दक्ष हुँदा पनि महिला मारमा

माया श्रेष्ठ

काठमाडौँ — कास्कीकी २३ वर्षीया मीना थापा (नाम परिर्वतन) राजधानीको एउटा अस्पतालमा प्रशिक्षार्थी नर्सका रूपमा कार्यरत छिन् । उनले २ वर्षसम्म अस्पतालमा प्रशिक्षार्थी नर्स भएर तालिम गरिन । ‘तालिम सकिइसकेपछि जागिरको लागि अर्को अस्पतालमा गएँ,’ उनले भनिन्, ‘सो अस्पतालमा पनि डेढ वर्षसम्म तालिम गरे मात्रै जागिर पाउने आश्वासन पाएँ ।’

जागिर लगाइदिने आफ्नो मान्छे नहुँदा समस्यामा परेको उनले गुनासो गरिन् । ‘सकिनसकी परिवारले लगानी गरेर पढाएँ,’ उनले भनिन्, ‘जागिर खान जाँदा तालिम गरेर मात्र पाइन्छ भन्छन् ।’ तालिम गरे पनि जागिरको समस्या भएको उनले बताइन् ।

यस्तै, नवलपरासीकी २७ वर्षीया उषा भुसाल काडमाडौंको एक गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत थिइन् । गर्भवती भएपछि कार्यालयमा छुट्टी माग्दा बिनाकारण कामबाट निकालिएको उनले बताइन् । ‘उक्त संस्थामा ४ वर्षसम्म काम गरेँ,’ उनले भनिन्, ‘४५ दिन बिदा माग्दा कामबाट निकालिएँ ।’

काम गर्ने क्षमता भए पनि महिला दक्ष जनशक्ति विभिन्न बहानामा कार्यस्थलमा अपहेलित हुने गरेको उल्लिखित घटना उदाहरण मात्रै हुन् ।

राष्ट्रिय महिला आयोगका अधिवक्ता तथा मुद्दा व्यवस्थापक विमला खड्काका अनुसार पुरुषको तुलनामा महिलालाई सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, शैक्षिक र राजनीतिक कारणले गर्दा महिलाको अवस्था तुलनात्मक रूपमा कमजोर बनेको हो । महिला राज्यको मूलप्रवाहमा अझै पनि आउन नसकेको उनले बताइन् । दक्ष जनशक्ति प्रयोग भएका निजी क्षेत्रहरूमा समान कामको समान ज्याला महिलाले पाउँदैनन् ।

उनले भनिन्, ‘समान काम भए पनि महिलालाई अक्षम देखाउने परिपाटी छ ।’ बोर्डिङ स्कुल, बैंक, गैरसरकारी संघसंस्था, मिडिया र औद्योगिक क्षेत्रमा काम गर्ने दक्ष महिला जनशक्तिहरूको समस्याका गम्भीर खालका उजुरी आयोगमा आउने गरेको उनले बताइन् । गर्भ अवस्थापछि कामको स्थायित्व नहुँदा महिलाहरू समस्यामा छन् । कार्यस्थलमा महिला प्रत्यक्षपरोक्ष रूपमा यौनहिंसाको सिकार बन्ने गरेको पनि उनले बताइन् । ‘काम गर्ने ठाउँमा असुरक्षित भएको भन्दै आउँछन्,’ उनले भनिन्, ‘एचआईभी/एड्सजस्ता रोगबाट पीडित महिलाहरू कार्यस्थल र बाहिर पनि अपहेलित हुन्छन् ।’

काम गर्ने स्थानमा शिशु स्याहार केन्द्र नहुँदा महिलाहरू झन् समस्यामा फस्ने गरेको उनले बताइन् । जागिरबाट अन्यायपूर्ण तरिकाबाट निकालिएका दक्ष श्रमिक महिलालाई काममा पुनर्बहाली गर्नेसँगै क्षतिपूर्तिको व्यवस्थामा आयोग पनि सहयोग गर्दै आएको उनले बताइन् । ‘काम गर्ने क्षेत्रमा महिलाले क्षमता अभिवृद्धि गर्न आवश्यक छ,’ उनी भन्छिन्, ‘समयको मागसँगै आफ्नो नेतृत्व विकासका लागि अग्रसर आफैँ हुनुपर्छ ।’ काम गर्ने विषय विज्ञता हासिल गरेको खण्डमा अपहेलित हुन नपर्ने जानकारहरू बताउँछन् ।

केन्द्रीय तथ्यांक विभागका अनुसार नेपालमा महिला दक्ष जनशक्ति शिक्षण संस्था, बैंक तथा वित्तीय, औद्योगिक, यातयात, स्वास्थ्य संस्था, उडान, कृषि वन पशुपालन क्षेत्र, फार्म, सामाजिक परिचालक, प्राविधिक आदि क्षेत्रमा काम गर्ने २६ लाख ४० लाख श्रम बजारमा दक्ष जनशक्ति बजारमा छन् ।

तर, यी क्षेत्रमा काम गर्ने महिला विभिन्न समस्यामा पर्ने गरेका छन् । रोजगार सम्झौता नगरी काम गर्ने अनि सम्झौता नगरी काम लगाउने प्रवृत्तिले गर्दा महिला झन् समस्यमा परेको नेपाल ट्रेड युनियनका महासचिव जनक चौधरीले बताए । स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने महिलाको श्रमशोषण अरू क्षेत्रको तुलनामा बढी हुने गरेको छ । अस्पतालमा नर्सका रूपमा काम गर्ने महिलाहरूको पछिल्लो समय मारमा परेको महासचिव चौधरीले बताए ।

‘तालिमका नाम अस्पतालले श्रम शोषण गरेको छ,’ उनले भने, ‘वर्षौंसम्म तालिमका नाममा न्यूनतम पारिश्रमिकबाट वञ्चित भएका छन् ।’ सरकारले तलबका विषयमा मापडण्ड नबनाउँदा अपवादमा बाहेकका नर्सहरूसमस्या परेको उनले बताए ।

प्रकाशित : जेष्ठ २६, २०७६ ०७:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पुरुष पनि पीडित छन् दोहोरी र डान्सबारमा

मनोञ्जन क्षेत्रमा काम गर्नेलाई श्रमिकका रूपमा व्यवहार नगरिएको भनेर गुनासो
माया श्रेष्ठ

काठमाडौँ — सिन्धुलीका १२ वर्षीय इमान तामाङले सात वर्षअघि काठमाडौंको एक होटलमा काम गर्न सुरु गरे । चार वर्ष अरू विभिन्न होटलमा चहार्दै अन्ततः उनी एउटा डान्सबारमा आइपुगेका छन्, जहाँ आफू आर्थिक र शारीरिक दुवै शोषणमा पर्ने गरेको गुनासो उनको छ । 


रातिसम्म हरेक दिन १० घण्टा वेटरका रूपमा काम गर्ने उनले पारिश्रमिक महिला सहकर्मीको भन्दा कम पाउने गरेका छन् । ‘होटलमा भन्दा काम गर्न सजिलो हुन्छ भनेर डान्सबारमा काम सुरु गरेँ,’ भन्छन्, ‘तर, यहाँ व्यवहार र पारिश्रमिक महिला र पुरुषबीच असमान रहेछ ।’

कामअनुसारको तलब नपाउँदा काठमाडौं बस्न नै धौधौ भएको उनले बताए । तामाङका अनुसार मनोरञ्जन क्षेत्रमा काम गर्ने महिला मात्रै नभएर पुरुष पनि हिंसामा पर्ने गरेका छन् । ‘भिन्न सोच भएका मानिस मनोरञ्जन लिन यहाँ आउँछन्,’ उनले भने, ‘समलिंगीहरूबाट प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष रूपमा पुरुष पनि यौन हिसांमा र श्रम शोषणमा परेका छन् ।’

मनोञ्जन क्षेत्रमा काम गर्नेलाई श्रमिकका रूपमा व्यवहार नगरिएको भनेर गुनासो गर्नेमा पर्छन् बाग्लुङका रेशम बुढाथोकी मगर । दोहोरी साँझमा काम गर्न सुरु गरेको उनले ३ वर्ष भयो । तीन वर्ष अवधिमा धेरै पटक काम परिर्वतन गरे । मनोरञ्जन क्षेत्रमा काम गर्ने युवालाई सजिलो नभएको उनले बताए । ‘स्टेजमा बसेर महिलासँगै गाउने, नाच्ने गरे पनि महिलालाई साहुले प्राथमिकता दिन्छ,’ उनले भने, ‘पुरुषलाई विभिन्न बहानामा कामबाट निकालिदिन्छन् ।’

मगरका अनुसार महिला पुरुषले सँगसँगै ४ घण्टा गाउने काम गरे पनि पारिश्रमिक महिलाको धेरै हुन्छ । गाउँबाट सहर पढाइ सँगसँगै गायनमा प्रवेश गर्ने उद्देश्यले काठमाडौं आएका मगरले आर्थिक अभावका कारण पढाइलाई निरन्तरता दिन नपाएको गुनासो गरे । लोकसंगीतलाई मन पराउनेभन्दा पनि प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष रूपमा यौन स्वार्थ पूरा गर्ने उद्देश्य लिएर दर्शक आउँदा मनोञ्जन क्षेत्रमाकाम गर्ने युवा निराश बनेको उनले बताए ।

श्रमशोषण र असमान व्यवहार भोग्ने रोल्पाका खबप्र चन्चल मगरको व्यथा पनि उस्तै छ । उनले मनोञ्जन क्षेत्रमा काम गर्न सुरु गरेका साढे ३ वर्ष भयो । प्रत्येक रात ६ घण्टा स्टेजमा नाच्ने गाउने गर्छन् । ‘मेलै स्टेजमा बसेर नाच्ने गाउने गरे पनि वेटरको काम गर्ने महिलाले कामको श्रेय र पैसा बढी कमाउँछन्,’ उनले भने, ‘साहुले पुरुषलाई बेवास्ता गर्छन् ।’
मनोरञ्जन क्षेत्रमा काम गर्ने पुरुषलाई पनि हेय भावनाले समाजले हेर्ने गरेको उनको भनाइ छ ।

डान्सबार, क्लब र दोहोरी साँझमा काम गरेर यौनशोषण र श्रमशोषणमा पर्ने थुप्रै घटनामध्ये प्रतिनिधि पात्र हुन् उनी ।
श्रम ऐनअनुसार न्यूनतम पारिश्रमिक १३ हजार ४ सय ५० रुयैयाँ हरेक कामदारले पाउनुपर्ने हो तर मनोञ्जन क्षेत्रमा काम गर्ने युवायुवतीले सरकारले निर्धारण गरेको न्यूनतम पारिश्रमिक नपाएको गुनासो गर्छन् ।

रेस्टुरेन्ट, डान्सबार, क्लब र दोहोरी साँझमा काम गर्ने महिलाले मात्रै होइन, पुरुषले पनि काठमाडौंमा कोठा नपाउने अवस्था छ । समाजले मनोरञ्जन क्षेत्रमा काम गर्नेलाई नस्विकारे पनि मनोरञ्जन लिन डान्सबार र दोहोरी साँझमा जानेको संख्या कमी भने छैन ।

नेपाल ट्रेड युनियनका महासचिव जनक चौधरीका अनुसार डान्सबार, रेस्टुरेन्टहरूमा काम गर्ने पुरुषको संख्या कम भए पनि महिलाजस्तै उनीहरू पनि पीडित छन् ।

‘पुरुषले ती क्षेत्रमा दोहोरो काम गर्छन्,’ उनले भने, ‘श्रमशोषण र असमान व्यवहारमा उनीहरू पर्छन् ।’ डान्सबार, रेस्टुरेन्ट र दोहोरी साँझ सञ्चालकलाई संगठित बनाउन प्रयास गरिरहेको उनले बताए । ‘यी क्षेत्रमा अनुगमन गर्ने निकाय नहुँदा समस्या भयो,’ उनले भने, ‘काम गर्नेले श्रम ऐनअनुसार पारिश्रमिक पाएका छैनन् ।’

प्रकाशित : जेष्ठ १४, २०७६ ०९:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्