भरोसायोग्य प्लाज्माथेरापी- विचार - कान्तिपुर समाचार

भरोसायोग्य प्लाज्माथेरापी

सुमनराज ताम्राकार

कोरोना कहर खप्न थालेको महिनौं भइसके पनि यो महामारीको पटाक्षेप कसरी हुने हो, केही निश्चितता छैन । आम मानिस एवं चिकित्सकहरूको ठूलो आशा खोपमा छ तर निकट विकटमा यसको सम्भावना छैन ।

खोप बनिहाले पनि सुरुमा निकै महँगो हुने, सहजै नपाइने तथा विकसित देशहरूकै हालीमुहाली हुने हुनाले युनिसेफ वा विश्व स्वास्थ्य संगठन लगायतले सहयोगी भूमिका नखेले नेपालजस्ता देशका लागि यो ‘आकाशको फल, आँखा तरी मर्’ साबित हुनेछ ।

यस्तैमा अमेरिकाको खाद्य तथा औषधि प्रशासन (एफडीए) ले आशंकाका बीच कोरोनाको उपचारका लागि रेमडेसिभिरलाई स्वीकृति दियो, जुन एफडीएको इतिहासमा अपवादजस्तै हो । रेमडेसिभिर नामको एन्टिभाइरल औषधिको असर थोरै आसलाग्दो भए पनि महँगो हुनुका साथै धेरैपटक दिनुपर्ने एवं सहजै नपाउने समस्या छ । कतिपय मुलुकमा गरिएका स–साना स्केलका अध्ययनहरूबाट रेमडेसिभिर प्रभावकारी छैन भन्ने समाचार आइरहेका छन् ।

यस्तो परिस्थितिमा नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशहरूका लागि प्लाज्माथेरापी वरदानसिद्ध हुन सक्छ र केही हदसम्म राम्रो नतिजा पनि मिलिरहेको छ । थोरै बाध्यता अनि भरपर्दो विकल्पको अभावमा नेपालमा कोरोना संक्रमित भई अस्पतालमा भर्ना भएका बिरामीहरूका लागि प्लाज्माको माग निकै बढ्दो छ । प्लाज्मादानकै कारण समाजमा कोरोना संक्रमणबाट तङ्ग्रिएका व्यक्तिहरूको प्रतिष्ठा बढ्न थालेको छ ।

प्लाज्माथेरापी नौलो प्रविधि भने होइन । करिब एक शताब्दीअगाडि नै भ्यागुते रोगमा प्लाज्माथेरापी काम लाग्छ भनेर प्रमाणित गरेका कारण इमिल भन बेहरिङले चिकित्साशास्त्रतर्फको पहिलो नोबेल पुरस्कार पाएका थिए । समयक्रममा धनुष्टंकार र पछिल्लो समय इन्फ्लुएन्जा, सार्स, स्वाइन फ्लु र इबोला संक्रमणविरुद्ध पनि प्लाज्माथेरापीको उपयोग गरियो ।

मानिसको रगतमा रातो, सेतो र प्लेटलेट्स गरी तीन प्रकारका कोषहरू हुन्छन् । रातो रक्तकोषले मानिसका लागि आवश्यक अक्सिजन प्रत्येक कोषमा पुर्‍याउन मद्दत गर्छ भने, सेतो रक्तकोषले मानव शरीरलाई आक्रमण गर्ने संक्रामक एवं बाह्य तत्त्वबाट प्रतिरक्षा गर्छ । प्लेटलेट्सले चाहिँ घाउ, चोटपटक लाग्दा रगत थाम्नमा सघाउँछ । यी सबै कोष रगतको तरल भागमा तैरिरहेका हुन्छन् । रगतबाट यी सबै कोष हटाएपछि बाँकी हुने भाग नै प्लाज्मा हो । मानिसको रगतमा ४५ प्रतिशत कोष र ५५ प्रतिशत प्लाज्मा हुन्छ । प्लाज्मा हल्का पहेंलो हुन्छ । समग्रमा रगतमा ९१ प्रतिशत पानी हुन्छ ।

मानिस लगायतका प्राणीको शरीरमा कुनै पनि घातक बाह्य वस्तु (जसलाई एन्टीजेन भनिन्छ) छिरेपछि त्यसविरुद्ध प्रतिरोधात्मक क्षमता (एन्टीबडी) विकसित हुन्छ । संक्रमणसँग लड्न विकसित प्रोटिनयुक्त एन्टीबडी रगतको प्लाज्मा भागमा हुन्छ । एकपटक संक्रमणबाट मुक्त भएपछि एन्टीबडीले भावी दिनमा त्यस्ता बाह्य तत्त्व (वा संक्रमणविशेष) विरुद्ध फेरिफेरि लड्न मद्दत पुर्‍याउँछ । यस्तो एन्टीबडीले व्यक्तिविशेषलाई फाइदा पुर्‍याउने त भैहाल्यो, उसको रगत (प्लाज्मा) निकालेर अन्य संक्रमितलाई दिए फाइदा पनि पुग्छ । अनि संक्रमित व्यक्तिलाई आफैंले एन्टीबडी उत्पादन गर्नुअघि नै संक्रामक तत्त्व (भाइरस) विरुद्ध लड्न बल मिल्छ ।

कोरोना वा अन्य संक्रमणमा एकपटक संक्रमित भएर तङ्ग्रिएका व्यक्तिहरूबाट निकालिएको प्लाज्मा उपयोगमा ल्याइने हुनाले यसलाई मेडिकल भाषामा ‘कन्भालासेन्ट प्लाज्माथेरापी’ भनिएको हो । त्यसो त खोपका माध्यमबाट दिइने प्रतिरोधात्मक क्षमता सक्रिय खालको हुन्छ भने प्लाज्माको चाहिँ निष्क्रिय खालको । कोरोना संक्रमणको हकमा प्लाज्माथेरापीको आफ्नै महत्त्व छ किनभने यो नयाँ खालको भाइरस भएका कारण यसअगाडि कोही पनि यसको समीपमा आएको थिएन । भनेपछि, कसैसँग यसअघि कोरोनाविरुद्ध एन्टीबडी हुने कुरै भएन । भलै खोपको दाँजोमा प्लाज्माथेरापीद्वारा दिइएको प्रतिरोधात्मक शक्ति अस्थायी हुने गरे पनि विश्व स्वास्थ्य संगठनले यसलाई आकस्मिक अवस्थाका लागि सिफारिस गरेको छ । विश्वमा करोडौं अनि नेपालमै पनि आधा लाखभन्दा बढी व्यक्ति संक्रमित भैसकेको परिस्थितिमा प्लाज्माथेरापीको महत्त्व बढेको छ ।

नेपालमै पनि कतिपय संक्रमित व्यक्तिलाई प्लाज्माथेरापीबाट फाइदा पुगेको छ । हालसम्म अस्पतालमा भर्ना भएका एवं कोभिड–१९ को सुरुआती लक्षण भएकामा यो थेरापी सुरक्षित पाइएको छ । अस्पतालमा भर्ना भएका संक्रमितहरूमा प्लाज्माथेरापीपछि अक्सिजनको स्तर, ज्वरो, खोकी, स्याँस्याँजस्ता लक्षणमा सुधार आएको पाइएको छ । तर मध्यमदेखि सिकिस्त केसमा भने केकति फाइदा पुग्छ, अनुसन्धान प्रक्रियामै छ । हालसम्म नेपालका १२ अस्पताललाई प्लाज्माथेरापीका लागि स्वीकृति दिइएको छ ।

संक्रमण हटेको तथा पीसीआर नेगेटिभ भएको दुई–चार हप्तापछि प्लाज्मा दिन योग्य मानिन्छ । सामान्य रक्तदानमा ५०० मिलि रगत निकालिने भए पनि कोरोनामुक्त व्यक्तिको रगत भने एकपटकमा आवश्यकता हेरी २०० मिलिदेखि ४०० मिलिसम्म निकालिन्छ । कोरोनामुक्त व्यक्तिले रक्तदानमा जस्तै केवल रगत दिए पुग्छ । रक्तसञ्चार केन्द्र वा अस्पतालमा त्यस्तो रगतबाट प्लाज्मा छुट्याइन्छ र चिसो बनाएर भण्डारण गरिन्छ । यस्तो खालको फ्रोजन प्लाज्मा आवश्यकताअनुसार पुनर्प्रयोगमा ल्याइन्छ ।

कोरोनाबाट तङ्ग्रिएकाहरूले एक पटकभन्दा बढी प्लाज्मा दिन सक्छन् । सातामा दुईपटकसम्म दिन सकिन्छ । यसरी एक व्यक्तिको प्लाज्माले दुई संक्रमितलाई पुग्छ । रक्तदानमा जस्तै प्लाज्मा लिनेदिने दुवैको रक्तसमूह मिल्नुपर्छ । प्लाज्माथेरापीका कारण कसैकसैमा यससँग सम्बन्धित रियाक्सनका कारण फोक्सोमा एक्कासि चोट पुग्ने हुन सक्छ । अहिलेसम्मको अनुभवमा कोरोनामुक्त सुत्केरीको रगत अन्य संक्रमितलाई दिँदा यस्तो जोखिम बढ्ता देखिएको छ । रक्तदान, आँखाको नानी दान, शरीरदान, छालादान, मानवअंग दानजस्तै अहिलेको परिप्रेक्ष्यमा प्लाज्मादान पनि निकै पुण्यको काम हो ।

(ताम्राकार चिकित्सक हुन् ।)

प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७७ ०८:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गर्भावस्था र कोरोना संक्रमण

सुमनराज ताम्राकार

सुत्केरी व्यथाले च्यापिएर स्वास्थ्यचौकी पुगेकी महिलालाई जिल्ला अस्पताल रिफर गरियो । लकडाउनको बेला बल्ल–बल्ल एम्बुलेन्स भेटियो र जिल्ला अस्पताल पुर्‍याइयो । अस्पताल पुर्‍याउँदा हेमोग्लोबिन केवल १.३ प्रतिशत भएको पत्ता लाग्यो । सामान्यतया गर्भवती महिलामा कम्तीमा पनि ११ प्रतिशत हेमोग्लोबिन हुनुपर्छ ।

जिल्लामा दुई पोका रगत चढाएपछि थप उपचारका लागि प्रदेशको सुविधासम्पन्न अस्पताल लगियो । अस्पताल पुग्दा उनको पाठेघर फुटिसकेको थियो । र, गर्भे शिशुको मृत्यु भैसकेको थियो । अहिले ती महिला आईसीयूमा छिन् । समयमै सुविधासम्पन्न अस्पताल पुर्‍याउन सकेको भए यस्तो समस्या आउने थिएन । यो प्रतिनिधि घटना मात्र हो । लकडाउनको बेला यातायातका साधन र एम्बुलेन्स भन्नेबित्तिकै पाइँदैन । यस्तोमा गर्भवती महिलालाई समयमै अस्पताल पुर्‍याउन नसकिए समस्या निम्तन्छ ।

कोरोना संक्रमणको जोखिममा गर्भवती महिलाहरू बेसी छन् । गर्भावस्थामा शरीरको प्रतिरक्षात्मक क्षमता कम हुन्छ । सामान्यतया ९ महिनाको गर्भ अवधिलाई तीन–तीन महिना गरी तीन भागमा बाँडिन्छ । पहिलो त्रैमासिकमा खान मन नलाग्ने र ढाड कम्मर अनि तल्लो पेट हल्का दुुख्छ । यो अवधिमा रक्तश्राव भए गर्भ खेर जान लागेको, पाठेघरबाहिरको नलीमा गर्भ रहेको वा सग्लो गर्भ नरहेको हुन सक्छ । यस्तोमा अल्ट्रासाउन्ड गरेर मात्र कारण पत्ता लाग्छ । गर्भावस्थाको सुरुको चरणमा वाकवाकी लाग्नु स्वाभाविक हो । तर तारन्तार वाकवाकी भइरह्यो भने अस्पताल जानुपर्छ । दोस्रो त्रैमासिकमा उच्च रक्तचाप, मधुमेह, रक्तअल्पतालगायतका मेडिकल समस्या देखा पर्न सक्छन् । गर्भावस्थाको १८ देखि २२ हप्ताभित्र गर्भे शिशुमा कुनै शारीरिक विकलांग छ छैन निर्क्यौल गर्न अल्ट्रासाउन्ड आवश्यक पर्छ । अनि गर्भावस्थाको २४ हप्तापछि गर्भकै कारण मधुमेह देखा परेको छ–छैन हेर्नलाई रगत जँचाउनुपर्छ ।

त्यसैगरी मुटुरोग, थाइरोइड, दम, छारेरोग, बाथरोगको औषधि खाइरहेको भए औषधिको मात्रा मिलाउनुपर्छ । लकडाउनमा नियमित गर्भ जाँच सम्भव नहुन सक्छ । गर्भसँग सम्बन्धित समस्याहरू समयमै निदान नहुँदा गर्भे शिशुको वृद्धिमा असर पुग्छ । गर्भको तेस्रो त्रैमासिकमा तल्लो पेट दुख्ने र अधिक रक्तश्राव हुन्छ अनि अस्पताल गई हाल्नुपर्छ । कहिलेकाहीँ सुत्केरी हुने मिति नाघिसकेमा औषधिबाट व्यथा सुरु गर्नुपर्छ । यसका लागि बच्चा आउने बाटो यथेष्ट छ वा छैन पहिले नै स्वास्थ्य जाँच गरी थाहा पाउनुपर्छ । लकडाउनको बेला नियमित गर्भ जाँच गराइरहेको प्रसूति रोग विशेषज्ञ भाइबर, मेसेन्जर वा फोनबाट नियमित सरसल्लाह लिइरहनु जरुरी छ ।

कोरोना संक्रमणको आशंकाका लागि उच्च ज्वरो, खोकी र सास फेर्न गाह्रो हुने लक्षण देखापर्नुपर्छ । गर्भावस्थामा निमोनिया र उच्च ज्वरोको सम्भावना हुन्छ । कोरोना संक्रमति मुलुकबाट फर्किएको संसर्गमा आएको जानकारी छ भने गर्भवतीले स्वाब टेस्ट गराउनुपर्छ । कोरोना भाइरसले गर्भवती महिला र गर्भे शिशुमा पर्न सक्ने असरको अध्ययन भइसकेको छैन । तर चीनको तथ्यांकअनुसार एचआईभीजस्तो कोरोना संक्रमण गर्भवती महिलाबाट गर्भे शिशुमा सरेको देखिँदैन । कोरोना संक्रमणको त्रास, चिन्ता र नियमित जाँचको अभावले गर्भे शिशुको वृद्धिलाई प्रभाव पार्न सक्छ । आमालाई संक्रमण भए मास्क प्रयोग गरी स्तनपान गराउन सकिन्छ । घरमै सुत्केरी भएको वा महिना नपुग्दै जन्मेको शिशुमा फोक्सोको समस्या आउने, जन्डिस हुने र शरीरको तापक्रम नियन्त्रणमा राख्न नसक्ने हुन सक्छ । त्यस्तै गर्भवती महिलामा उच्च रक्तचाप, मधुमेह, थाइरोइड, मुटुको समस्या छ भने चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ ।

लकडाउनको बेला समयमै उपचार नपाउने खतरा हाम्रोमा बढी छ । गर्भावस्थाको बेला स्वास्थ्य समस्या देखा परे अस्पताल गइहाल्नुपर्छ । बालबालिका र वृद्धवृद्धाजस्तै गर्भवती महिलाहरू पनि कोरोना संक्रमणको उच्च जोखिम छन् । लकडाउनको बेला नियमित हेरचाहको अभावमा सानो समस्या पनि ठूलो हुन सक्छ । अनि अप्रत्याशित नतिजा निस्किने सम्भावना रहन्छ । यस विषयमा चनाखो हुनु आवश्यक छ ।

-ताम्राकर धुलिखेल अस्पतालका स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख १४, २०७७ ०९:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×