काठमाडौं मात्रै देश होइन- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

काठमाडौं मात्रै देश होइन

लीला लुइँटेल

काठमाडौं उपत्यकाभित्र चारवटा नयाँ सहर निर्माण गर्न लागिएको समाचार अलि अगाडिदेखि नै सुनिँदै आएको हो । यस परियोजनाको विस्तृत अध्ययन प्रतिवेदन पनि तयार भइसकेको छ । सम्पूर्ण देशभरिकै साना जिल्लामा गणना हुने उपत्यकाका तीन जिल्लामै सम्पूर्ण देशलाई सङ्कुचित पार्नुपर्ने कारण के रहेछ ?

सङ्घीयताका पक्षमा वकालत गर्नेहरूले देशको भौतिक विकास एवं प्रशासन राजधानीमा मात्र केन्द्रीकृत भयो भनेर उहिलेदेखि नै सर्वसाधारणको दिमाग भुटेका हुन् । तदनुरूप सङ्घीयताको स्थापना पनि भएकै हो । देशमा सङ्घीयताको व्यवस्था लागू भएपछि गाउँगाउँमै सिंहदरबार पुग्ने र गाउँको भौतिक विकास हुने भयो भनेर ग्रामीण क्षेत्रका अधिकांश बासिन्दा खुसी पनि भएका थिए । तर, सत्तामा पुगेपछि तिनै सङ्घीयताका पक्षधरहरूले कथनी र करनीमा यति छिट्टै विद्रूप विपर्यास देखाउन थाले । देशका सम्पूर्ण भागको समानुपातिक विकासका लागि ल्याइएको अवधारणालाई लत्त्याएर सम्पूर्ण देशलाई काठमाडौंमा सङ्कुचित गराउने यस्ता परियोजना निर्माणमा कसको सङ्कीर्ण स्वार्थ लुकेको छ ?

विद्यमान राजधानी साँघुरो भएर वा अनेक कारण देखाउँदै राजधानी अर्को ठाउँमा सारिएका उदाहरण विश्वमा एक होइन अनेक छन् । अझ कतिपय देशमा प्रयोजनअनुरूप भिन्नभिन्नै क्षेत्रलाई राजधानी बनाएको पनि हामीले देखिरहेका छौं । अहिले काठमाडौं नै साँघुरो भएर देशको राजधानी कुनै खुला ठाउँमा सार्नुपर्ने आवश्यकता बोध भइरहेका बेला पुनः यही क्षेत्रमा बस्ती बढाएर उपत्यकालाई थप भार दिनुका पछाडि भूमिका खेल्ने तत्त्व के होला ? टाठाबाठा र आसेपासेलाई काठमाडौंमा थुपारी बाँकी बचेकालाई स्थानीय स्तरमै कुर्सीमा बसाएर गाडी चढाउन र भत्ता ख्वाउनकै लागि ल्याइएको अवधारणा हो त सङ्घीयता ?

क्षेत्रफलले अत्यन्त ठूला विकसित देशहरूको चिप्लिने सडकमा द्रुत गतिमा गाडी हाँकेर दुई–तीन घण्टा कामका लागि दैनिक घरैबाट ओहोरदोहोर गर्ने स्थितिबाट अहिले कोही नेपाली पनि अनभिज्ञ छैनन् । क्षेत्रफलका दृष्टिले नेपाल त्यति ठूलो छैन । यातायात सुविधा हुने हो भने विकसित देशमा जस्तै जुन कुनामा बसेर जहाँसुकै दैनिक काम गर्न जान सक्ने स्थिति छ हाम्रो । तर यस्ता कुरामा दृष्टि जान नसकेर काठमाडौं उपत्यकालाई साँघुरो बनाउने सङ्कीर्ण भूतले पछ्याउन किन छोडिरहेको छैन ?

विकसित मुलुकहरूमा राजधानीभन्दा निकै दूर रहेको ठाउँलाई व्यवस्थित गर्ने हिसाबले युवाहरूलाई गाउँमा जान प्रेरित गरिन्छ । ती देशका नीतिनियमलाई परै राखेर हेर्ने हो भने पनि अहिले हामीले व्यावहारिक रूपमा देखिरहेको अवस्था नै प्रशस्त हुन्छ । अहिले देशका अधिकांश युवा अध्ययन वा कामका सिलसिलामा विदेशमा छन् । ती देशमा स्थायी बसोबास गर्ने अनुमति पाउनाका लागि कलेजको पढाइ सकेर युवाहरू सुविधासम्पन्न सहरबाट निकै टाढा गएर बसेको प्रत्यक्ष रूपमा सबैजसो नेपालीले देखेभोगेकै छौं । अन्यत्र यस्तो व्यावहारिक अभ्यास देख्दादेख्दै हाम्रा योजनाकार र नेता भनाउँदाहरूले सिङ्गो देशलाई किन काठमाडौं उपत्यकामै खुम्च्याउन खोजिरहेका हुन्, बुझिनसक्नु छ ।

अहिले जानकारी भएअनुसार काठमाडौं ईशानको क्षेत्रफल १ लाख रोपनी छ भने अन्यको १० हजार रोपनी । सुन्दा १० हजार रोपनी सुनिए पनि यो क्षेत्रफल त्यति ठूलो होइन । त्रिभुवन विश्वविद्यालयकै क्षेत्रफल लगभग ३,०४२ रोपनी छ । यस दृष्टिले ईशानबाहेक अन्य सहरको क्षेत्रफल त्रिभुवन विश्वविद्यालयको हाताभन्दा लगभग तीन गुणा मात्र ठूलो हुने हो । नवीन अवधारणाअनुरूप व्यवस्थित रूपमा बनाउने हो भने यी क्षेत्रमा पार्क, खेल मैदान, मन्दिर, विद्यालय क्षेत्र, बजार क्षेत्र, अस्पताल क्षेत्र एवं हरित क्षेत्र पनि चाहिएलान् । यति ठाउँमा अरू त अरू हरित क्षेत्रको स्वरूप कत्रो र कस्तो हुन्छ ? यति सानो ठाउँमा बसाउने आधुनिक सहरको स्वरूप कस्तो होला ? यति पनि विचार गर्न नसकेर काठमाडौंलाई अझै साँघुरो बनाउने सोच हामीमा किन पलाइरहेछ ? एक्काइसौं शताब्दीको विद्युतीय सञ्चारको युगमा आइसक्दा पनि यति साँघुरो काठमाडौंको अस्तित्व नै समाप्त गर्न केले प्रेरित गरिरहेछ ? काठमाडौं उपत्यकामा आउने पुस्ताले माटोसम्म देख्न नपाउने यस्ता योजनाका पछाडि कसको सङ्कीर्ण स्वार्थ गाँसिएको छ ? अहिले भइरहेको यति सीमित क्षेत्रफलमा त पानीलगायत न्यूनतम आधारभूत आवश्यकता पूर्ति गर्न नसकिरहेको स्थितिमा निर्माणाधीन भनिएका यी सहरमा पानीको स्रोत के हो र न्यूनतम आवश्यकताको परिपूर्ति कसरी हुन्छ ?

काठमाडौं उपत्यका अत्यन्त उर्वरा भूमि हो । यहाँका काँक्रा, काउली र चम्सुर–पालुङ्गोको स्वाद मेरो पुस्तासम्मले सायदै बिर्सेका छन् । स्वाद र स्वास्थ्य दुवैका दृष्टिले अत्यन्त उच्चस्तरीय पाटने पालुङ्गो, भक्तपुरे काउली तथा काँक्रोका त अहिले बीउसमेत लोप नै भइसकेका छन् । यहाँको उर्वरा भूमिलाई नष्ट गरी अत्यन्त अव्यवस्थित बस्ती विस्तार गरेर विगतमा ठूलै गल्ती गरिसकेको बुझ्दाबुझ्दै हामी पुनः त्यसैको पुनरावृत्ति किन गरिरहेका छौं ? हाम्रो यो सङ्कीर्णताले काठमाडौं उपत्यका मात्र मारमा पर्ने होइन, देशका अन्य भाग सदैव अन्यायमा पिल्सिरहनेछन् भनेर हाम्रो चेतनामा किन नघुसेको ? अर्कातर्फ, देशभरिका सबै बस्ती काठमाडौंमै थुप्य्राउने हो भने अन्य भागमा किन चाहियो सडक सञ्जाल र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल ?

अनि किन चाहियो समानुपातिक विकासको नारा भट्याउने सङ्घीयता ? सिङ्गो देशलाई काठमाडौंमा मात्र सीमित गरेर हामीले गर्न र देखाउन खोजेको के हो ? अहिले निर्माण गर्ने भनिएका यी आधुनिक नयाँ सहरको अवधारणा र परियोजनालाई प्राथमिकताका क्रममा राखेर देशका अन्य प्रदेशमा वितरण गर्दै क्रमैसँग विस्तार गर्नेतर्फ किन कसैको पनि आँखा नखुलेको ? अझै पनि हामी आउने पुस्तालाई उच्चशिक्षा प्राप्त गर्न र रोजीरोटीको खोजी गर्न काठमाडौंमै थुप्रिन किन बाध्य बनाउँदै छौं ? अझ, न्यूनतम आठ आनाको कित्ताकाट गरी खरिद–बिक्री गर्न सकिनेछ, सोभन्दा कमको कित्ताकाट गर्न पाइनेछैन भन्ने सहर परियोजनाको वाक्यले देशलाई जग्गा दलालीको हातमा सुम्पिन खोजेको त होइन भन्ने प्रश्न उब्जाएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण २३, २०७७ ०८:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोरोनाकालमा जुठोचोखो

लीला लुइँटेल

कोरोना सङ्क्रमणको यो बेला अधिकांश देशले हात धुने, हात नमिलाउने, अँगालो नहाल्ने जस्ता सन्देश दिइरहेका छन् । ‘बाजेले घिउ खाए, मेरो हात सुँघ्सुँघ्’ भन्ने उखानमा रमाउने हामीलाई यस्ता सूचनाले हाम्रा राम्रा प्रचलनको महत्त्वबोध गराइदिएका छन् ।

पश्चिमाहरूले अहिले अनुसन्धान गरेर निकालेका कतिपय निष्कर्ष हाम्रा पुर्खाले जीवनशैली बनाएका थिए । हाम्रा पुर्खाले यस्ता कुरा वस्तुगत रूपमा नभनी पापसँग जोडिदिए । पापसँग जोडिदिएपछि व्यक्ति सतर्क हुन्छ भन्ने दृष्टिले यसमा काम गरेको हुनसक्छ । पश्चिमाहरूले ठूलो जनबल, धनबल र समय खर्चेर निकै पछि निकालेका त्यस्ता निष्कर्ष जीवनशैलीकै रूपमा हामीमा समाहित भइसकेका थिए । हाम्रो परम्परा कति परिष्कृत रहेछ, यसबाट पुष्टि हुन्छ ।

टीभीमा पाककलासम्बन्धी कार्यक्रममा भान्छेहरूले पकाउँदा-पकाउँदैको भाँडाबाट डाडुबाटै चाखी बाँकी त्यहीँ हालिदिने गर्छन् । युरोप भ्रमणताका मलाई रेस्टुरेन्टहरूमा खाजा खान पस्दा भान्छेहरूले चाखेका यस्ता दृश्य सम्झेर दिगमिग लाग्ने गर्थ्यो, तर त्यहाँ बाध्यता थियो । अचेल जन्मदिन, चाडपर्व र अन्य शुभकार्यमा केक काट्नु हाम्रा लागि अनिवार्यजस्तै भइसकेको छ । केकको टुक्रा जुठोचोखोको ख्याल नगरी क्रमशः सबैले खाने-खुवाउने पश्चिमाहरूको चलन अब हाम्रै भइसकेको छ ।

जुठोचोखोका सन्दर्भमा हाम्रा पुर्खा जति सचेत थिए, त्यति पश्चिमा समाज छैन । उताका केटाकेटीको त कुरै छोडौं, कतिपय पाका व्यक्तिलाई समेत जुठोबारे बोधै नभएको पाइन्छ । हात मिलाउँदा, आम्नेसाम्ने हुँदा सर्ने रोग जुठो खानेकुराका माध्यमबाट सर्ने सम्भवाना बढी हुनेमा दुई मत नहोला । जुठोचोखोको थितिलाई वैज्ञानिक आधार दिएर पुष्टि गरिरहनुपर्ने आवश्यकता पनि छैन । यसैलाई ध्यानमा राखेर हाम्रा पुर्खाले जुठोचोखोको अवधारणा ल्याएका हुन् । अझ हाम्रो भान्छा र खानपानमा पालना गरिने कडा अनुशासनको व्यावहारिक अभ्यास मेरो पुस्तासम्मले देखेभोगेकै हो ।

हाम्रो भान्छामा पाकेका सम्पूर्ण चीज अग्नि, पितृ, देवीदेवतालाई चढाएर मात्र खाने चलन चल्नुमा भान्छेले पकाउँदा-पकाउँदै खानेकुरा नचाखोस् भन्ने मनोविज्ञानले पनि काम गरेको हुन सक्छ । जथाभावी खानेकुरा चाखिदिँदा रोग फैलिन सक्ने यथार्थसँग परिचित भएरै यस्तो व्यवस्था गरिएको हुन सक्छ । खानेकुरा भान्छामै खाइसक्नुपर्ने, भान्छाबाहिर लगेको खानेकुरा बिटुलो मानिने कारणमा पनि सङ्क्रमणबाटै सचेत हुने दृष्टिले भूमिका खेलेको हो । खानेकुरा पकाउँदा हुन सक्ने लाटलुटप्रति विशेष ध्यान दिइने हाम्रो परम्परा अत्यन्त उन्नत एवं वैज्ञानिक देखिन्छ । कतिपय देशमा एउटै भाँडामा मिसाएर पकाएको मासु छानेर मांसाहारीलाई र सागसब्जी चाहिँ शाकाहारीलाई पस्किने प्रचलन छ । यसबाट खानेकुरा पकाउने तरिका, खानपानको अनुशासन एवं मिश्रणप्रति उनीहरू अहिलेसम्म पनि हाम्रा पुर्खाजति सचेत नभएको देखिन्छ । अर्कातिर, हाम्रो समाजमा जुठो भाँडा राखियो भने लक्ष्मी भाग्छिन् भन्ने जनविश्वास पनि छ । यस पदावलीभित्र निहित ध्वन्यात्मक अर्थ यहाँ व्याख्या गरिरहनुपर्दैन, सायद ।

यति स्पष्ट हुँदा पनि रोगको सङ्क्रमण फैलाउने प्रमुख कारकका रूपमा रहेको जुठोप्रति पश्चिमाहरू अझै सचेत देखिएका छैनन् । चिकित्सा विज्ञानले यत्रो विकास गरिसक्दा पनि यसबारे जनसमुदायलाई सतर्क गराउन नसक्नु आश्चर्यकै कुरा हो । जुठोचोखोको व्यवस्थालाई हाम्रा पुर्खाले अत्यन्त सूक्ष्म विश्लेषण गरी हाम्रो जीवनशैली नै बनाइदिएर त्यसप्रति सतर्क गराइदिएको व्यवस्थाले समाज विकासमा भएको हाम्रो प्रयास निकै उन्नत एवं परिष्कृत रहेको प्रमाणित हुन्छ । श्रुति परम्पराका रूपमा हस्तान्तरण हुँदै जाने प्रचलन पुराना हुँदैमा ती पूरै अवैज्ञानिक र अवस्तुवादी हुँदैनन् । तिनमा कतिपय अन्धविश्वास हुन्छन् भने कतिपय कल्याणकारी । यस्ता प्रचलनलाई अन्धविश्वास भनेर खिल्ली उडाउनुमा कतै बुझाइको कमी त कतै विवेक गुमाएर हुइयाँको पछि लागिएको हुनसक्छ । शिक्षित एवं चेतनशीलहरूले हाम्रा प्रचलनका वैज्ञानिकतालाई बेवास्ता गरिदिनाले ती अन्धविश्वास मानिइरहेका छन् ।

दैनिकीका रूपमा हाम्रा पूर्वजहरूले हस्तान्तरण गरिदिएका कतिपय प्रचलन अत्यन्त वैज्ञानिक र परिष्कृत छन् । भान्छामा जाँदा सफा लुगा लगाउने, बाहिरबाट आएपछि हातखुट््टा धोएर मात्र भित्र पस्ने, दैनिक नुहाउने, ध्यान तथा योग गर्ने, तुलसीको जल खाने, बाटाघाटामा पीपल रोप्ने, शौचालय जाँदा लगाएका लुगा अरू बेला नलगाउने चलन हाम्रो समाजमा विशेष गरी ब्राह्मण भनिएका जातिले अवलम्बन गरिएका हुनाले यस्ता क्रियाकलाप ब्राह्मणवादी र कर्मकाण्डी भएको आरोप खप्न पनि बाध्य छन् । गम्भीर भएर सोच्ने हो भने यस्ता प्रचलन कुनै स्थान एवं जातिका लागि मात्र नभई सिंगो मानवजातिकै लागि कल्याणकारी रहेको तथ्य हामीले बिर्सनु हुँदैन । यस्ता व्यावहारिक चालचलनको वैज्ञानिक पुष्टिका लागि ठूला सिद्धान्त पनि घोक्नुपर्दैन र प्रयोगशाला प्रमाणित पनि गर्नुपर्दैन । हाम्रा कुरा स्वयं बुझ्न नसकेर वा नचाहेर रुमलिरहेका छौं, उताकाले भनिदिएपछि मात्र विश्वास गर्न थाल्छौं ।

अहिले सम्पूर्ण विश्व त्रसित भएका बेला दैनिक व्यवहारमा प्रयोग हुने हाम्रा परम्परागत जीवनशैलीको महत्त्वबोध भएको छ । कतिपय प्रचलन वर्तमान परिवेशअनुरूप व्यावहारिक जीवनमा लागू गर्न केही कठिनजस्तो देखिए पनि अधिकांशतः जुनसुकै अवस्थामा पनि सहज अवलम्बन गर्न सकिने खालका छन् । यसर्थ पूर्वजले दिएका कतिपय सम्भव, व्यावहारिक एवं कल्याणकारी प्रचलनलाई पुनरुत्थान गरेर अवलम्बन गर्ने हो कि ?

प्रकाशित : जेष्ठ १९, २०७७ ०९:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×