तर्क मात्र पर्याप्त छैन- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

तर्क मात्र पर्याप्त छैन

पश्चिम रुकुमको घटनाले कथित उचनीचमा विभाजित नेपाली समाज अझै पनि सामन्ती जात व्यवस्थामै मग्न छ भन्ने छर्लंग पारेको छ ।
सन्तोष परियार

पश्चिम रुकुमको चौरजहारी–८, सोतीमा ६ जनाको ज्यान लिने गरी भएको घटनाको ठ्याक्कै दुई दिनपछि अर्थात्, गएको मे २५ मा संयुक्त राज्य अमेरिकामा प्रहरीले अश्वेत नागरिक जर्ज फ्लोइडको खुट्टाले घाँटी थिचेर हत्या गरिदियो ।

यस घटनाले लोकतन्त्र र मानवाधिकारमा आफूलाई मसिहा ठान्ने अमेरिकाको वास्तविक चरित्रलाई सतहमा ल्याइदिएको छ । यता, रुकुममा वर्णाश्रमको पापाचार र जातीय अहंकारका कारण नेपाली समाज कति अमानवीय, क्रूर र हिंस्रक बन्न सक्छ भन्ने यथार्थ बोध गराएको छ । साथै, सर्वथा रूपान्तरणकारी भनिएको दशक लामो माओवादी आन्दोलनको उद्गमस्थलमा भएको यस घटनाले माओवादी आन्दोलनले सामाजिक–राजनीतिक मुद्दाहरूमा सहरलाई भन्दा दूरदराजका जनतालाई प्रशिक्षित गर्‍यो, जागरुक बनायो भन्ने हाम्रो विश्वासलाई फिक्का बनाइदिएको छ । र, द्वन्द्वकालीन माओवादी सांस्कृतिक रूपान्तरणको वस्तुपरक लेखाजोखा गर्नुपर्ने यथार्थको उद्घाटन गराइदिएको छ ।

जर्ज फ्लोइडको हत्यापछि श्वेत–अश्वेत सबै अमेरिकीले गरेको व्यापक प्रदर्शनले लोकतन्त्र र मानवाधिकारप्रति अमेरिकी समाजका मूल्यमान्यतालाई राजनीतिले अवमूल्यन गर्न पाउँदैन भन्ने सशक्त सन्देश दिएको छ भने, रुकुम घटनापछि कथित उचनीचमा विभाजित नेपाली समाज अझै पनि सामन्ती जात व्यवस्थामै मग्न छ भन्ने छर्लंग भएको छ । र, यो संसारको आजसम्मको इतिहासलाई वर्ग संघर्षको इतिहास भन्ने दर्शन बोकेका मार्क्सवादी–माओवादी नेताहरूलाई भोटको चाणक्य राजनीतिले वर्गीय हैन जातिवादी दलदलमा डुबाएको प्रस्ट पारिदिएको छ । जात व्यवस्थाले धर्म–संस्कृतिका आडमा आफ्नो कुलबाहेक प्रत्येक मानिसलाई सानो कि ठूलो देख्छ । यो व्यवस्थामा यति धेरै दृष्टिदोष छ, यसले मानिसको सौन्दर्य, गुण, दोष र क्षमतामा पनि नस्लीय प्रभाव स्विकारिदिन्छ अनि मानिसको वैज्ञानिक उत्पत्तिको सिद्धान्तलाई नै अस्वीकार गरिदिन्छ । जात व्यवस्थाले निश्चित जातीय परिधिभन्दा बाहिर सपना देख्न दिँदैन । अझ, भारतीय उपमहाद्वीपमा रहेका तमाम दलितलाई त यसले व्यक्तिको क्षमतानुसारको सपनाको कुरै छोडौं, मानिस भएर बाँच्नसम्म दिँदैन ।

जात व्यवस्थाका आधारमा स्थापित समाजले इटालीका चिन्तक एन्तोनियो ग्राम्स्कीले भनेझैं, उच्च जातीय हैकमलाई स्विकार्छ जसका कारण इतिहासको हरेक मोडमा शोषित–उत्पीडित वर्ग शासक–उत्पीडक वर्गको हितमा लड्छ र आफ्नो जातीय एवं वर्गीय उत्पीडनलाई जानी–नजानी स्वीकर गर्छ । रुकुम घटनापछि, त्यही क्षेत्रबाट निर्वाचित संघीय सांसद तथा पूर्वगृहमन्त्री जनार्दन शर्माले पीडकहरूका पक्षमा बोलेर, सकेजति गरेर र पीडितहरू रहेको जाजरकोटबाट निर्वाचित सांसद एवं वर्तमान सरकारका मन्त्रीसमेत रहेका शक्ति बस्नेतले चुइँक्क नबोलेर ग्राम्स्कीले भनेझैं उच्च जातीय प्रभुत्वलाई प्रमाणित गरिदिएका छन् । यसका कारण हाम्रो सभ्यताको जगै हल्लाउने यति क्रूर जातीय हिंसामा पनि पीडकहरूले नै राजनीतिक संरक्षण पाउने खतरा देखिरहिएको छ ।

जातीय विभेदभित्रको पनि छुवाछूतजस्तो निकृष्ट अमानवीय व्यवहारका कारण भएको घटनालाई पनि अमेरिकातिर देखाएर औधी सामान्य प्रकृतिको ठान्ने गृहमन्त्रीको बुझाइ अनि यसलाई उच्च जातीय अहंकारले सिर्जित हिंसाभन्दा फरक बनाउन सरकारका महान्यायाधिवक्ताले गरेको चेतावनीसहितको विनम्र अनुरोधले स्पष्ट पारिदिएको छ— सरकार घटनाको निष्पक्ष छानबिन र न्याय सम्पादनमा हैन, राजनीतिक जोडघटाउमा लागिपरेको छ । घटनाकी प्रमुख योजनाकार र आक्रमणमा पनि प्रत्यक्ष संलग्न भनिएकी प्रकाशी मल्ललाई सामान्य धरौटीमा छोड्न आदेश दिएर जिल्ला अदालत रुकुम पश्चिमले यसलाई पुष्टि गरिदिएको छ । स्थलगत अध्ययन प्रतिवेदनहरू अनुसार, निहत्था ६–६ युवालाई चार गाउँ मिलेर बाटो छेकी विभिन्न घरेलु हतियारले जंगली युगमा एउटा समूहले अर्को समूहलाई झैं बर्बरतासाथ मारिएको छ । तर स्थानीय राजनीतिज्ञहरू, जनताको न्यायसँग जोडिएका केही जिम्मेवार अधिकारीहरू नयाँनयाँ कथा बुनिरहेका छन् र सिंगो समाज नै आहत भएको घटनाको फरक भाष्य निर्माण गर्न तल्लीन छन् ।

जर्ज फ्लोइडको घटनापछि देखिएको अमेरिका र नवराज विक घटनापछि देखिएको नेपाल समकालीन विश्वका दुई फरक उपल्लो र नीच सामाजिक–राजनीतिक चेतना भएका समाज हुन् । उता एउटा समाज छ, जुन रंगका आधारमा राज्यले गरेको विभेदविरुद्ध एकताबद्ध हुन्छ, संघर्ष गर्छ । यता अर्को समाज छ, जो राज्यभन्दा पनि माथि छ, विभिन्न कालखण्डमा भएका सामाजिक–राजनीतिक परिवर्तनका आधारभूत मान्यताहरूलाई मान्दैन र कानुनी राज्यको खिल्ली उडाउँछ । विश्वविख्यात दार्शनिक कार्ल मार्क्सले आफू बाँचेको युरोपेली समाजलाई टाउकाले टेकेको संज्ञा दिएका थिए । सायद मार्क्सले हामी बाँचिरहेको हिन्दु जात व्यवस्था भएको समाज देखेका भए यसलाई उच्च जातीय अह‌ंकार, घृणा र हिंसाले टेकेको समाज भन्ने थिए । उनले यो पनि भनेका थिए— समाज जस्तो हुन्छ, व्यक्ति पनि अपवादमा बाहेक त्यस्तै हुन्छ । त्यही भएर होला, एउटा अश्वेत नागरिकको हत्यामा श्वेत अमेरिकीहरूले हाम्रोजस्तो अन्य कथा बनाउने कष्ट गरेनन्, रंगभेद प्रस्ट देखे र आन्दोलनमा होमिए ।अनि मार्क्सले भने जस्तै भएरै होला, उच्च जातीय अहंकारकै कारण भएको सामूहिक हत्यालाई पनि केही अपवादमा समाजभन्दा फरक रहेका बाहेकका गैरदलितहरूले जातीय विभेदका कारण घटना भएको भनी देख्न सकेनन् र त्योभन्दा फरक कथाहरू निरन्तर खोजिरहे, अझै खोजिरहेका छन् ।

रुकुम घटनाबारे सामाजिक सञ्जालमा गरिएका टीकाटिप्पणी पनि उदेकलाग्दा छन् । यति स्पष्ट घटनामाथि पनि अस्पष्ट र साह्रै संयमित अभिव्यक्ति दिएर आफूलाई परिवर्तनका पक्षमा रहेको प्रगतिशील कित्तामा उभ्याउन प्रयासरत एउटा झुन्ड छ, जो घटनामा भएको निर्ममताको विरोध त गर्छ तर यसलाई जातीय रंग नदिऔं भन्छ । अर्को पढे–लेखेका विद्वान्हरूको समूह छ, जो समाज बुझेको ढोङ त गर्छ तर मौका पाउनेबित्तिकै परिवर्तनविरुद्ध लागिहाल्छ । सदियौंदेखि उत्पीडनमा पारिएकाहरूको उत्थानमा बाधा हाल्न हरसम्भव प्रयास गरिरहन्छ । आफ्नै क्षमतामा विश्वास गर्दैन र उत्पीडितहरूको दलनमै आफ्नो क्षमता संरक्षित गर्न खोज्छ । यो समूहको सोच यति नस्लीय छ, आफ्नै जातलाई मात्र महान् सम्झिन्छ । सधैं धर्म–संस्कृतिको कुरा गर्ने अनि पूर्वीय शास्त्रहरूलाई नै ज्ञानको अन्तिम स्रोत मान्ने अझ अर्को धार्मिक अनुयायीहरूको समूह छ । शुद्धतामा ऊ ब्राह्मण खोज्छ । ब्राह्मणकै संरक्षण गर्छ । ब्राह्मणको हित नै उसको धर्म हो । विभेद र शोषणका अनेक औपनिवेशिक घटना र तर्कहरू खोज्छ । सट्टामा, आफ्नै धर्मले बसालेको समाजको गल्ती देख्दैन । सार्वजनिक र औपचारिक स्थानहरूमा धर्मले विभेद गर्दैन भन्छ । जन्मँदा सबै शूद्र हुन्छन्, कर्मले मात्र कोही ब्राह्मण हुन्छ भनी अलापिरहन्छ तर थर हेरेर व्यवहार गर्छ । माथि उल्लिखितभन्दा फरक, साँचो अर्थमा परिवर्तन चाहने एउटा गैरदलित समूह छ, जो समाजमा विद्यमान हरेक शोषण एवं दलनविरुद्ध उभिन्छ । ऐतिहासिक रूपमा दलितहरूमाथि भएको पीडालाई महसुस गर्छ र दलितहरूमाथि हुने सबै प्रकारका भेदभाव तथा उत्पीडनविरुद्ध वकालत मात्रै गर्दैन, हातमा हात मिलाउँछ ।

माथि उल्लेख गरिएकामध्ये अघिल्ला दुई समूहले नै रुकुम घटनालाई जातीय नबनाऔं भनेर अनुनय–विनय गरिरहेका छन् । स्मरण रहोस्, जसले यस घटनालाई जातीय नबनाऔं भनिरहेका छन्, यथार्थमा उनीहरू नै बढी जातीय बनाउँदै छन् । उनीहरूले त यसलाई ‘तल्लो जातीय’ होइन, ‘उच्च जातीय’ बनाऔं भनेका हुन्, ताकि पीडकहरूलाई संरक्षण गर्न सकियोस् । यीबाहेक रुकुम घटनालाई लिएर अनेक गैरजिम्मेवार भनाइहरू पनि सार्वजनिक भइरहेका छन्, जसले प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा पीडितको मानमर्दन (भिक्टिम सेमिङ) त्यसरी नै गरिरहेका छन्, जसरी बेलाबेला बलात्कारजस्तो आपराधिक घटनामा पनि पितृसत्तात्मक दम्भले अनेक तर्क गरेर गर्ने गर्छ । हामी स्विकारौं, हाम्रो समाजमा व्याप्त ब्राह्मणवाद, जातिवाद र धर्मवादले गर्दा नै रुकुममा जातीय हिंसाको पराकाष्ठा भएको हो । सत्यलाई अस्वीकार गरेर न्याय सम्भव छैन ।

अन्त्यमा, सन् १८६६ मा पहिलोपटक ‘रसियन म्यासेन्जर’ शीर्षक साहित्यिक जर्नलमा छापिएको फ्योदोर दोस्तोएभ्स्कीको उपन्यास ‘क्राइम एन्ड पनिसमेन्ट’ मा एक वृद्धाको हत्या गर्ने पात्र रादिओन रास्कोलनिकोभ अन्ततः सत्यको बोध गर्छ । ऊ भन्छ, ‘जीवनका लागि तर्कहरू मात्र पर्याप्त छैनन् । तर्कभन्दामाथि आस्था छ । तर्कभन्दा बलियो छ प्रेम र सद्भाव ।’ प्रेम र सद्भाव त्यति बेला सम्भव छ जति बेला न्याय र समानता स्थापित हुन्छ ।

प्रकाशित : असार २३, २०७७ १०:०५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दलितको देश कुन हो ?

नेपालमा कानुनी शासन छ भने शीतल निवासबाट एक किलोमिटर र बालुवाटारबाट दुई किलोमिटर दूरीमा रहेको शिक्षण अस्पतालमा तीन वर्षदेखि किन बेवारिस लडिरहेको छ अजित मिजारको लास ? दलितले किन कुटिनुपर्छ इनार वा चुलो छोएको निहुँमा अनि किन मारिनुपर्छ प्रेम गरेको निहुँमा ?
सन्तोष परियार

२०४० सालको दशकमा जन्मिएको हाम्रो पुस्ताले राजा ज्ञानेन्द्रको मकरतन्त्रबाहेक खासै निरंकुशतन्त्र भोग्नुपरेन । हामीले बहुदलीय प्रजातन्त्रसँगै हुर्कने मौका पायौं ।

२०४७ को प्रजातन्त्र पुनर्बहालीपछि नेपाली समाज फराकिलो भएको विश्वास सबैलाई थियो । जात, धर्म, भूगोल र लिंग लगायतका विशिष्टतामा विभक्त नेपाली समाजले मौलिकतासहित ‘राष्ट्रिय’ हैसियत पाउने र राष्ट्र निर्माणमा बराबर सहभागी हुने आशा गरिएको थियो । तर व्यवस्था परिवर्तनपछि पनि राज्यको मूलभूत चरित्र उस्तै रह्यो । शाह, राणा, फेरि शाह र पञ्चायत हुँदै सामन्तवादको भूत देखाउँदै २०६२/६३ मा गरिएको राजनीतिक आन्दोलनका कारण गणतन्त्रसम्म आइपुगेको नेपाली समाजको सामन्ती चरित्रमा खासै परिवर्तन भएन, गरिएन । समयको गतिसँगै भएको सामाजिक–राजनीतिक चेतनाको प्रवाहलाई राजनीतिक नेतृत्वले बुझ्ने ल्याकत राखेन ।

नेपाली समाजका रंगीन स्वरूपहरूका विषयमा हामीले लामालामा बहस र छलफल गरेका छौं । यहाँनिर यो कुरा किन गरिएको हो भने, दलित या अन्य कोहीप्रति पनि जातका आधारमा भैरहेका विभेद त्यो कुनै जातको मात्र समस्या हैन । चौरजहारीको सोतीमै भएको घटनामा पनि नवराज विकलाई साथ दिएका खड्का, शाही र बुढामगर थरका उनका साथीहरूले यो प्रमाणित गरिसकेका छन् । यो हाम्रो साझा समस्या हो । हामीले गर्व गर्ने गरेको हाम्रो सभ्यताको समस्या हो । हामी कि यसका पीडक हौं कि त पीडित । त्यसैले जबसम्म हामीले यसलाई सामूहिक सामाजिक समस्या बनाउँदैनौं, तबसम्म यसको ठोस निराकरण हुनेवाला छैन । सोती घटनाले हामी मान्छे हौं कि हैनौं भनेर हाम्रो अस्तित्वमाथि नै प्रश्न गरिरहेको छ ।

केही कुरा आफ्नै देशका

नेपालको संविधान–२०७२ ले मौलिक हक र कर्तव्यभित्र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक, छुवाछूत तथा भेदभावविरुद्धको हक, शोषणविरुद्धको हक, सामाजिक न्यायको हकलगायत फराकिलो व्यवस्था गरेको छ । तर, संविधानमा जेजस्तो शब्द–शृंगार भए पनि व्यवहारमा त्यसको मर्म हेर्दा दलितहरू आफूलाई अर्धनागरिककै रूपमा लिन बाध्य छन् । कथित अछूत हुनुको कलंकित पहिचानले समाजमा यिनको अस्तित्व अझै सहज स्वीकार्य हुन सकेको छैन । समग्र राष्ट्र निर्माणको प्रक्रियामा दलितहरू अझै बहिष्कृतमा परेका छन् । दलितहरूमाथिको थिचोमिचो अद्यापि कायमै छ ।

‘प्रजा’ को सामन्ती अनि पुरातनवादी हैसियत लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट ‘नागरिक’ मा परिवर्तन भैसक्दा पनि आखिर किन दलित समुदायले सामाजिक हैसियत र मानिस हुनुको न्यूनतम प्रतिष्ठाबाट विमुख हुनुपरेको छ ? कानुनी रूपमै नेपालमा छुवाछूतको अन्त्य भएको लामो समय भयो । सरकारले २०६३ जेठ २१ गते नेपाललाई जातीय विभेद तथा छुवाछूतमुक्त देश घोषणा गर्‍यो । २०६८ जेठ १८ गते ‘जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत कसुर सजाय ऐन’ पनि जारी गर्‍यो । तर, यो ऐन लागू भएयता मात्रै जातीय विभेद र घृणाका कारण ज्यान गुमाउनेहरू दर्जन नाघिसकेका छन् ।

सन् १९४९ को भारतीय संविधानसभामा भारतको संविधान मस्यौदा समितिका सभापति बाबा साहेब डा. भीम राव अम्बेडकरले भनेका थिए, ‘संविधान जतिसुकै राम्रो किन नहोस्, यदि त्यसलाई कार्यान्वयन गर्नेहरूको नियत खराब छ भने त्यो संविधान पनि खराबै हुन्छ ।’ सायद, अम्बेडकरको यो कुरा संविधान र कानुन दुवैमा लागू हुन जान्छ । अन्यथा, संविधान र कानुनहरूमा बलियोसँग स्थापित जातीय विभेदविरुद्धको व्यवस्था यति कमजोर हुने थिएन । आधुनिक राज्यव्यवस्थाले राज्यशक्तिको स्रोत जनतालाई मान्छ । अझ, समाजवादी राज्यव्यवस्थाले त समाजमा रहेका कमजोरहरू, थिचोमिचोमा पारिएकाहरू र वर्षौंदेखि अन्यायमा पारिएकाहरूको संरक्षण गर्छ । सम्भवतः नेपालका सबै राजनीतिक पार्टी आफूलाई समाजवादी भन्न रुचाउँछन् । तर, नेपाली राज्यको चरित्र समाजवादले कल्पना गरेअनुसारको छ त ?

देश के हो भन्ने विषयमा ११ मार्च १८८२ मा फ्रान्सको सरबोन विश्वविद्यालयमा फ्रेन्च दार्शनिक अर्नेस्त रेनानले सम्भवतः आजसम्मकै उत्कृष्ट भाषण दिएका थिए । रेनानले भनेका थिए, ‘देश भनेको यसका नागरिकको आत्मा हो, जोसँग विगत र वर्तमानको उच्चतम भावनात्मक सम्बन्धको विरासत हुन्छ । एकातिर, कुनै पनि देश ऐतिहासिक सामूहिक स्मृतिको वैधानिक स्वामित्व हो भने, अर्कातिर सँगै बाँच्ने, सहकार्य गर्ने अनि भविष्यका लागि योगदान गर्ने वर्तमानको सहमति या भनौं सम्झौता हो ।’ यहाँनिर प्रश्न आउँछ— दलितका लागि के नेपाल भन्ने देश, रेनानले भनेझैं, इतिहासको गौरवपूर्ण स्मृति र सुदूर भविष्यको विश्वासिलो सम्झौता हो त ? यदि इतिहास हो भने, पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणको कथनलाई नै वास्तविक बनाउने शासकहरू किन बिर्सन्छन् बिसे नगर्चीहरूको भूमिकालाई ? यदि भविष्य हो भने, किन मारिन्छन् नवराज कामीहरू, अजित सार्कीहरू र संगीता दमिनीहरू ?

केही कुरा आफ्नै समाजका

भनिन्छ, मानिसको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति समाज नै हो । समाजबाट बहिष्कृत जीवन मानवका लागि सह्य हुन सक्दैन । समाजको चरित्रको प्रसंगमा, क्रान्तिबाट जन्मेका दुइटा पृथक् दार्शनिक विचारधारा छन्— अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्रामको दार्शनिक आधारले मान्छे स्वभावतः स्वार्थी हुन्छ, खराब हुन्छ भन्यो । त्यसैले यसले समाजको व्यवस्थापनमा कानुनी अवधारणालाई प्रमुख मान्यो । फ्रेन्च क्रान्तिको दार्शनिक जग सत्रौं–अठारौं शताब्दीताका युरोपमा चलेको प्रबोधन (इनलाइटनमेन्ट) अभियानले बनाएको थियो, जसले मानिसका एकअर्काप्रति असीमित सदिच्छा र आकांक्षा हुन्छन् भन्ने मान्यतालाई आत्मसात् गर्‍यो र आपसी सद्भावको वकालत गर्‍यो ।

नेपाली समाज कुन दार्शनिक धरातलमा अडिएको छ ? कानुनी शासनको जगमा उभिएको छ भने, राष्ट्रपति कार्यालयबाट एक किलोमिटर र प्रधानमन्त्री निवासबाट दुई किलोमिटर मात्रै दूरीमा रहेको शिक्षण अस्पतालमा तीन वर्षदेखि किन बेवारिस लडिरहेको छ अजित मिजारको लास ? आपसी सद्भावको धरातलमा अडिएको छ भने, किन कुटिनुपर्छ दलितले इनार छोएको निहुँमा, चुलो छोएको निहुँमा अनि किन मारिनुपर्छ प्रेम गरेको निहुँमा ? अथवा, केही धर्मभीरुले भनेझैं पूर्वीय धर्म र संस्कारको जगमा अडिएको छ भने, धर्मका नाममा किन गरिन्छ अधर्म ? अनि गाई बचाउन किन मारिन्छ मान्छे ? किन चुपचाप लाग्छ समाज अनि बेखबर बस्छ बुद्धिजीवी वर्ग ? साहित्यकार शंकर लामिछानेले अनुवाद गरेर ‘रूपरेखा’ (पूर्णांक १०८ र १०९) मा छपाएको प्राध्यापक कमलप्रकाश मल्लको ‘नेपाली समाजमा बुद्धिजीवी’ शीर्षक आलेखमा भनिएझैं, आजपर्यन्त नेपाली समाज अभावले पिछडिएकै हो ? धर्म र पुरोहितवादले अन्धकारमय बनाएकै हो ? हाम्रो भूगोल, इतिहास, संस्कृति, शिक्षा र साधनस्रोतको विकास जम्मै विगतका बोझ हुन् ?

हरेक समाजले इतिहासमा आफ्नै विशिष्ट कालखण्ड पार गरेको हुन्छ । भाषा, भूगोल र पर्यावरणले त्यस समाजका नागरिकको सामाजिकीकरण र विकासमा पृथक् योगदान पुर्‍याएका हुन्छन् । जात व्यवस्था नेपालको मौलिक व्यवस्था हो या हैन ? मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टले बहुचर्चित पुस्तक ‘फ्याटालिजम एन्ड डेभलपमेन्ट : नेपाल्स स्ट्रगल फर मोडर्नाइजेसन’ (सन् १९९१) मा भनेका छन्— जातमा आधारित समाज व्यवस्था नेपालको मौलिक व्यवस्था हैन । अन्य कुरासँगै जात व्यवस्था पनि भारतबाट आयात गरिएको हो । तर, यो त्यस्तो शक्तिशाली वर्गले आयात गर्‍यो जो सधैं राज्यसत्तामा पहुँच राख्थ्यो । त्यसैले आफ्नो स्वार्थका खातिर यसलाई बलियो बनाउँदै लगियो, जसका कारण नेपाली समाज सामाजिक विभेद, रुढीवाद, अन्धविश्वास, अशिक्षा र अज्ञानको दलदलमा भासिएको छ ।

आधुनिक युगको वैचारिक धरोहरका रूपमा रहेका थिए प्रबोधन (इनलाइटनमेन्ट) का तीन प्रमुख लक्ष्य र मार्ग हुन्— स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व । तर, नेपालका सन्दर्भमा न राजनीतिक रूपमा स्वतन्त्रता सबैका लागि भयो, न न्यायका हिसाबमा सबै समान भए, न त जातीय अहंकार र घमन्डले गाँजेको समाजमा भ्रातृत्व नै कायम भयो । त्यस्तो हुँदो हो त आज पनि जात, भाषा, लिंग र भूगोलजस्ता मानव सभ्यताका विशिष्ट विविधताकै कारण कसैले न्यायबाट वञ्चित हुनुपर्ने थिएन ।

सोती घटनाबारे केही कुरा

जेठ १० गते पश्चिम रुकुमको चौरजहारी–८, सोतीमा भएको घटना गणतन्त्र नेपालको सबैभन्दा बर्बर, आततायी अनि अमानवीय घटना हो । भविष्यमा पनि हामीले जवाफ दिइरहनुपर्ने यो घटना इतिहासमा कालो दिनका रूपमा अंकित भएको छ । यस्तो घटनाको साक्षी हुनुपर्दा आफ्नै समाज र समयप्रति पनि घृणा लागेर आउने रहेछ । यसले हाम्रो समाज, ज्ञान र संस्कारको खिल्ली उडाएको छ । मानवनिर्मित सबै सीमालाई तोड्दै हाम्रो समाज र चेतनाकै जरा हल्लाउने गरी अबोध प्रेमी नवराजहरूमाथिको यस्तो पाशविक घटनामा पनि राजनीति हुन सक्छ कि भनेर डराउनुपर्ने हाम्रो बाध्यात्मक अवस्था हेर्दा, भविष्यमा समाज इतिहासदेखि नै अन्यायमा पारिएका दलित समुदायको ‘जातीय नरसंहार’ मा अघि नबढ्ला भन्न नसकिने भएको छ ।

सशस्त्र द्वन्द्वमा रुकुमबाटै युद्धमा होमिएका सयौं दलितलाई कमान्ड र प्रेरित गर्न सक्ने जनार्दन शर्माले तिनै दलितको संघर्षले सिर्जित संघीय संसद्मा सोती घटनाका विषयमा अनकनाई–अनकनाई बोलिरहँदा र घटनाको बर्बरतालाई कानुन र आफ्नो हैसियतको रवाफ देखाएर न्यूनीकरण गर्न खोज्दा संसद्मा त टेबल बज्यो, हल्ला भयो, तर पीडितहरूको मनमा कत्रो भूकम्प गयो होला ? एउटा क्रान्तिकारी शासक हुँदा आएको परिवर्तनलाई मार्क्सवादको कुन विधिले नापियो होला ? उक्त घटनापछि सम्भ्रान्तहरूले निर्माण गरेको मानवताको ‘बृहत् कथन’ र जातकै आधारमा मारिँदै आएका दलितहरूको ‘दलित संकथन’ को भिन्नता सुन्दा लाग्न थालेको छ— यतिका धेरै सामाजिक–राजनीतिक परिवर्तन भए पनि हामीले विश्वास गरेको बहुलवाद र सम्मानगरेको विविधता पछाडि पर्न थालेको छ । समाजले फेरि एक चोटि रुढीवादी मान्यताहरूलाई अनुमोदन गर्न थालेको छ । र, सामाजिक सद्भावको भाष्य शासन गर्ने हतियार मात्र हो भन्ने प्रमाणित भएको छ ।

अन्त्यमा, हृदयचन्द्रसिंह प्रधानले ‘मरुभूमिका लेखक’ मा लेखेका छन्— प्रत्येक युगमा केही मानिस बहुलाउन पनि पर्छ । केही मानिस बहुला नभएसम्म समाजको परिवर्तन हुँदैन, समाज विकास नै हुँदैन । जाजरकोटका नवराज विकहरू समाज परिवर्तनका लागि बहुलाएर मर्नसम्म पछि परेनन् । समाज परिवर्तनमा न्याय र समानता स्थापनाका लागि अब बहुलाउन आँट नहुनेहरू बहुलाउने पालो !

प्रकाशित : जेष्ठ २१, २०७७ ०८:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×