२८.१२°C काठमाडौं
काठमाडौंमा वायुको गुणस्तर: १३७

सीके लाल

राजनीतिक विश्लेषक लाल कान्तिपुरका नियमित स्तम्भकार हुन् ।

सीके लालका लेखहरु :

आफ्ना-आफ्नै राम !

उपयुक्त अवसर चयन गरेर आफ्नो स्वार्थअनुसार विवादास्पद अभिव्यक्ति दिने कुरामा एमाले अध्यक्ष खड्गप्रसाद शर्मा ओलीलाई अरू कुनै राजनीतिकर्मीले सक्दैनन् । गत बुधबारसम्म भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र दामोदर दास मोदी तेस्रो कार्यकालका लागि जुन ९ का दिन शपथग्रहण गर्ने लगभग तय भइसकेको थियो । त्यसपछि जुन ७ मा अध्यक्ष ओली एमाले चितवनको नयाँ कार्यसमितिको शपथग्रहण कार्यक्रममा सहभागी हुन पुग्छन् ।

‘पहिले उनीहरू मिडियाका लागि आए, म बोलिनँ’

पादरी मार्टिन निमोलर (सन् १८९२–१९८४) जर्मनीमा ‘गड कम्प्लेक्स’ शासकका ज्यादतीको दर्शक, भुक्तभोगी र साक्षी थिए । देउता भएको मनोविकार भएको व्यक्तिमा आफ्नो क्षमता, योग्यता एवं प्रभावमा अतिशय विश्वास हुन्छ । हिटलरको दैविक व्यक्तित्वबाट चमत्कृत भएर पहिले निमोलर नाजीहरूको ‘राष्ट्रिय समाजवाद’ प्रस्तावनाका पक्षधर भए । हुन पनि ‘राष्ट्रिय समाजवाद’ जस्तो निरापद पदावलीले कसलाई लट्ठ्याउँदैन र तर सचेत व्यक्ति आफ्नो परिस्थितिको अवलोकन गर्छ, आकलन गर्छ, गम खान्छ र अत्याचार देखेर नदेखेको जस्तो गर्न सक्दैन ।

मध्यमवर्गको राजनीतिक उदासीनता

सोभियत संघको वैचारिक ‘समाजवादी सम्राज्य’ लाई ध्वस्त गर्ने अन्तिम प्रहार रसियाली र युक्रेनी मूलका राजनीतिकर्मी मिखाइल गोर्बाचोभले गरेका हुन् । सन् १९८७ तिर उनी आफ्ना पुनःसंरचना (पेरेस्ट्रोइका) र पारदर्शिता (ग्लास्नोस्ट) जस्ता अवधारणामार्फत सोभियत संघलाई राजनीतिक आधुनिकीकरण हुँदै प्रजातन्त्रको मार्गमा डोर्‍याउन प्रतिबद्ध देखिन्थे ।

राजनीतिक उद्यमीका सीमितता

अनौपचारिक छलफलको प्रमुख विषयले समाजमा व्याप्त समसामयिक मुद्दालाई प्रतिबिम्बित गर्ने रहेछ । प्रसंग २५ अप्रिल, २०२४ बिहीबारका दिन बौद्धको आलिसान होटलमा आयोजित बिहे भोजको हो । खानपानका क्रममा स–सानो समूहभित्र निम्तालुहरू गफमा रमाइरहेका थिए ।

लगानी आकर्षणको अनुष्ठान

नोबेल पुरस्कार पाउने पहिलो बेलायती लेखक रुडयार्ड किपलिङ (सन् १८६५–१९३६) श्वेत वर्णवाद, युरोपेली नश्लवाद एवं औपनिवेशिक उत्कृष्टताका अविचलित प्रवर्तक थिए । उपनिवेशहरूले आफ्नो अन्तर्निहित हीनतालाई स्वीकार गर्दै पश्चिमा साम्राज्यवादको अनिवार्यतालाई अंगीकार गर्न सक्नुपर्छ भन्ने विचारको प्रचार गर्थे ।

सार्वजनिक निराशाको माहोल

अमेरिकी नेतृत्वलाई पछ्याउँदै नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघमा मतदान गर्नुपर्ने अधिनायकवादी व्यवस्थाका शाह राजाहरूको स्थायी निर्देश हुने गर्थ्यो । सन् १९९० पछिका प्रजातान्त्रिक सरकारहरूले पनि सामान्यतया त्यसै नीतिलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन् । रुसले युक्रेनमाथि गरेको सैन्य बल प्रयोगसँग त झन् अपेक्षाकृत सानो राज्यको सार्वभौमिकताको विषय पनि जोडिएको थियो ।

बहिर्गमनमा निहित मौन विरोध

मिथिलाञ्चलमा रङ खेल्ने र अबिर दल्ने कर्म वसन्तपञ्चमीदेखि सुरु भइसके पनि फगुवाको औपचारिक उद्घोष माध्यमिकी परिक्रमा कञ्चनवन पुगेपछि मात्र भएको मानिन्छ । परापूर्वकालमा विदेह जनपदको राजधानी रहेको मिथिला महानगरको १५ दिने परिक्रमा गरिरहेका साधु, सन्त र श्रद्धालुले महोत्तरीको कञ्चनवनमा दुलाहा सरकार र किशोरी जीको प्रतिमामा रङ र अबिर चढाएपछि विधिवत् रूपमा फगुवा आरम्भ भएको ठहरिन्छ ।

नारी शक्तिको उपेक्षा

कहिलेकाहीं शब्दमा अन्तर्निहित विरोधाभासले अचम्भित तुल्याउने रहेछ । संस्कृत शब्दकोशले शक्तिलाई स्त्रीलिंग ठहर्‍याएको छ, तर त्यसको प्रयोग भने सामान्यतः पुरुषहरूले नै गर्दै आएका छन् । सायद त्यसैले शक्तिका सबैजसो समानार्थी शब्दहरू— दम, क्षमता, बल, तागत, सामर्थ्य वा पराक्रम पुरुषत्वसँग जोडिन पुग्छन् र पुरुषार्थलाई मनुष्य मात्रको जीवनको परम लक्ष्यका रूपमा पनि अर्थ्याइने गरिएको छ । उदाहरण खोज्न टाढा जानु पर्दैन, सामान्य व्यक्तिले आफ्नै दिनचर्या नियाले पुग्छ ।

अधिनायकवादी प्रियतावादको प्रवाह

सन् १९७० को दशकतिर नेपाली कम्युनिस्टहरूको खिल्ली उडाउन दुईथरी टुक्का खुब सुनिन्थ्यो । भनिन्थ्यो, ‘एकथरी कम्युनिस्ट छन्, मास्कोमा जाडो बढ्यो भनेर भैरहवाको उखरमाउलो गर्मीमा ओभरकोट लगाउँछन् । अर्काथरी कम्युनिस्ट छन्, पेकिंगमा पानी पर्‍यो भने झापाको हुरीबतासमा हत्त न पत्त छाता खोल्छन् ।’ त्यतिबेलासम्म सामान्य बोलचालमा चीनको राजधानीलाई पेकिंग नै भनिन्थ्यो, बेइजिङ नाम प्रचलित भइसकेको थिएन । 

ताबेदारी पुँजीवादका जोखिम

गौरवशाली हिन्दु परम्पराका प्रशस्तिगायकहरूले इतिहासको जेजस्तो पुनर्व्याख्या गरे पनि लोकतान्त्रिक राज्य प्रणाली अर्थराजनीतिको नितान्त आधुनिक अवधारणा हो । लगभग २,६०० वर्षअगाडि देखि दुई शताब्दीसम्म बुद्धकालीन वैशाली गणराज्यमा कायम रहेको लिच्छवि शासन व्यवस्थामा विभिन्न जनजातीय समूहका गणप्रमुखहरूले आफूमध्येबाट छानेका गणपतिले तोकिएको अवधिसम्म राज गर्ने प्रचलन राजतन्त्रको केही परिष्कृत रूप भए पनि त्यसलाई आदिम लोकतन्त्र भनिहाल्न मिल्दैन ।