूको रुचि र संलग्नता रहेकाले होला, ललिता निवास काण्ड सहजै टुंगिने लक्षण देखिँदैन । अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगका एक पूर्वप्रमुख एवं पाँच सचिवलाई समेत प्रतिवादी बनाइनुपर्ने प्रहरीको छानबिन प्रतिवेदनमा थप जाँच–पडताल गर्नुपर्ने भएको कारण देखाउँदै सरकारी वकिलको कार्यालय, काठमाडौंले ललिता निवास प्रकरणको अनुसन्धान प्रतिवेदन केन्द्रीय अनुसन्धान विभागलाई नै फिर्ता पठाइदिएको छ । झन्डै नब्बे वर्षका कागजात एवं उपलब्ध साक्ष–प्रमाण केलाएर तयार पारिएको भनिएको प्रतिवेदनमा थप कस्तो अनुसन्धान गर्नुपर्ने हो भन्ने कुरा सार्वजनिक गरिनेछैन । सक्नेले गरिखाने देशमा उच्चतम तहसम्म पुर्‍याइएको लाभको लेखाजोखा तार्किक निष्कर्षमा पुग्ने अपेक्षा बरु अतार्किक लाग्छ । सन् २०१५ पछिका काण्डहरूकै फेहरिस्त पनि लामो छ । नाम चलेका व्यवसायीहरूले समेत उपभोक्ताबाट उठाएको मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) सरकारलाई बुझाउँदैनन् । व्यापक प्रयोगकर्ता आधार रहेका वस्तुबिक्रेता एवं सेवाप्रदायकहरूले स्वामित्व फेरबदल हुँदा नियमानुसार तिर्नुपर्ने पुँजीगत लाभकर सकभर नतिर्ने प्रयत्न गर्छन् । खुलासा भएमा तिर्नैपर्ने अवस्था आए सकभर कम कर तिरेर जरिवाना एवं अन्य सजायबाट सहजै उम्किन्छन् । लागतको अनुपातमा सबभन्दा बढी प्रतिफल दिने व्यापारिक उपक्रमहरूमा शिक्षा र स्वास्थ्य नेपालका सबभन्दा आकर्षक लगानीका क्षेत्रहरू हुन् । दुवै व्यवसाय जोडिएको चिकित्सा शिक्षाका बेथितिहरूबारे गोविन्द केसीदेखि केदारभक्त माथेमासम्मले निरन्तर आवाज उठाइरहेका छन् । चिकित्सा शिक्षा आयोगले तोकेभन्दा अतिरिक्त शुल्क उठाउने व्यापारिक मेडिकल कलेजहरूको मनोमानी रोक्ने इच्छाशक्ति भने राजनीतिक नेतृत्वमा देखिँदैन । जनस्वास्थ्यसँग सम्बद्ध जनशक्ति निर्यातकालागि मात्र नाफा क्षेत्रलाई मेडिकल कलेज खोल्ने अनुमति दिइएको हो भने सोहीअनुसार त्यस्ता उपक्रमहरूलाई करको दायराभित्र ल्याएर अनुगमन मात्र गरेपनि पुग्छ । चिकित्सा शिक्षालाई सार्वजनिक हितको उपक्रम मान्ने हो भने लगानीकर्ताभन्दा शिक्षार्थीको सरोकारलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने हुन्छ । राज्यले आफ्नो प्राथमिकतालाई पारदर्शी तवरले व्याख्या गरिदिने हो भने गोविन्द केसी एवं केदारभक्त माथेमाजस्ता सार्वजनिक व्यक्तित्वलाई आफ्नो कार्यदिशा तय गर्न सहज हुनेछ ।

रासायनिक उर्वरकले पारम्परिक प्रांगारिक मलखादलाई विस्थापित गर्न थालेको दशकौं भयो, तर अहिले पनि आधुनिक कृषिकर्मलाई नभइनहुने युरिया, फास्फेट एवं पोटासजस्ता आवश्यक तत्त्वहरूको आपूर्ति अभाव नियमित आकस्मिकता भएर कायम छ । रासायनिक उर्वरकको आयातमा नमुछिने कृषिमन्त्रीलाई अपवाद नै मान्नुपर्ने हुन्छ । नेपाली सेना स्वभावैले अपारदर्शी भएकाले राज्यको त्यस भीमकाय संयन्त्रभित्रका अनियमितताहरूको तहकिकात खासै हुँदैन, तर अनौपचारिक सूत्रबाट चुहिएको जानकारीले समेत अव्यवस्थाको आकार विनियोजित बजेटकै अनुपातअनुरूप विशाल रहेको आकलन गर्न गाह्रो छैन । लसुन, सुन, सुपारी, खानेतेल, वनस्पति घ्यू, ल्वाङ एवं दर्जनौं त्यस्ता वस्तुहरूको आयात नीतिलाई केकस्ता स्वार्थ समूहहरूले प्रभावित गर्छन् भन्ने कुरा जगजाहेर छ । नगण्य आन्तरिक उत्पादन, जनशक्ति निर्यात राष्ट्रिय आयको प्रमुख स्रोत, भन्सार–आधारित कर प्रणाली एवं उपभोग्य वस्तुको व्यापारले धानेको बजार व्यवस्थामा राज्य नै अर्थराजनीतिको सबभन्दा प्रभावशाली खेलाडी हुनु अस्वाभाविक होइन । स्थायी सत्ताका संयन्त्रहरूको प्रत्यक्ष सहभागिताबेगर भ्रष्टाचारका मुद्दाहरूको ढाकछोप सम्भव छैन । सत्ताको संलग्नताले गर्दा चैते हुरीले समेत हल्लाउन नसकेको सार्वजनिक वृत्तलाई अहिले पुसको ‘बतास’ले ठिहिर्‍याएको छ । चुनावले माहोल तताएपछि तात्कालिक ठिही आफसे आफ रोकिने निश्चित छ । ठूला माछाका अगाडि जालमा परेका साना माछालाई नियमन गर्ने निकायहरूले स्वयं समर्पित गर्नेछन् । सोपानतन्त्रको जकडबन्द कायम रहेको समाज अन्तर्निहितरूपले नै विकृत हुने हुँदा भ्रष्टाचार नियन्त्रणका नाराहरू अन्ततः सार्वजनिक खपतकालागि उत्पादन गरिएका बहलाउ (डिभर्टिस्मन्ट) मात्र ठहरिन्छन् ।

परम्पराको बेडी

राजा पृथ्वीनारायणका उपदेशहरू संकलित रहेको दस्तावेजको सत्यापन हुन सकेको छैन । तथाकथित ’दिव्योपदेश’को आधिकारिकताका बारेमा इतिहासका ज्ञाता एवं सामाजिक अनुसन्धाताहरूले तार्किक प्रश्न उठाएका छन् । अधिनायकवादको हातेपुस्तिकासरह रहेको त्यस संकलनको व्युत्पत्तिको स्रोत जेजस्तो भएपनि ‘घुस लिन्या र दिन्या दुवै दुनियाँका शत्रु हुन्’ भन्ने उक्ति शासन व्यवस्थाका सञ्चालकहरूकालागि सार्वकालिक महत्त्वको दिग्दर्शन ठहरिन सक्छ । भ्रष्ट आचरणलाई जनाउने ‘भ्रष्टाचार’ अभिव्यक्तिको व्यापकतालाई भने घुस (शब्दकोशअनुसार ‘काम गराउन कर्मचारीलाई अवैध रूपमा दिइने धनमाल’) जस्तो चलनचल्तीको शब्दले समेट्न सक्दैन । आफ्नो काम छिटो गराउन कर्मचारीलाई दिइने ‘स्पिड मनी’ अवैध त हो, तर ढिलाइले निम्त्याउने नोक्सानका तुलनामा तात्कालिक लागत कम देखिने भएपछि ‘मै हुँ’ भन्ने नैतिकतावान्हरू पनि ‘चियापान खर्च’ टक््रयाउन गाह्रो मान्दैनन् । त्यस अर्थमा ‘दिव्योपदेश’ ले घुस लिन्या र दिन्यालाई शत्रु तर जाति व्यवस्था, सामाजिक भेदभाव एवं सांस्कृतिक रूढिलाई शासन व्यवस्थाको आवश्यक तत्त्व देखाएर ‘भ्रष्ट आचरण’ भन्न सकिने प्रचलनहरूलाई उचित ठहर्‍याएको छ ।

भ्रष्टाचारको जरो उखेल्नकालागि मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टले औंल्याएका ‘बाहुनवाद, भाग्यवाद, आफ्नो मान्छे र चाकरी’ चतुष्कोणको उपरि पत्रलाई सबभन्दा पहिले हटाउनुपर्ने हुन्छ । काशीमा गएर तोकिएको यज्ञ एवं ठेकिएको नगद र जिन्सी दान गरेपछि ‘गोत्र हत्या’ जस्तो जघन्य पापबाट समेत मुक्त होइन्छ भने महत्त्वाकांक्षी व्यक्तिहरू भ्रष्ट आचरणमा लिप्त हुनबाट नहच्किने नै भए । बाहुनवाद एवं भाग्यवाद एकअर्कासँग जोडिएका अवधारणाहरू हुन्—‘वीर भोग्या वसुन्धरा’ मान्यताबाट राजा पृथ्वीनारायण एवं जंगबहादुर कुँवर उदाए, ‘आफ्नो त कर्मै यस्तो’ विश्वासले गर्दा बिसे नगर्ची तथा अभिमानसिंह राना मगर इतिहासमा अस्ताए । भ्रष्टाचार सनातन संस्कृतिको सोपानतन्त्रमा अन्तर्निहित छ । ईश्वरको सृष्टिलाई उचनीचमा विभाजित गर्ने परम्परामा सदाचार संस्थागत गर्न असम्भव नै नभए पनि कठिन छ । मानवशास्त्री विष्टका ‘आफ्नो मान्छे र चाकरी’ पनि अन्योन्याश्रित संकल्पना हुन् । भ्रष्टाचारका अध्येताहरू पारम्परिक समाजमा व्यापार गर्न पहुँच द्रव्य (एक्सेस मनी) को भूमिकालाई महत्त्वपूर्ण मान्छन् । सत्ताधारीहरूसम्म पुग्न तिनका परिवारका सदस्यहरूलाई आकर्षित गर्नुपर्ने हुन्छ । लगानीबेगर नै नाफामा हिस्सा दिने प्रतिबद्धता जनाएपछि सत्ताको संरक्षण पाउन सहज हुन्छ । परिवारवाद, नातावाद एवं कृपावादबेगर प्रश्रय पुँजीवाद (क्लाइअन्ट क्यापिटलिज्म) भन्न सकिने बजार व्यवस्थाको गाडी डेग चल्दैन ।

सांस्कृतिक पत्र हटाएपछि बल्ल भ्रष्ट आचरणका सामाजिक जराहरू देखिन थाल्छन् । बाहुनले हलो नसमात्ने मान्यतालाई ट्र्याक्टर उपयोगको व्यापकताले असान्दर्भिक तुल्याइदिएको छ, तर तथाकथित उच्चजातका भनिनेहरू अहिले पनि हातले गर्ने काम गर्न हच्किन्छन् । चर्मकार र सूचीकारजस्ता शिल्पी मात्र होइन, डकर्मी एवं सिकर्मीजस्ता कालिगडी काममा पनि सवर्ण हिन्दुहरूको हिस्सेदारी नगण्य मात्र छ । युरोपमा नवजागरण (रिनेसन्स) तथा प्रबोधन (एन्लाइटन्मन्ट) जस्ता बौद्धिक आन्दोलनहरूले घरानियाँ एवं सामान्यजनबीचको विभेदलाई लगभग समाप्त गरिदिएका थिए । त्यसैले गर्दा कार्ल मार्क्सलाई समाजमा पुँजीपति एवं सर्वहारा भन्ने दुई मात्र वर्ग रहेको निष्कर्षमा पुग्न सहज भयो । महात्मा गान्धीको सुधारवादी अभियान एवं बाबासाहेब अम्बेडकरको ‘मर्मतवादी’ आन्दोलनका बावजुद भारतको सत्ता जातिवादी साङ्लोबाट अद्यापि मुक्त हुन सकेको छैन । मतको राजनीतिमा संख्याको महत्त्व हुन्छ, त्यसैले सरकारमा बहुसंख्यक पनि पुग्न सक्छन् । सामाजिक आन्दोलनको सफलताबेगर स्थायी सत्ताका अवयवहरूमा जातीयताको जकड फुत्काउन सकिने देखिँदैन । प्रशासन, पत्रकारिता एवं शिक्षामा ब्राह्मणको वर्चस्व, सुरक्षा क्षेत्रमा क्षत्रियको हालीमुहाली तथा व्यापारमा वैश्यको प्रभुत्व हिन्दु समाजको वास्तविकता हो । नेपालमा परिस्थिति त्यसभन्दा पनि कठिन छ, त्यो किनभने आदिकालदेखि स्वतन्त्र रहेको मानिने देशमा भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनसरहको दीर्घकालीन एवं बहुआयामिक मुक्ति संघर्षको आवश्यकतासमेत कसैले देख्दैन । सम्भ्रान्तले शासनलाई आफ्नो अधिकार एवं सामान्यजनले समर्पणलाई आफ्नो कर्तव्य ठहर्‍याउने सामाजिक व्यवस्थाले जन्माउने राजनीतिमा हिन्दुत्ववादी एकत्ववाद होस् वा जनवादी केन्द्रीयता, भ्रष्टाचार अन्ततः शासकीय शिष्टाचारका रूपमा सर्वस्वीकार्य बन्न पुग्ने निश्चित छ ।

आधुनिकताको जालो

आप्त ज्ञानलाई प्रश्न र तर्कको कसौटीमा घोटेर जाँचेपछि मात्र त्यसको स्वीकार्यता स्थापित हुन्छ भन्ने मान्यताबेगर समाज, राज्य एवं अर्थतन्त्रको आधुनिकीकरण सम्भव छैन । दरिद्र देशहरूको दोहोरो दुर्भाग्य के हो भने, एकातिर ती परम्पराको बेडीमा जकडिएका हुन्छन्, अर्कातिर जाली आधुनिकताको जालोले पनि तिनलाई छपक्कै छोपेको हुन्छ । वंशागत, निर्वाचित वा स्वघोषितमध्ये जुनसुकै तरिकाले स्थापित गरिएको भएपनि अधिनायकवादी व्यवस्थालाई कदापि सही ठहर्‍याउन सकिँदैन । अधिनायकवादमा भ्रष्टाचारको आरोप सत्ताको विरोधीलाई मात्र लाग्छ, त्यो किनभने ‘वैदिकी हिंसा हिंसा न भवति’ भन्ने मान्यताको व्यापकताले सत्तासीनलाई जोगाइरहेको हुन्छ । आधुनिक राज्य व्यवस्थामा बहुमतको अर्थ धेरैले मानेको शासन पद्धति हुन्छ । पारम्परिक आधुनिकताले त्यस अवधारणालाई भ्रष्टीकरण गरेर बहुसंख्यकवादमा रूपान्तरित गरिदिन्छ जहाँ अल्पसंख्यकको सम्मानलाई दोयम तुल्याइन्छ । सक्षमतन्त्रको अर्थ समानहरूबीचको समानता एवं ऐतिहासिक कारणले पछाडि पारिएकाहरूलाई सकारात्मक विभेदको नीतिद्वारा अगाडि ल्याउनु हो । सनातनी आधुनिकतावादीहरू भने कि सक्षमहरूको शासन वा सर्वहाराको अधिनायकवादका नाउँमा यथास्थितिको शक्ति सन्तुलनलाई कायम राख्न उद्यत रहन्छन् । सत्ताको आधार नै भ्रष्ट भएपछि त्यस्तो शासन व्यवस्थाले सदाचार प्रवर्द्धन गर्ने कुरा फगत मृगतृष्णा हो । नेपालको प्रहरी र प्रशासन मात्र होइन, सर्वोच्च न्यायालय एवं अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगजस्ता संस्थाका प्रमुखहरूमध्ये बेदाग भएर कार्यभारमुक्त भएकाहरूको सूची खासै लामो हुन सकिने देखिँदैन ।

शासन र प्रशासनभन्दा अर्थव्यवस्थाको आधुनिकताको अवस्था झन् ैअत्यासलाग्दो छ । उपनिवेशको शोषणबाट थुपारिएको आयाधिक्यलाई अर्थतन्त्रका बुनियादी संरचनाको विस्तार, नागरिकलाई आधारभूत सेवा प्रवाह गर्ने सुविधा एवं आवश्यक नियामक व्यवस्थामा लगानी गरिसकेपछि मात्रै युरोपेलीहरूले उन्मुक्त बजारको भूमिकालाई स्वीकार गरेका थिए । अमेरिकी अर्थतन्त्र अश्वेतहरूको दासत्वको जगमा खडा गरिएको हो । जापानीहरूले सन् १९५०, दक्षिण कोरियाले सन् १९६० एवं चीनले सन् १९८० को दशकमा अँगालेको प्रश्रय पुँजीवादकालागि खुला मैदान क्रमशः द्वितीय विश्वयुद्ध, कोरियाली युद्ध एवं चिनियाँसांस्कृतिक क्रान्तिले सम्याइदिएका थिए । भ्रष्टाचार भनेको निजी स्वार्थका लागि सार्वजनिक पदको दुरुपयोग हो भन्ने विश्व बैंकजस्ता वित्तीय इकाइहरूको परिभाषाले नाफा क्षेत्रका लगानीकर्ताहरूको स्वार्थलाई सर्वोपरि राख्नु स्वाभाविक हो । सामान्यजनको हित ऋणदाताको चासोको विषय होइन । तर कमजोर नियामक निकाय, वेतनको मामिलामा व्यापारिक उपक्रमहरूसँग प्रतिस्पर्धामा टिक्न नसक्ने सार्वजनिक प्रशासन एवं उपभोगजन्य आर्थिक स्रोतको अभाव भएका विपन्न देशहरूमा वैश्वीकरण, उदारीकरण तथा निजीकरणको मन्त्र सामान्यजनकालागि आपदाको पुर्जा (रेसपी फर डिजास्टर) सरह ठहरिएको छ ।

प्रसंग सन् १९९०को अन्त्यतिरको हो । त्रिदेवी मार्गस्थित सार्क सचिवालयको सभागारमा जलस्रोतमा रुचि राख्नेहरूलाई छलफलकालागि निम्त्याइएको थियो । केही घरानियाँ लगानीकर्ता, एमालेका राजनीतिकर्मी एवं बजारवादी बुद्धिजीवीको छद्म गठजोडले जलस्रोतलाई सार्वजनिक क्षेत्रबाट खोसेर नाफा क्षेत्रको पोल्टामा पुर्‍याउन सफल भएको परिस्थिति थियो । अमेरिकी डलरमा ऊर्जा खरिद गर्न बाध्य बनाइएका सार्वजनिक क्षेत्रका व्यवस्थापकहरूको मनोबल अरुण तेस्रोको विफलतापछि रसातलमा पुगेको अवस्था थियो । त्यस छलफलमा हाल दिवंगत भइसकेका राणा थरका एकजना जलविद्युत् उद्यमीले कुरा नचपाई भनेका थिए—लगानीकर्ताको उद्देश्य अधिकतम नाफा कमाउनु हो, सार्वजनिक क्षेत्रका व्यवस्थापकहरूको मोलमोलाइ गर्ने क्षमता कमजोर छ भने उपभोक्ताले बढी मूल्य तिर्नुपर्ने कुरा स्वाभाविक हुन जान्छ । त्यस निश्चयात्मक कथन (असर्सन) लाई बोलीचालीको भाषामा रूपान्तरित गरेर भन्ने हो भने तीक्ष्ण बुद्धि भएकाले निरुत्साहित साझेदारभन्दा बढी फाइदा लिनु प्रकृतिजन्य नियम ठहरिन्छ । परम्परागत राज्य र समाज एवं आधुनिकतावादी बजारको विस्फोटक सम्मिश्रणले खुला प्रतिस्पर्धाको साटो नग्न मिलीभगतलाई प्रश्रय दिएको छ ।

वैदेशिक सहयोगले यथास्थितिलाई निरन्तरता दिन सघाउँछ भन्ने कुरा अफ्रिकाका कैयौं देशमा गरिएका अध्ययनहरूले देखाएका छन् । पश्चिमा होऊन् वा चिनियाँ, सत्ताको स्थायित्वको सुनिश्चितता सहयोग र ऋणदाताहरूको प्राथमिक सर्त हुने गर्छ । सत्तासीनले दाताहरूसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई प्रश्रय पुँजीवादको प्रवर्द्धन गर्नकालागि प्रयोग गर्छन् । विकासको विशाल उद्यम त्यस अर्थमा विधिवत् गरिने ‘भ्रष्टाचारको कारखाना’ हो भन्दा फरक पर्दैन । परामर्शदाताको पेसा प्रकारान्तरले पुरेत्याइँको आधुनिक संस्करण हो । गैरसरकारी भनिएका संस्थाहरू दाता संस्था वा सरकारका बिचौलिया भएर काम गर्छन् । त्यस्ता कामहरू भ्रष्ट आचरण मानिँदैनन्, तर तिनको सामाजिक वा आर्थिक प्रभाव विरलै सकारात्मक हुन्छ । परामर्श एवं गैसस उद्यममा एमालेसम्बद्ध पेसाकर्मीहरूको हालीमुहाली हुनु संयोग मात्रै होइन । परम्परागत आधुनिकताको विरोधाभासी खेलमा बाहुनवादीहरूलाई अरू कसैले सक्दैनन् !

परिदृश्य असन्तोषजनक भएपनि निराशावादी बन्नुको कुनै अर्थ छैन । कुनै न कुनै रूपमा भ्रष्टाचार महाभारत कालमा पनि थियो र प्रलयसम्म रहिरहनेछ । अन्य जन्तुहरूजस्तै मानव पनि दोषयुक्त जीव नै हो । भ्रष्टाचारको न्यूनीकरण भने सम्भव छ । प्रतिस्पर्धाले पारदर्शिता ल्याउँछ । जनआवाजद्वारा जवाफदेही सुनिश्चित गर्न सकिन्छ । र, निरन्तर खबरदारी संस्थागत भ्रष्टाचारलाई सीमित गर्ने एकमात्र ओखती हो । पुसको ‘बतास’ उडेर जाला, आसन्न निर्वाचनले निम्त्याउने हुरीका लागि सार्वजनिक तयारी भने निरन्तर भइरहनुपर्छ ।

प्रकाशित : पुस २७, २०७८ २२:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×