संविधान उत्सवको सान्दर्भिकता

डा. कृष्णप्रसाद पौडेल

उहिले पहाडमा मुखिया, जिम्वाल र बडाहाकिमका उर्दी गाउँलेलाई सुनाउन कटुवालले घोक हाल्ने चलन थियो । डाँडामाथिबाट दमाहा र कर्नाल बजाएर सुनाइने यस्ता उर्दी पञ्चायत कालसम्म पनि गाउँलेलाई खबर दिने चलनका रूपमा चली नै रह्यो । गाउँलेलाई सामुदायिक कामको खबर गर्न यस्ता उर्दी अहिले पनि कतैकतै चलनचल्तीमै छन् ।

यो चलनकै सिको गर्दै संघीय सरकारको गृह मन्त्रालयले संविधान दिवस मनाउने उर्दी जारी गरेछ । उर्दीबाट थाहा भयो— सरकारले यसपल्ट संविधान दिवस तीन दिनसम्म घरघरमा दीपावली गर्दै, झन्डा र टिसर्टसहित जुलुस निकालेर भव्य रूपमा मनाउने निधो गरेछ । यसका लागि सरकारी र गैरसरकारी कर्मचारी मात्र हैन, आम नागरिकलाई समेत राष्ट्रिय झन्डासहितको टिसर्ट लगाउन भन्दै टिसर्टको नमुनासमेत प्रचार भएको छ ।

स्कुले बेलाको कुरा हो । पञ्चायत कालमा ‘हाम्रो राजा हाम्रो देश प्राणभन्दा प्यारो छ’ भन्दै टन्टलापुर घाममा हिँडेको सम्झना अहिले पनि ताजै छ । यो कुरा आजका रैतीले बिर्से कि भनेझैं गरी अहिले सरकारले संविधान दिवस मनाउन आम नागरिकलाई दीपावली र जुलुसमा हिँड्न उर्दी गर्नु शोभनीय देखिएन ।

संविधान, संघीयता र लोकतन्त्र बलियो बनाउन गर्नुपर्ने न्यूनतम कामसम्म नगरेको आरोप खेपिरहेको संघीय सरकारले यस्तो उर्दी गर्नु एक अर्थमा लोकतन्त्रको खिल्ली उडाउनु हो । यो यस अर्थमा आम नागरिकको दृष्टिमा कम्युनिस्ट सरकारको लाजमर्दो काम पनि हो । लोकतन्त्रमा कुनै दिवस मान्ने या नमान्ने कुरा सरकारले उर्दी लगाएर हैन, आम नागरिकको स्वस्फूर्त उत्साह र उमंगबाट आउने वातावरण बनाउनुपर्छ ।

यो संविधानको मात्र कुरा गर्ने हो भने, यसको संशोधन र परिमार्जन चाहनेले समेत संविधान दिवस मनाउने उत्साहजनक वातावरण बनाउन सक्नुपर्छ । यसो गर्न सकिएन भने, यो दिवस मनाउन आउने या त बाध्यतामा आएका कारिन्दा या सत्ताका अन्धभक्त रैती हुन् भन्ने सोझो अर्थ लाग्छ । यसले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा गरिएको यो सरकारी उर्दीमाथि मात्र हैन, यो सत्ता सञ्चालन गर्ने सत्तासीन पार्टी, प्रतिपक्षी र यसको नियतमा समेत प्रश्न उठ्छ, चाहे यो जति नै असल नियतले गरिएको किन नहोओस् ?

सरकारले उर्दी गर्ने नै भए कुनै एकदिवसीय जुलुस र दीपावलीको हैन, आम नेपालीलाई नतमस्तक भएर मुलुकलाई समृद्ध बनाउन, भ्रष्टाचार, अनियमितता, विभेद र शोषणविरुद्ध समानता र समावेशिता अभ्यास गर्न, शिक्षा, जनस्वास्थ्य, खानेकुरा जस्ता जीवनका आधारभूत आयामहरू सपार्ने काममा सहयात्राका लागि सादर आह्वान गरोस् । यस्तो आह्वानमा सबै नागरिक उत्साहपूर्वक सहभागी हुनेछन् । यसमा कुनै द्विविधा नराखे हुन्छ ।

विडम्बना, सार्वभौम नागरिकलाई उर्दी दिने यो सरकारले संघीयता, लोकतन्त्र र समाजवाद–उन्मुख संविधानको मर्म र आफ्नो औकातसमेत बिर्से जस्तो छ । यदि यो उर्दी दुई वर्षअघि जितेको निर्वाचन या दुईतिहाइको दम्भ हो भने, यो मर्ने बेलामा कमिलाको प्वाँख पलाए जस्तै हो । मत दिने जनताले सधैं सबै कुरामा साथ दिन्छन् भन्ने हुँदैन ।

यो कुरा त गुठी विधेयकविरुद्धको आन्दोलनबाट पनि थाहा पाउनुपर्ने हो । २१ औं शताब्दीको सचेत नागरिक मध्ययुगीन सामन्तीका रैतीजस्तो आदेशको शिरोपर गरेर आफूखुसी सडक जाम गर्दैनन् । यस्तो उर्दी गर्ने सरकार कि अहंकार र दम्भले ग्रस्त छ कि यो निरंकुश शासकहरूजस्तै कायर छ भनेर अर्थ्याउँदा अनर्थ हुँदैन ।

डा. गोविन्द केसीको भोक हडताल मत्थर भयो । निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्याको विरोधको स्वर पनि मसिनो हुँदै गयो । ३३ किलो सुन, वाइड बडी घोटाला, एनसेल कर छली घामछाया जस्तै आउने–जाने गरेका छन् । बालुवाटारको घडेरी र गुठी बहस आफ्नै कार्यकर्ताको कर्तुत थियो, सेलाउँदै गयो ।

अब त जे गरे पनि हुन्छ भन्ने लागेको हो भने बेग्लै कुरा, अन्यथा यी र यस्ता सवाल भने माइतीघर मण्डेलादेखि वानेश्वर चोकका परिदृश्य र आम नागरिकका मनमा जिउँदै छन् । यो सरकार यी सवाल सेलाएको भ्रममा अहंकार र दम्भले हौसिएको हो भने, यसको ठूलै मूल्य चुकाउन बाँकी नै छ । हैन निरंकुश शासकजस्तै कायर भएर गरिएको उर्दी हो भने, यो निरंकुश पञ्चायत सम्झाउन पर्याप्त छ ।

नेपाली नागरिकले सात दशकभन्दा बढी राजनीतिक आन्दोलनलाई साथ दिएको आजको जस्तो उर्दी सुन्न कदापि होइन, न त श्रीपेच नलगाएका राजारजौटाको अर्ती सुन्न हो । समाजवाद–उन्मुख संविधानको दिवस मनाउन उर्दी लगाउने सरकारले शिक्षा सुधार गर्न, खेतीपाती र खानालाई विषादीमुक्त बनाउन किन आह्वान गर्दैन ? कि निजी स्कुल–कलेजका सञ्चालक र रसायन विषादीका व्यापारी यो सरकारका ज्वाइँचेला हुन् ? अहिले यिनले उनैको गुन तिर्दै छन् भन्न हिचकिचाउनुपर्दैन । अख्तियारदेखि अदालतसम्म, ठेकेदारदेखि बिचौलियासम्मको भ्रष्ट चलखेलले यही बताउँछ ।

अर्को कुरा, अहिले मूलप्रवाहका पार्टी अर्थात् दलहरूको साख फर्काउन नै मुस्किल हुने गरी गुमेको छ । यिनको आन्तरिक लोकतन्त्र सबैभन्दा संकटमा छ । समग्रमा यिनको रेफ हटेको छ र यी ‘पार्टी’ हैन, अब ‘पाटी’ भएका छन् । साथै यी पाटीका नाइकेहरू आपसको अविश्वासको दलदलमा फसेका छन् । धेरै पार्टीमा बस्नेहरूलाई राजनीतिको दर्शन, विचार र दृष्टिकोणको कुनै अर्थ छैन । मुर्कुटा संस्कृतिमा रमाउने यो जमातलाईआफ्नो स्वार्थ मिलेसम्म जोसुकै र जुनसुकै पाटीमा बास बसे हुन्छ । विगतमा देखिएको पाटीको बसाइँसराइ त्यसैको परिणाम हो, जुन अहिले पनि निरन्तर छ ।

नाभिको कस्तूरी हराएको ठान्ने हिमाली मृगजस्तै आन्तरिक लोकतन्त्रको त ठूलै खडेरी छ, यी पार्टीहरूमा । नेता–कार्यकर्ता रैतीजस्तै निरीह छन् । यिनमा भएका सबै नेता आफै सामन्ती नभए पनि यस्तो संस्कार बोकेका नेताहरूको बोलवाला छ । उनीहरूले आफ्नै सेवामा रमाउने रैती नेता–कार्यकर्ता उत्पादन गर्ने मध्ययुगीन चलन फेरेका छैनन् ।

आफूलाई खाँटी समाजवादी भन्ने धेरैले यस्तो प्रवृत्तिको सामना गर्ने आँट गुमाइसकेका छन् । यस्ता पार्टीहरूमा आ–आफ्नै बेसुरमा हराएका रमितेको जमात मात्र देखिन्छ । पाटीलाई पार्टी बनाउन र लोकतन्त्रको बीउ रोप्न नसक्ने हो भने यी र यस्तैबाट धेरै आश गर्नैपर्दैन । संविधान दिवस मनाउँदैमा यो प्रवृत्ति फेरिँदैन ।

केही सत्ता र शक्तिको आडमा लुटपाटमा रमाएको जमातबाहेक अहिले सबैतिर निराशा र नकारात्मकता व्याप्त छ । सुदखोर राजनीतिक गुट र भ्रष्ट कर्मचारीतन्त्रको तालमेल अपवित्र क्रियाकलापमा मात्र सीमित छ । यदि संविधान, संघीयता र गणतन्त्रमा कतैबाट अप्ठेरो पर्छ भने, यिनका आफ्नै अक्षमता र कुकर्मले मात्र पर्नेछ । यस्ता उर्दीका बर्कोले मात्र यिनलाई ढाक्न सकिँदैन ।

बेथिति पालनपोषण गर्ने प्रवृत्ति सबै तहमा नफेरी संविधान दिवस मनाउँदैमा हाम्रो संविधान, संघीयता, लोकतन्त्र जोगिँदैन र नेपाली समाज पनि फेरिँदैन । समाज र देश बनाउने हो भने अब फेरिने पालो हामी सबैको हो । त्यसमा पनि समाजको अगुवाइ गर्ने राजनीतिक अगुवाहरूको । लियो टाल्सटायले कुनै बेला भनेका थिए, हामी सधैं अरूलाई बदल्ने कुरा गर्छौं, तर आफूलाई बदल्ने कुरा कहिल्यै गर्दैनौं । यस अर्थमा हामी नफेरिने अनि समाज र देश फेरिएन भनेर रोइलो गर्नु बकवास मात्र हो ।

फेरि पनि यो फेरिने प्रतिबद्धता र फेर्ने दबाब दुवैको नेतृत्व राजनीतिक वृत्तबाटै हुने हो । बदलिएको परिवेशमा नयाँ ढंगले राजनीतिलाई परिभाषित र परिमार्जन गर्दै भविष्यमुखी यात्राको विकल्प छैन । तर सँंगसँगै विचारणीय पक्ष के छ भने, अहिलेकै नेपाली समाजको चेतना स्तरमा आन्तरिक विवादहरूको लोकतान्त्रिक व्यवस्थापन र विश्वपरिवेशमा खास गरी दुई ठूला छिमेकीबीचको हाम्रो पहिचान र सहयात्रालाई विवेकपूर्वक सामना गर्न सक्षम नेतृत्वको निर्माण नै अहिलेको मुख्य चुनौती हो ।

मुलुकको राजनीतिक भविष्य परस्पर निर्भरता रसद्भावको मूल्य–मान्यता, आफ्नै मौलिकतामा आधारित समृद्धिका आधारहरूको पहिचान, परिचालनको दूरदृष्टि र मार्गचित्र, नेतृत्वको संरचना र व्यक्तिगत आचरण कस्तो छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ । यी कुरा आत्मसात् गर्दै नयाँ राजनीतिक यात्राको नेतृत्व गरेर आफूलाई फेर्नुपर्ने दबाबमा रहेका राजनीतिक पार्टीहरू र यिनको नेतृत्वलार्ई लोकतान्त्रिक, सुशासित, पारदर्शी र नागरिकप्रति उत्तरदायी बनाउन दबाब दिन यस दिवसले प्रेरणा देओस् । कम्तीमा यो दिवस लोककल्याणकारी राजनीति अहंकारले हैन, त्याग र योगदानको मर्म आत्मसात् गरेको फराकिलो सामाजिक मान्यताबाट स्थापित हुन्छ भन्ने बुझ्न प्रेरणादायी होओस् ।

अहिलेका मुख्य पार्टीहरूभित्र लोकतन्त्रको फूलबारीमासमावेशी फूल फुल्ने अवस्था बनाउन निकै ठूलो आँटचाहिन्छ । यो एक प्रकारले निकै कठिन काम हो । यिनैको सिको गरेर बनाइने वैकल्पिक दलहरू पनि बन्दै जालान् । तर यी पनि यस्तै गलगाँड बोकेका पार्टीजस्तै भए भने अबको पुस्ता यीसँग हिँड्न कति तयार हुन्छ होला ? तसर्थ यो संविधान दिवसले यी कुराको मनन गर्ने सद्बुद्धि सबै राजनीतिक पार्टी र कार्यकर्तामा दिनेछ भन्ने आश गरौं । यही नै संविधान दिवस मनाउनुको सार्थकता हुनेछ ।

अन्त्यमा, आम नागरिकका लागि बहुमतको कम्युनिस्ट सरकारले गरेको दीपावली र जुलुसमा समावेश हुने उर्दी मध्ययुगीन रैतीहरूका लागि जस्तो नहोओस् । स्वाभिमानी नेपालीले गर्व गर्नलायक होओस् । यसमा पाखण्ड र विवशता दुवै नझल्कियोस् । मध्ययुगीन दासता पनि नझल्कियोस् ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७६ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हामीलाई जोगाउन आउँदै छन् लामखुट्टे

टिमोथी सी वाइनगार्ड

यो संसारमा करोडौं वर्षदेखि आधिपत्य कायम राख्न सकेको एउटा आवाज छ— त्यो हो, लामखुट्टेले आफ्नो पखेटा फडफडाउँदा निस्कने ‘भुउँ’ । भुउँ गर्दै आएको लामखुट्टे बिस्तारै हाम्रो शरीरको खुला भागमा बस्छ, ब्लेडजस्ता दुइटा तीखो सुइरोले छालामा प्वाल बनाउँछ र त्यसका अन्य दुई रिट्र्याक्टरले त्यसको प्रोबोसिक्स (रगत चुस्ने सुइरो) का लागि बाटो बनाइदिन्छन् ।

यही सुइरोको मद्दतले लामखुट्टेले हाम्रो रगत चुसिरहँदा छैटौं सुईले र्‍यालजस्तो पदार्थ भित्र पठाउँछ, जसले गर्दा रगत जम्न पाउँदैन । यो प्रक्रिया यति छिटो हुन्छ, हामीले त्यसलाई प्याट्ट मार्न पनि भ्याउँदैनौं !

पोथी लामखुट्टेलाई अन्डा बनाउन हाम्रो रगतको आवश्यकता पर्छ । त्यसैले यसले जोसुकैलाई टोक्ने गर्छ । लामखुट्टेले पुरुषका तुलनामा महिलालाई बढी टोक्छ वा कालो कपाल हुनेलाई भन्दा खैरो कपाल हुनेप्रति बढी आकर्षित हुन्छ भन्नेजस्ता कुरा केवल कथन मात्रै हुन् । त्यसमा कुनै सत्यता छैन । यद्यपि लामखुट्टेलाई अन्यको तुलनामा ‘ओ पोजिटिभ’ रगत भने मन पर्छ ।

गन्हाउने खुट्टाबाट निस्कने ब्याक्टेरियाको गन्ध पनि लामखुट्टेलाई मन पर्छ । त्यसैले आफूलाई मन पर्ने स्थानमा बसेर छुट्टिँदा त्यसले चिलाउने डाबर (लामखुट्टेको र्‍यालको एलर्जिक रियाक्सन) र त्योभन्दा पनि खतरनाक रोगहरूको संक्रमण, जस्तै– डेंगु, मलेरिया, जिका आदि, उपहारका रूपमा दिने गर्छ ।

लामखुट्टेहरू हाम्रो शीर्ष शत्रु हुन् । पृथ्वीमा मानिसहरूको सबैभन्दा खतरनाक सिकारी । लगभग एक हजार खर्ब लामखुट्टेले विश्वको प्रायः हरेक इन्च जमिनमा निगरानी गरिरहेका हुन्छन् । यसका कारण विश्वमा लगभग हरेक वर्ष ७ लाख मानिसको मृत्यु हुन्छ । शोधकर्ताहरूको दाबी मान्ने हो भने, २ लाख वर्षभन्दा बढीको इतिहासमा लामखुट्टेले ५४ अर्ब मानिसलाई मारिसकेका छन् ।

एक्लै उड्ने लामखुट्टेले सीधा कसैलाई पनि क्षति पुर्‍याउन सक्दैन । यसका कारण फैलने रोगले भने भयावह रूप लिन सक्छ । यसको सहायताबिना धेरै कीटाणुको अस्तित्व नै समाप्त हुन्छ होला । लामखुट्टे नभएका भए मानव इतिहास पहिचान नै गर्न नसकिने गरी भिन्न हुन्थ्यो होला । लामखुट्टे र त्यसले बोक्ने रोगहरूले विश्वमा सदियौंदेखि व्यापारी, यात्री, सैनिक र स्थानीय बासिन्दालाई सिकार बनाएका छन् । विश्वमा निर्मित कुनै पनि हतियारले भन्दा लामखुट्टेका कारण धेरैले ज्यान गुमाएका छन् ।

पोन्टाइनको सिमसारमा मलेरिया बोकेको लामखुट्टेले रोमन राज्यको उदय र पतन दुवैमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको थियो । सुरुमा यसले सुन्दर सहरलाई भिसिगोथ्स, हन्स र भ्यानडाल्सबाट जोगायो र पछि त्यही खतरनाक सुइरो रोमनतर्फ तेर्स्यायो । लामखुट्टेले नै क्रुसेड्सको समयमा पवित्र भूमिलाई जोगाउन क्रिस्टियन सैनिकलाई मद्दत गरेको थियो ।

त्यसले युरोपेली सैनिकलाई मलेरिया र ‘यल्लो फिभर’ लगाएर लडाइदिएको थियो । यस्तै, १८ औं र १९ औं शताब्दीमा भएका अमेरिकी क्रान्तिमा यसले धेरै उलटफेर गराइदियो । योर्कटाउनमा बेलायतीहरूले आत्मसमर्पण गर्नुपर्नाको मुख्य कारक नै लामखुट्टे थियो ।

लामखुट्टेले मलेरिया मात्रै नभई डेंगु,वेस्ट नाइल, जिका र विभिन्न प्रकारकाइन्सेफ्लाइटिस जस्ता रोग पनि सार्छ । खासमा यी रोग लाग्नेबित्तिकै मानिसको ज्यान त जाँदैन, तर यसले गर्दा आउने ज्वरोका कारण कलेजोलाई हानि हुन सक्छ, नाक–मुख र आँखाबाट रक्तस्राव हुन सक्छ र मान्छे कोमामै पनि जान सक्छ ।

आज विश्वभरमा करिब ४ अर्ब मानिस लामखुट्टेका कारण हुने रोगबाट पीडित हुने गरेका छन् । हाम्रा पुर्खाहरूझैं हाम्रो पनि लामखुट्टेसँग जीवन–मृत्युको लडाइँ जारी छ । र लाग्छ, अहिले यो लडाइँ निकै अगाडि बढेको छ ।

‘साइलेन्ट स्प्रिङ’ मा रासेल कार्सनले लेखेकी छन्, ‘बोटबिरुवा र जनावरप्रति हाम्रो धारणा निकै संकुचित छ । कुनै कारणले हामीलाई उनीहरूको अस्तित्व मन परेन वा कुनै मतभेद भयो भने त्यसलाई पूर्ण रूपमा समाप्त पार्न लागिपर्छौं ।’ उनले सायद त्यति बेला जीनलाई नै सम्पादन गर्ने प्रविधि (क्रिस्पर) बारे कल्पनासम्म पनि गरेकी थिइनन् ।

२०१२ मा विश्वले थाहा पाएको क्रिस्पर यस्तो प्रविधि हो, जसले डीएनएको सिक्वेन्सबाट एउटा जिनलाई अर्कोबाट प्रतिस्थापन गरिदिन्छ । यो आविष्कारलाई ‘विलुप्त पार्ने मेसिन’ को संज्ञा पनि दिइएको छ । किनभने यसले हामीलाई कुनै पनि जीवको प्राकृतिक उदयलाई रोक्न सक्ने क्षमता प्रदान गरेको छ । यही प्रविधिको उपयोग गरेर भविष्यमा प्रजनन गर्न नसक्ने लामखुट्टेको लार्भा उत्पादन गराइँदै छ । त्यस्ता लामखुट्टेलाई खुला गरिदिने हो भने विश्वबाट केही समयमै पीडक लामखुट्टे विलुप्त हुनेछन् । त्यसपछि मान्छेलाई लामखुट्टेको कहिल्यै डर हुनेछैन ।

र यसको अर्थ के पनि हो भने, कुनै बेला विज्ञानको कल्पना मानिने विषय अहिले वास्तविकतामा परिणत हुने भएको छ । ‘हामी ऊनैऊनले छोपिएको म्यामथदेखि टोक्दै नटोक्ने लामखुट्टे भएको नयाँ संसार बसाउन सक्छौं,’ स्ट्यान्फोर्ड युनिभर्सिटीमा सेन्टर फर ल एन्ड बायोसाइन्सेसका निर्देशक हेनरी ग्रिलीले स्मिथसोनियन म्यागजिनलाई भनेका छन् । अब प्रश्न उठ्न सक्छ, ‘हामीलाई त्यसबारे कस्तो लाग्छ ? हामी प्रकृतिमा बस्न चाहन्छौं कि डिज्नील्यान्डमा ?’

हामीले चाहेको कुरा केही हदसम्म सही पनि होला, तर त्यसले पार्ने प्रभावबारे समयमै सतर्क हुन भने जरुरी छ । हामी रोग सार्ने लामखुट्टेलाई पूर्ण रूपमा हटाउन सफल भयौं भने के अन्य लामखुट्टेका प्रजाति वा कीराहरूले त्यसको स्थान लेलान् त ? के एउटा रोगनिमिट्यान्न पारेर अर्को रोग निम्त्याउनु ठीक हो ? लामखुट्टे पूर्ण रूपमा हट्दा जैविक सन्तुलनमा कस्तो असर पर्ला ?

तर अहिले पनि हामीले लामखुट्टेको क्षमतालाई कम आकलन गरिरहेका छौं । इतिहासमा लामखुट्टे डीडीटीको वर्षालाई परास्त गरेर अगाडि बढेको जीव हो र यसले क्रिस्परलाई पनि मात दिँदैन भन्न सकिँदैन । इतिहासले देखाएकै छ, लामखुट्टेले अस्तित्व जोगाउन विज्ञानको आँखामा छारो हालेकै हो । विश्वमा लाखौं–करोडौं वर्षदेखि दबदबा राख्दै आएको जीवले अहिलेको विश्वलाई पनि हल्लाइरहेकै छ ।

न्युयोर्क टाइम्सबाट अनूदित ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७६ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्