कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बजेटमा राजनीति हावी

चन्दन सापकोटा

आर्थिक वर्ष २०७६/७७ को बजेट निकै वितरणमुखी र ‘पपुलिस्ट’ भएको भन्दै धेरैले आलोचना गरे । बजेट भाषणको भोलिपल्ट अर्थ मन्त्रालयमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा अर्थमन्त्री युवराज खतिवडाले भने, ‘दोधारे होइन, दुईधारे बजेट ल्याएँ ।’ उनले तीव्र आर्थिक वृद्धि गर्न भौतिक पूर्वाधारमा यथेष्ट बजेट विनियोजन गरेको र सामाजिक न्यायका लागि वृद्धभत्ता बढाएको सुनाए ।

अघिल्लो वर्ष आफैंलाई मन नपरेको भनिएको सांसदलाई बजेटको उनले यस पटक खुलेर समर्थन गरे । प्रथम दुई वर्षमा तीव्र आर्थिक वृद्धि गरेर आर्थिक आधारलाई फराकिलो बनाउँदै स्रोतको सुनिश्चित गरेपछि बल्ल भत्ता बढ्ने आफ्नै सिद्धान्तको उल्टो बाटो उनले रोजे । स्रोतको सुनिश्चितता नभएका बेला नै भत्ता बढाउनुले बजेट वितरणमुखी र दोधारे मात्र होइन, वित्तीय अनुशासनलाई तिलाञ्जली दिएर निहित पार्टीगत स्वार्थ पूरा गर्न ल्याइएको प्रस्ट हुन्छ ।


अघिल्ला सरकारहरूले गर्न नसकेका आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा दूरगामी प्रभाव पर्ने नीतिगत र प्रक्रियागत सुधार गर्न सक्ने जनादेश र अवसर यो सरकारसँग छ । स्रोतले धान्नै नसक्ने वितरणमुखी र लोकप्रिय बजेट ल्याउन हतारिनुअघि केही वर्ष सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरूलाई चुस्त बनाई लक्षित वर्गसम्म पुर्‍याउने पहल गर्नु जरुरी थियो ।


पुँजीगत खर्चका संरचनागत समस्या हल गर्ने, बजेट बनाइने परम्परागत प्रणालीलाई बदलेर परियोजना छनोट र बजेट विनियोजनमा आमूल परिवर्तन गर्ने, कृषि र औद्योगिक क्षेत्रमा उत्पादन तथा उत्पादकत्व बढाउन संरचनागत परिवर्तनमा पहल गर्ने, भूमि र पुँजी उत्पादनमा परिचालन गर्न कानुनी तथा नीतिगत पहल गर्ने र बिग्रँदो वित्तीय अनुशासनलाई सपार्नेजस्ता काम गर्नु उपयुक्त हुन्थ्यो । यसबाट बजेट चुहावट कम पनि हुन्थ्यो र आर्थिक वृद्धि भई सरकारलाई यथेष्ट स्रोतसाधन पनि उपलब्ध हुन्थ्यो । भत्ता र सांसदलाई पैसा बाँड्न हतारिँदा वित्तीय अनुशासन, बैंकिङ र बाह्य क्षेत्रका समस्या झन् नियन्त्रणबाहिर पुग्ने अवस्था सिर्जना भएको छ ।


बजेट आर्थिक वृद्धि र रोजगारी सिर्जनातर्फ केन्द्रित हुने भएकाले प्रत्येक वर्ष आर्थिक वृद्धिको लक्ष्य अनिवार्य राखिन्छ साथै आर्थिक वृद्धि र रोजगारीले छुन नसकेका वर्गलाई सामाजिक सुरक्षामा समेट्ने गरिन्छ । बजेट अर्थराजनीतिक दस्ताबेज हो । यसकारण स्रोतले भ्याएसम्म वित्तीय सन्तुलन नखलबल्याई भविष्यमा खर्चको बोझ नपर्ने गरी बजेटको आकार र सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम ल्याइन्छ । यसपालिको बजेटमा आर्थिक पक्षभन्दा पनि राजनीतिक पक्ष हावी मात्रै होइन, ‘नेकपाकरण’ भएको प्रस्ट छ ।


चार विशेषता

यो बजेटका चार मुख्य विशेषता छन् ।

पहिलो, आर्थिक आवश्यकताभन्दा पनि स्रोत निर्क्योल नहुँदै प्रधानमन्त्रीको उर्दीका कारण सांसदहरूलाई आयोजना छनोट गरी पैसा बाँड्ने सीमा २ करोडबाट ६ करोड पुर्‍याइएको छ । अघिल्लो बजेटपछि यिनै अर्थमन्त्रीले सांसदलाई बजेट विनियोजन गलत भएको र राजनीतिक दबाबका कारण आफू ‘ट्र्यापमा परेँ’ भनेका थिए । अहिले खुलेरै समर्थन गर्दै छन्, मानौं सांसदलाई बजेट नदिए विकास–निर्माण नै ठप्प हुन्छ ! संविधानको मर्म र अर्थशास्त्रको सिद्धान्तविपरीत कसरी एकै वर्षमा यो कार्यक्रम राम्रो भयो ? अहिलेसम्मको सबैभन्दा आलोचित र दुरुपयोग भनिएको यो कार्यक्रमले कसरी सांसदलाई जनतासँग नजिक बनाउँछ ?


अन्तरसमन्वय नगरी आफ्नालाई पोस्न युवा क्लब, मन्दिर, कभर्ड हल, खेलकुद मैदान, एक वर्ष पनि नटिक्ने कच्ची बाटो र पुलमा खर्च गर्दा जनताबाट उठाएको करको कसरी सदुपयोग हुन्छ ? केन्द्र सरकारको सिको गर्दै प्रादेशिक सांसदहरूले पनि यस्तै बजेट माग गरेका छन् । कानुनी तथा नीतिगत काम र सरकार तथा विकास परियोजनाहरूको अनुगमन गर्नुको साटो सांसदलाई परियोजना छनोट र खर्च गर्न दिनु कुनै पनि हिसाबले न्यायोचित छैन ।


यो विकृतिलाई हल गर्न त परै जाओस्, झन् यसकै समर्थन गर्न अर्थशास्त्री अर्थमन्त्रीलाई सुहाउँदैन । शिक्षा र स्वास्थ्यमा बजेट अपुग भएका बेला सांसदहरूलाई अर्बौं रुपैयाँ पटके आयोजनामा मनखुसी खर्च गर्न दिनु कसरी जायज हुन सक्छ ? वृद्धवृद्धा, एकल महिला, अपांग तथा लोपोन्मुख जनजातिसहित करिब १३ लाखलाई प्रत्यक्ष्य लाभ हुने गरी भत्ता बढाउँदा कम्तीमा पनी १५ अर्ब अतिरिक्त बजेट चाहिन्छ ।


तीव्र आर्थिक वृद्धि नहुँदै र राजस्व नबढ्दै यसरी पैसा बाँड्न हतारिँदा भविष्यमा आर्थिक संकट आउँछ भन्ने हेक्का हुँदाहुँदै अर्थमन्त्री र प्रधानमन्त्रीको ध्यान अर्को चुनावतिर एकोहोरियो । छरपस्ट सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरूलाई लक्षित वर्गसम्म कसरी चुस्तसँग पुर्‍याएर राज्यको ढुकुटीमा कम बोझ पार्न सकिएला भनी अध्ययन गरेर सामाजिक सुरक्षा र भत्तासम्बन्धी कार्यक्रम ल्याउनुपर्थ्यो । सस्तो लोकप्रियताका लागि पैसा थप्ने काम भयो । सामाजिक सुरक्षामा मात्र अर्को वर्ष १५७ अर्ब खर्च हुनेछ, जुन तीन वर्षमा दोब्बरभन्दा बढी हो ।


दोस्रो विशेषता हो– विस्तारकारी बजेट । अघिल्लो बजेट वित्तीय अनुशासनभित्रै बसेको जस पाएका अर्थमन्त्रीले यो पटक धेरैको आलोचना खेप्नुपर्‍यो । २०७५/७६ को संशोधित अनुमानका आधारमा २०७६/७७ को बजेट झन्डै २७ प्रतिशत बढी हो । अनुमानित कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को ३८.३ प्रतिशत हो ।


यसको मुख्य कारण हो– चालु खर्च २२ प्रतिशत र पुँजीगत खर्च ४९ प्रतिशतले बढ्नु । पुँजीगत खर्च बढ्दा ऋण लिए पनि फरक पर्दैन, किनकि यसले धेरै वर्षसम्म प्रतिफल दिइराख्छ । चालु खर्च बढ्नु राम्रो होइन, विशेष गरी कर्मचारीको तलबभत्ता र सामाजिक सुरक्षा खर्चका कारण । अहिलेको आवश्यकता चालु खर्च घटाएर पुँजीगत खर्च वृद्धि गर्नु हो । खर्च ह्वात्तै बढाउँदा राजस्व र वैदेशिक अनुदानले नपुगेर बजेट घाटा धान्नै नसक्ने गरेर जीडीपीको १०.७ प्रतिशत बराबर हुन गएको छ । चार वर्षअघि यो जीडीपीको ०.४ प्रतिशत मात्र थियो ।


तेस्रो, सरकारी कर्मचारीको तह हेरेर १८ देखि २० प्रतिशतसम्म तलब बढाउँदा चालु खर्चभित्र पारिश्रमिक तथा सुविधा २३.७ प्रतिशतले बढेको छ । सरकारी कर्मचारीको तलब र भत्ता दुई वर्षमा एक पटक समायोजन गरिन्छ । यसपटक विगत दुई वर्षको औसत मुद्रास्फीति दरभन्दा निकै धेरै वृद्धि गरिएको छ । यसले निजी क्षेत्रको तलब वृद्धि गर्न दबाब सिर्जना भएको छ । बजारमा खुद्रा मालसामान र तरकारीको मूल्यमा चाप सिर्जना भएको छ ।


२०७५/७६ मा कुल केन्द्रीय राजस्व लगभग चालु खर्च बराबर हुने सरकारकै अनुमान छ । २०७६/७७ मा राजस्व लक्ष्य भेटिएन भने चालु खर्च धान्न हम्मे पर्नेछ र वित्तीय सन्तुलन झन् बिग्रनेछ ।


चौथो, सबै नराम्रो पनि होइन । अर्थमन्त्रीले पार्टीको राजनीतिक दबाबका बाबजुद सकेसम्म न्यायोचित बजेट ल्याउने जमर्को गरेका छन् । सबै छात्रवृत्ति कार्यक्रमलाई एउटै ढाँचामा ल्याएर अपचलन घटाउने, स्कुले विद्यार्थीलाई दिँदै आएको दिवा खानाको पैसा आमालाई दिने, मेलम्ची र महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार परियोजनालाई यथेष्ट बजेट दिने, सामुदायिक स्कुलका विद्यार्थीलाई निःशुल्क सेनेटरी प्याड दिने, बैंकिङ मर्जरलाई प्राथमिकता दिने, आन्तरिक उत्पादनलाई करको दर समायोजन गरेर प्रवर्द्धन गर्ने, राजस्व प्रशासन र कर प्रणालीमा संरचनागत परिवर्तन गर्ने योजना राम्रा हुन् । पुँजीगत खर्चलाई बढाउन सरकारी कर्मचारीसँग कामको सम्झौता गर्ने र पर्‍यो भने बाहिरबाट आयोजना प्रमुख ल्याउने योजना पनि सराहनीय छन् ।


कार्यान्वयन हुन्छ त ?

समग्रमा यो बजेटमा अर्थनीतिभन्दा राजनीति हावी छ, अर्थमन्त्रीभन्दा उनको पार्टी हावी छ । सञ्चार माध्यमले पनि वित्तीय अनुशासनमा खतिवडामा विचलन आएको र सम्झौता गरेको भनिसकेका छन् । सही हो, अघिल्लो बजेटजस्तो सन्तुलित छैन यसपटक ।


२०७५/७६ बजेटअगाडि अर्थतन्त्रको अवस्थाबारे श्वेतपत्र ल्याएर सरकार टाट पल्टिएको र सबै आर्थिक सूचक गिरेको भनेका अर्थमन्त्रीले अहिले आएर आफूले ल्याएको बजेटको समीक्षा गर्दा देश तीव्र आर्थिक वृद्धिका बाटामा बढेको बाहेक धेरै बोलेनन् । दुई वर्षअगाडिको औसत आर्थिक वृद्धि आधारभूत मूल्यमा ७ प्रतिशत थियो भने यो आर्थिक वर्ष ६.८ प्रतिशत हुने प्रारम्भिक अनुमान छ ।


पुँजीगत खर्च अघिल्लो वर्षभन्दा थोरै हुने अनुमान छ । बैंकिङ क्षेत्रमा तरलताको समस्या झनै बल्झिएको छ । सरकारले चाहेजति आन्तरिक ऋण उठाउन सकेको छैन । चालु खातामा घाटा अहिलेसम्मकै उच्च छ र विदेशी मुद्रा सञ्चिति घट्दो छ । आन्तरिक र विदेशी लगानी घटेको छ ।


समयमै नतिजा देखाउन यो सरकारले अब दुई पक्षमा जोड दिएर काम गर्नुपर्छ ।


पहिलो, बजेट पूर्ण कार्यान्वयन गरी पुँजीगत खर्च क्षमताका साथसाथै खर्चको गुणस्तर पनि बढाउने । डेढ महिनाअगाडि बजेट ल्याई कार्यान्वयन गर्ने खाका प्रकाशित गरे पनि यो आर्थिक वर्षमा पुँजीगत खर्चमा खासै प्रगति भएको छैन । विकासको असारे प्रवृत्तिले अन्तिम चौमासिकमा ६० प्रतिशत खर्च भुक्तानी हुन्छ ।


यसका कारण हुन्– परियोजना छनोट र कार्यान्वयनमा कर्मकाण्डी काम, परियोजना व्यवस्थान र ठेकेदारको क्षमतामा कमजोरी, स्थानीय तहमा खर्च गर्ने परियोजनामा बढ्दो आर्थिक अपचलन र योजना छनोट, कार्यान्वयन तहमै राजनीतिक हस्तक्षेप । निजी लागानी बढाउन भर्खर जारी भएका कानुनलाई पूर्णता दिन नीति, नियमावली, निर्देशिका र संस्थागत ढाँचा तुरुन्त तयार पार्नुपर्छ । यसले नीतिगत र कार्यान्वयनमा स्पष्टता दिन्छ ।


दोस्रो, सरकारी काम र परियोजनामा मौलाएको आर्थिक अपचलन तथा भ्रष्टाचारलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ र शान्तिसुरक्षामा खलल पर्न दिनु हुन्न । यति मात्र गरे पनि ६ प्रतिशतमाथिको आर्थिक वृद्धि हासिल गर्न कुनै समस्या हुँदैन । प्रकाशित : जेष्ठ २६, २०७६ ०७:४७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सुन्दर पश्चिमले विद्रोह गर्ला ?

केशव दाहाल

हामी केही साथीले गत महिना सुदूरपश्चिमको यात्रा गर्‍यौं । वैशाख ३१ देखि जेठ १२ सम्म चलेको यात्रा मूलतः भ्रष्टाचारविरोधी अभियान सम्बद्ध थियो । यस क्रममा भएका अनेक अन्तरक्रिया, भेटघाट, कोणसभा र छलफल मेरा लागि भने पश्चिम नेपाल चियाउने आँखीझ्याल बने । हामी पूर्वका मान्छेले सुनेको पश्चिम र देखेको पश्चिमलाई म तुलनात्मक रूपमा अनुभव गर्न चाहन्थेँ ।

टीकापुरबाट यात्रा सुरु गर्दैगर्दा मित्र गोपी हमालले भनेका थिए, ‘सुन्दर सुदूरपश्चिममा स्वागत छ ।’ सुदूरपश्चिम कसरी सुन्दर सुदूरपश्चिम बन्यो ? मैले सोध्दा मित्र प्रकाश भट्टले उल्टै प्रतिप्रश्न गरे, ‘हामी कसरी सुदूरपश्चिम भयौं ? सुदूरपश्चिम आफैंमा पूर्वाग्रही नाम हो । यही नामले यो क्षेत्रलाई सीमान्त, गरिब र कमजोर बनायो । यही नामले काठमाडौं यो क्षेत्रप्रति लापरबाह भयो ।

कर्मचारीहरूले यसै कारण हेपे । उद्योगी–व्यापारी पूर्वाग्रही बने । ठेकेदारहरूले हामीलाई अबुझ र गँवार ठाने । नेताहरूले यसै कारण यहाँका हामीमाथि स्वार्थको राजनीति (?) गरे । अवस्था यस्तो आयो, जब मान्छेहरू सुदूरपश्चिमको कुरा गर्थे, सबै हाम्रो नियतिमाथि हाँस्थे र दया देखाउँथे । त्यसैले लाग्यो– यो नामबाटै विभेदको सुरुवात हुन्छ, त्यसैले यसलाई फेर्नुपर्छ । त्यसैले हामीले भन्यौं– हाम्रो भूमि सुदूरपश्चिम हैन, सुन्दर पश्चिम हो ।’

कैलालीको टीकापुरबाट हामी कञ्चनपुर, डडेल्धुरा, बैतडी, दार्चुला, डोटी, अछाम, बझाङ र बाजुरासम्म पुग्यौं । सुन्दर भूगोल, सरल मान्छे, अनेक स्रोतसाधनले भरिपूर्ण डाँडाकाँडा, नदीनाला, झरना, पाटन र जंगलहरू । दार्चुलाको अपी हिमाल, बझाङको सैपाल हिमाल, प्रसिद्ध खप्तडमालिका, घोडाघोडी ताल, रामारोसन ताल, उग्रतारा मन्दिर, बडिमालिका मन्दिर, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज र अनेक मनमोहक पर्यटकीय स्थान ।

लाग्यो– महाकाली र सेतीले सिञ्चित सुदूरपश्चिम साँच्चै सुन्दर छ, सम्पदाले भरिपूर्ण छ, सभ्यताले सजिएको छ । जब हामी डडेल्धुराबाट उँभो लाग्यौं, यत्रतत्र ओखरका बोट देखिन थाले । बाटामा काफल बेच्न बसेका मान्छे प्रशस्तै भेटिए । साथी दिनेश भण्डारीले वरपर देखिने डाँडा हेर्दै सुनाए– यी पाखापखेरा जडीबुटीका भण्डार हुन् ।

फेरि प्रश्न उही आउँथ्यो– यति धेरै स्रोतसाधन भएर पनि किन गरिब छ सुन्दर पश्चिम ? किन मान्छे निराश छन् ? किन डाँडाकाँडा उराठ छन् ? लगभग ३० लाख जनसंख्या, श्रम गर्न जमिन, उत्तरदक्षिण सम्बन्ध र अनेक सम्भावना हुँदाहुँदै किन बनेन सुन्दर पश्चिम ? अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यही जमिनका दुई नेता प्रभावशाली प्रधानमन्त्री भए, एक जना नेता त अझै प्रमुख प्रतिपक्षी दलका सभापति नै छन् । अनेक मन्त्री भए । अनेक नाम चलेका प्रशासक जन्मिए तर किन सुन्दर बनेन सुदूरपश्चिम ? कि त भन्नुपर्छ– यो भूमि नै श्रापित छ अथवा भन्नुपर्ने हुन्छ– जनता नै बेइमान । नभए यसको दुःखको कारण के हो ?

हामीले स्थानीय अगुवासँग यस्तै विभिन्न प्रश्न गर्‍यौं । साझा जवाफ हुन्थ्यो– काठमाडौंको पूर्वाग्रह, भ्रष्ट राजनीति र निकम्मा प्रशासन नै पश्चिमको दुःख हो । काठमाडौं कति लम्फु छ, त्यसको सानो उदाहरण सुन्न पाइयो । कुरा २०६३ तिरको रहेछ । सुदूरपश्चिमलाई कैलाली उद्योग वाणिज्य संघले ‘सुन्दर सुदूरपश्चिम’ नाम दियो, यसैको अभियान सुरु भयो ।

सुन्दर सुदूरपश्चिम चिनाउन केही फोटा प्रकाशन गर्ने योजना बन्यो । राम्रा फोटा खोज्दै अभियन्ताहरू काठमाडौंको पर्यटन बोर्ड पुगे । बोर्डले उपलब्ध गरायो रारा ताल र से फोक्सुन्डो तालका फोटा । स्वयं पर्यटन बोर्डलाई थाहा थिएन, ती ताल सुदूरपश्चिममा होइन, मध्यपश्चिममा पर्छन् । दिपायलमा भेटिएका एक अगुवाले भने, ‘स्वयं पर्यटन बोर्डलाई रारा र से फोक्सुन्डो तालको ठेगाना थाहा हुँदैन त कसरी बन्छ सुदूरपश्चिम ? सायद अझै काठमाडौंका मान्छे खप्तडलाई कर्णाली ठान्दै होलान् !’ साँफेबगरमा भेटिएका एक पूर्वजनप्रतिनिधिले सुनाए, ‘आफ्नो भूगोल, सम्पदा, मनोविज्ञान र श्रम नचिन्ने मान्छेले शासन गरेको देश हो यो । त्यसैले यो बनेन ।’

सिंहदरबारका हर्ताकर्ताको मनोविज्ञानबारे अर्को सन्दर्भ पनि त्यहीँ सुनियो । प्रसंग हो प्रजातन्त्रकालको । त्यो बेला जब विकास क्षेत्रस्तरीय गोष्ठी आयोजना हुन्थे, तब मध्यपश्चिम र सुदूरपश्चिमको संयुक्त भेला बोलाइन्थ्यो । कार्यक्रम राखिन्थ्यो नेपालगन्जमा । त्यो क्षेत्रका अगुवा गुनासिए, ‘हामीलाई कहिल्यै स्वतन्त्र अस्तित्वका रूपमा हेरिएन, सधैं दया मात्र गरियो ।’ यो प्रसंग सुनेपछि दार्चुलाका एक शिक्षकले उल्टै प्रश्न गरे, ‘राज्यकै सोचमा गरिबी भएपछि जनता कसरी धनी हुन्छन् ?’

हाम्रो विकासको गति किन सुस्त छ ? पछिल्लो आधा शताब्दीमा चीन, भारत, मलेसिया, सिंगापुर र कोरियाले गरेका उन्नतिबारे पनि पाटनमा कुराकानी भए । एक सामाजिक कार्यकर्ताले त्यहाँका दुइटा विकास आयोजनाबारे सुनाए । पहिलो, २५ वर्षअगाडि पाटन पञ्चेश्वर सडक शिलान्यास भयो तर त्यो अझै ट्र्याकमै अल्झिरहेको छ । उनको प्रश्न थियो, ‘१०/२० किमि सडक खन्न कति वर्ष लाग्छ ?’ उनले अर्को तथ्य पनि सुनाए– २०३६ तिरै पाटनमा हवाईजहाज उड्थ्यो ।

मान्छेहरू एकछिनमा नेपालगन्ज पुग्थे तर अहिले त्यो विमानस्थलमा जहाज उत्रिँदैन । उनले प्रश्न गरे, ‘किन उल्टो छ हाम्रो विकास ? हामीले बाटामा दस वर्षदेखि बन्दै गरेका अस्पताल, स्कुल भवन धेरै देख्यौं । सिटामोल नपाएर मान्छेको बिजोग छ, हाम्रा ठेकेदार एउटा स्वास्थ्यचौकी बनाउन दस वर्ष लगाउँछन् तर न नेता बोल्छन्, न त कार्यकर्ता ।’ दार्चुलाका एक युवा व्यवसायीले भने, ‘सबका सब मिलेका छन् । त्यसैले कोही बोल्दैनन् ।’

निश्चय नै, बोल्नुपर्नेहरू चुपचाप छन् र जनताको आवाज मधुरो छ । त्यसैले होला, सुदूरपश्चिम सुन्दर भएर पनि गरिमाहीन छ । परिणाम, एउटा राम्रो विश्वविद्यालय छैन । एउटा राम्रो अस्पताल छैन । उम्दा खेलमैदान छैन । राम्रो पार्क छैन । केही हजार मान्छेलाई रोजगारी दिने उद्योग छैन । उद्योग ग्राम छैन । खेत बाँझै छन् । सिंचाइ सुविधा छैन । बजारहरू अव्यवस्थित छन् । सडक साँघुरा छन् । हिलो छ । मैलो छ । मान्छे कोदो र मकै बेच्छन् अनि चाउचाउ खान्छन् । मधेसबाट बोतलमा पानी जान्छ र झरनाको कञ्चन पानी खेर गइरहेको छ । अनेक कारणले मान्छे थकित र गलित छन् ।

यस्तो अवस्थाबाट पार पाउन सुन्दर सुदूरपश्चिमका अभियन्ताले गर्नैपर्ने २१ कामको सूची बनाएका छन् । विकासका मुख्य माग समेटिएको त्यो सूची र २१ किलोकै माला बोकेर उनीहरूले राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्री र अनेक नेतालाई भेटे । सबैले ठूलठूला कुरा गरे, आश्वासन दिए । तत्कालीन माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले त हौसिएर भनिदिएछन्– अबको दशक सुदूरपश्चिमको हुनेछ तर त्यसको झन्डै १५ वर्षपछि पनि न माग पूरा भयो, न त सुदूरपश्चिम फेरियो । लोकतन्त्रको लाभांश जनतामा नजानु निकै लाजमर्दो विषय हो ।

सुदूरपश्चिमका माग सरल छन् । सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवा, आधुनिक र उन्नत शिक्षा, सडक र पूर्वाधार, उद्योग स्थापना र रोजगारी सिर्जना, कृषिको आधुनिकीकरण र पर्यटनको विकास । आजको युगमा स्कुल र अस्पताल कुनै मागै होइनन् । यी स्वाभाविक विषय हुन्, राज्यको दायित्व ।

सुदूरपश्चिमका मान्छे सम्पूर्ण सामाजिक, सांस्कृतिक तथा लैंगिक विभेदको अन्त्य, छाउपडी र देउकी प्रथाको अन्त्य, मुक्त कमैया र मुक्त हलियाको पुनःस्थापना मागिरहेका छन् । यी लोकतान्त्रिक राज्यका लागि माग्नुपर्ने विषय नै होइनन् । गाँउबस्तीमा खाद्य संकट भोगिरहेका जनताका लागि खाद्य सुरक्षाको माग गर्नु अपराध हो र ? देशमा भ्रष्टाचार रोकिने हो भने यस्ता साधारण माग पूरा गर्न पाँच वर्ष प्रशस्त समय हो तर शासकहरू मौन छन्, सभासद मौन छन् र सुदूरपश्चिम अनेक दुःखको भारी बोकेर एक्लै अक्करको बाटो हिँडिरहेको छ ।

सुदूरपश्चिमको कथा आफैंमा आशा र अपेक्षाको कथा हो । त्यो विकट भूगोलको मात्र दुःखको कथा होइन, बरु काठमाडौंको बेइमानी र अपहेलनाको कथा पनि हो । हामीले १३ दिनको यात्रामा भेटेका सबैजसोले भने, ‘जब आफ्नै राजधानी पराई हुन्छ, तब मन दुख्छ नै । जब आफैंले भोट हालेकाहरू, आफ्नै मन्त्रीहरू, आफ्नै नेताहरू पराई बन्छन्, तब मन भाँचिन्छ नै ।’

युवा भन्छन्– अब अवस्था फेरिनुपर्छ । सुदूरपश्चिमका जनताको पछिल्लो निष्कर्ष छ– अब काठमाडौं फेरिनुपर्छ अनि मात्र विकास सम्भव छ । सुदूरपश्चिम ‘सुन्दर सुदूरपश्चिम’ बन्नका लागि राजनीति फेरिनुपर्छ । यसका लागि सुदूरपश्चिमले विद्रोह गर्नुपर्छ । भ्रष्टाचारविरुद्ध विद्रोह । विकास र सुशासनका पक्षमा विद्रोह । सुसंस्कृत राजनीतिका लागि विद्रोह । यो विद्रोह आजको पुस्ताको अधिकार हो, जनताको अधिकार हो । सबैलाई थाहा छ– विद्रोहको स्वर चर्को हुन्छ । लौ, सबैले परिवर्तनका लागि चर्को बोलौं । त्यो स्वर एक दिन काठमाडौंले पक्कै सुन्ला ?

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : जेष्ठ २६, २०७६ ०७:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×