काठमाडौंको चुनावमा 'गुठी' निर्णायक- स्थानीय तह निर्वाचन २०७९ - कान्तिपुर समाचार
रिपोर्ट

काठमाडौंको चुनावमा 'गुठी' निर्णायक

भित्री सहरमा जातीगत, कामअनुसारका गुठीहरु हुने गरेका छन् । मलामी जानेदेखि जात्राहरुमा पानी खुवाउनेसम्म, पशुपतिमा बाँदरलाई मकै खुवाउनेदेखि स्वयम्भू मन्दिरमा उम्रिएको घाँस उखेल्नेसम्मका गुठी छन् ।
मणि दाहाल

काठमाडौँ — काठमाडौंमा चुनावी चर्चामा सँधै जोडिने विषय हो- भित्री सहरमा सक्रिय रहेका गुठीहरु। शताब्दीऔंदेखि पुरानो सहरमा सक्रिय यस्ता गुठीले सम्पदा र संस्कृति जोगाउने, सामाजिक काममा सक्रिय हुन्छन् नै महानगरको चुनावी परिणामलाई समेत प्रभावित पार्ने गरेका छन् ।

बसाईं सराईसहितको विषयले काठमाडौंको जनसंख्या र मतदाता दुवैको आकार बढेपनि अझै राजनीतिक दलहरुले महानगरभित्रको चुनावी परिणामको हिसाब किताब गर्दा गुठीलाई निर्णायक शक्तिको रुपमा लिने गरेका छन् ।

‘काठमाडौं जिल्लाको होइन तर महानगरमा भित्री सहरमा अहिले निर्णायक रुपमा रहेको छ रैथाने नेवारको घनाबस्ती छ । त्यसमा गुठीले भूमिका खेल्छ’ अध्येता एवं विश्लेषक मल्ल के सुन्दरले भने, ‘पहिले अलि बढी थियो । बसाईंसराईको विषय अहिले केही कम भएका छन् । तर पनि उम्मेदवारले यसलाई वेवास्ता गरेर जानसक्ने अवस्था भने छैन ।’

विष्णुमतिदेखि बाग्मती नदीबीचको भूभाग भित्री सहरको रुपमा छ । क्षेत्रपाटीबाट टेकु दोभानसम्मको १२ टोल भित्र रैथाने नेवारका गुजमुज्ज परेका घनाबस्तीहरु छन् । जसमा कुमारी मूर्तिको परिक्रमा गराउने गरिन्छ । जसमा सयौं प्रकृतिको गुठीहरु सक्रिय रहने गरेका छन् ।

‘जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार गुठीबाट चल्छन् ’ काठमाडौं महानगरपालिकाका पूर्व वडाध्यक्ष पवित्रमान बज्राचार्यले भने, ‘सामान्य मानिसको छलफलमा बौद्धिक मानिसले बोलिदिँदा त्यसको प्रभाव पर्छ भने दिनानुदिन गतिविधिहरुमा संलग्न रहनेहरुले भनेको प्रभाव नपर्ने कुरै हुँदैन । गुठीका प्रमुखहरुले यसपटक यस्तो देखिन्छ यसरी जाऔं भन्ने हुन्छ । त्यसैअनुसार हुने पनि गरेको छ ।’ २०६५ सालमा सरकारले गुठीको बारेमा अध्ययन गर्न गठन गरेको समितिको प्रमुख बज्राचार्य थिए ।

काठमाडौं महानगरपालिकाका ३२ मध्ये १२ वडा भित्री सहरमा पर्छन्। जसमा १० वटा वडा पुरै र २ वटाको आधा भाग भित्री सहर पर्छ । काठमाडौं महानगरपालिकाको १२, १८, १९, २०, २१, २२, २३, २४, २५, २७ वडा भित्री शहरका हुन् । जसमा यी १० वडामा ५३ हजार ९ सय ६२ मतदाता छन् । जसका अधिकांश रैथाने नेवारहरु मतदाता छन् ।

त्यसैगरी १३ र १७ नम्बर वडाको आधा भाग भित्री सहरमा पर्छन् । १३ नम्बर वडामा १२ हजार १ सय ५९ मत र १७ नम्बर वडामा ८ हजार १ सय ९९ मत रहेको छ ।

आधा मतदाता भित्री सहरमा मान्दा त्यो संख्यामा थप १० हजार मतदाता थपिन्छन् । कोर सिटीभित्र करिब ६६ हजार हाराहारीमा मतदाता रहेको देखिन्छ ।

यो काठमाडौं महानगरपालिकामा कुल मतदाताको करिब २१ प्रतिशत हो । अहिले काठमाडौं महानगरमा ३ लाख २ सय ४२ मतदाता छन् । अघिल्लो चुनाव भन्दा करिब यो संख्या २१ हजार बढी हो ।

‘कसै कसैले १५ वडालाई पनि यसमा राख्ने गरेका छन्’ अध्येता पत्रकार सुरेश किरणले भने, ‘तर त्यो वडा नेवार बाहुल्य हो तर भित्री सहरभित्र भने पर्दैन ।’ वडा १५ मा १३ हजार ७१ मतदाता रहेका छन् ।

‘पछिल्लो समयमा भित्री सहर छाडेर खुला ठाँउतर्फ बसाईं सर्नेहरु पनि छन् । तर अधिकांशले आफ्नो मतदाता सूचीमा नाम भने पुरानै ठाउँमा राखिनै रहेका छन्’ सुरेश किरणले भने, ‘नजिकै नगरपालिकामा बस्नेहरु भोट दिने आफ्नो पुरानो ठाउँमै आउने गरेका छन् ।’

भित्री सहरमा जातीगत, कामअनुसारका गुठीहरु हुने गरेका छन् । मलामी जानेदेखि जात्राहरुमा पानी खुवाउनेसम्म, पशुपतिमा बाँदरलाई मकै खुवाउनेदेखि स्वयम्भू मन्दिरमा उम्रिएको घाँस उखेल्नेसम्म हुन्छन् ।

‘गुठीहरु एउटै प्रकृतिको भएपनि टोलअनुसार फरक फरक समूह हुन्छन्’ सुरेशले भने, ‘आफ्नो जातबाट उठेको उम्मेदवार छ भने सघाउने हुन्छ ।’

किसान, ज्यापु, मानन्धर गुठी अन्य जातिगत समूह गुठीभन्दा शक्तिशाली मानिन्छन् । ज्यापुहरुको संलग्नता बिना कति जात्रा समेत नचल्ने समेत हुन्छ । तुलाधर, शाक्य, बज्राचार्यसहित वौद्ध धर्माबलम्बीहरु बिहार सञ्चालनको गुठीमा संगठित हुने गरेका छन् ।

‘टोल टोलमा किसान, ज्यापुहरुका जातीय गुठीहरु छन् । त्यसले केही प्रभाव पार्छ,’ विश्लेषक मल्लले भने, ‘पञ्चायतकालमा दरबारका मानिस दरबारको चाहाना यस्तो छ त्यो सघाइदिनु पर्‍यो भन्दै गुठीका प्रमुखहरुलाई भेट्न आउँथे ।’ ज्यापु गुठीका गुठियारहरु नआउँदा काठमाडौमा कतिपय जात्रा सञ्चालन हुनै नसक्ने अवस्था हुन्छ ।

मल्ल आँफै पनि दुई पटक काठमाडौबाट संसदीय चुनावमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए । तर उनले आफूले जातीगत भोट नमागेको बताए ।

‘मैले आस्थाकै आधारमा भोट मागेको थिए । मेरो भोट पनि त्यसैगरी आएको हो’ मल्लले भने ।

तर एमालेका केन्द्रीय सदस्य तथा काठमाडौं ७ का सांसद रामवीर मानन्धर गुठीले आफूलाई सघाएको बताउँछन् । ‘औपचारिक नै निर्णय नै गरेर मतदान गर्ने भनेको थियो’ मानन्धरले भने । मानन्धरले उम्मेदवारहरु जिताउन वा हराउन गुठीले सक्ने बताउँछन् ।

‘अक्षय तीतृयादेखि मानन्धरहरु १३ दिने दाजुभाइहरुको गुठी अहिले चलिरहेको छ । त्यस्तामा कसलाई हराउने वा जिताउने भन्ने विषयमा छलफल हुन्छ’ मानन्धरले भने,‘अन्य राजनीतिक दलमा लागेको छ भने पनि मानन्धर उम्मेदवार छ भने एउटा भोट दिन्छन् ।’

मानन्धरका अनुसार भित्री सहरसँग जोडिएको अन्य वडामा पनि गुठीको प्रभाव हुने गरेको छ । मानन्धरले सबैभन्दा शक्तिशाली ज्यापु समाज भएको बताए ।

राजनीतिक दलभित्र गुठीमा आफ्नो प्रभाव छ भन्ने विषयलाई देखाएर पनि टिकट माग्ने गरिन्छ । प्रतिबद्धताअनुसार काम गर्न नसकेको आलोचना भएका मेयर विद्यासुन्दर शाक्य पनि टिकटको प्रतिस्पर्धामा रहेका थिए । नेताहरुसँग आफ्नो पक्ष राख्दा उनले गुठीको समर्थन रहेको बताउने गरेका थिए ।

सुरेशकाअनुसार अघिल्लो पटक विद्यासुन्दर शाक्यले मेयरमा ठूलो अन्तरले जीत्नुमा गुठीहरुको भूमिका प्रमुख रहेको थियो । ‘शाक्यले जुन अन्तरले चुनाव जित्नु भयो त्यसमा गुठीहरुको भूमिका रहेको छ’ सुरेशले भने ।

प्रभावकारी काम नगरेको आरोप लागेका मेयर शाक्यले कार्यकाल दोहोर्‍याउनका लागि पार्टीभित्र चर्को लबिङ गरेका थिए । त्यसका लागि शाक्यले पुन जित्ने आधारमा गुठीहरुभित्र आफ्नो पकडलाई प्रस्तुत गरेका थिए । ‘शाक्यले भित्र सहरमा जे काम गर्नु भएको थियो उहाँप्रति गुठी खुशी नै थियो । उठ्नु भएको भए सकारात्मक हुन्थ्यो’ सुरेशले भने । मेयर शाक्य गुठीको कार्यक्रममा निकै सहभागी हुने गरेका थिए । शाक्य एकैदिन २२ वटा कार्यक्रममा समेत संलग्न रहेको उदाहरण भेटिन्छ ।

उपत्यकाभित्र गुठी कति शक्तिशाली छ भन्ने विषय समय समयमा स्पष्ट देखिन्छ । सरकारविरुद्ध गुठी लाग्यो भने त्यो निर्णय परिवर्तन गर्न शक्तिशाली सरकारहरु पनि बाध्य हुने गरेको उदाहरणहरु छन् ।

पहिलो संविधानसभा चुनावपछि बनेको पुष्पकमल दाहालको नेतृत्वको सरकारले इन्द्र जात्रा पुजाका लागि दिने रकम कटौति गरेपछि त्यसको चर्को विरोध भएको थियो ।

गुठियारहरु आन्दोलनमा उत्रिएपछि २०६५ सालमा सरकार आफ्नो निर्णयबाट पछि हट्न बाध्य भएका थियो ।

त्यसको दस वर्षपछि फेरि त्यस्तै अवस्था देखिएको छ । २०७६ सालको सुरुमा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकारले ‘गुठी सम्बन्धी कानुनलाई एकीकरण तथा संशोधन गर्न बनेको विधेयक २०७५’ संसदमा प्रस्तुत गरेको थियो । गुठी विधेयक संसदमा दर्ता भएपछि उपत्यकामा विरोध सुरु भयो । जसले ओली नेतृत्वको करिब दुई तिहाइ बहुमत रहेको सरकार निर्णयबाट पछि हट्न बाध्य भयो । सडक विरोधको कारण कुनै पनि ठूलो निर्णयबाट ओली नेतृत्वका शक्तिशाली सरकार पछि हट्न बाध्य भएको थियो ।

‘आन्दोलन नेवारको संस्कृतिमाथि आक्रमण भयो भनेर भएको थियो । राजनीतिक विषयमा सबै त्यस्तै हुन्छ भनेर भन्न नसकिँदैन’ मल्लले भने ।

प्रकाशित : वैशाख २२, २०७९ २१:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चुनावमा ‍झुपडी धाउँछन्, जितेपछि सुकुम्बासीलाई बिर्सन्छन् 

बुनु थारु, रीना मोक्तान

काठमाडौँ — स्थानीय तह निर्वाचनका लागि उम्मेदवारहरुले जनताको घरदैलो पुग्ने कार्यक्रम तीव्र बनाइसकेका छन् । बुधबार नेपाली कांग्रेसका पूर्वमहामन्त्री प्रकाशमान सिंह, ११ वडाका अध्यक्ष उम्मेदवार हिरालाल तन्डुकार चुनावी ‍टोलीसहित थापाथलीको सुकुम्बासी बस्ती पस्यो । विगतका उम्मेदवारले झैं उनीहरुले पनि लालपुर्जा, नागरिकता र खानेपानी व्यवस्थापनबारे आश्वासन बाँडेर फर्के । सुकुम्बासी बस्तीका लागि दलहरुबाट पाउने यी आश्वासन नौलो कदापी होइन ।

१७ वर्षदेखि वाग्मतीको किनारलाई बसोबास क्षेत्र बनाउँदै आएका उनीहरुले यसअघि पनि आफ्नो दैलोमा 'नमस्कार' गर्दै भोट माग्न आउने उम्मेदवारहरुको अनुहार बिर्सेका छैनन् । नेतृत्वमा पुग्नेबित्तिकै ती उम्मेदवारले आफूले दिएको आश्वासन र सुकुम्बासीलाई चटक्कै बिर्से । चुनावको बेलामा गरिबको झुपडी ताक्दै आउनेहरुले सँधै सुकुम्बासीलाई झुक्क्याउँदै आएको उत्पीडित सुकुम्बासी समितिका अध्यक्ष मिनकुमार रानामगर बताउँछन् ।

'धेरै नेताहरु चुनावको बेलामा बोल्नलाई गरिबको झुपडीमा आउँछन् । तर, चुनाव सकिएपछि झुपडीमा बस्नेहरुको समस्यातिर ध्यानै दिँदैनन् । उनीहरु आउँछन् दसथरि कुरा गरेर फर्कन्छन् । उनीहरुले हरेक समस्या हामीलाई भन्नुस् हामी समाधान गरिदिन्छौं भन्छन् । अन्य सुकुम्बासीको झैं हामीले पनि जहाँ बसोबास गरिरहेका छौं त्यही स्थानमा बसोबासको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ । तर चुनावमा उठ्ने, सत्तामा पुग्नेहरुले यस विषयमा सँधै हामीलाई झुक्क्याउँदै आएका छन् । आगामी चुनावमा उठ्ने उम्मेदवारले अब झुक्क्याउने काम बन्द गर्नुपर्छ,' मिनले भने, 'राजनैतिक दलको काम अहिलेसम्म आश्वासन दिनेमात्रै भयो । राजनैतिक दल हामीलाई पार्टीको कार्यकरता बनिदिओस्, भोट हालिदिओस्, मेरो पार्टीको झन्डा उठाइदिओस्, ढुंगामुढामा सरिक भइदिओस् भनेर आउँछन् । हामीलाई जुनै पनि पार्टीले प्रयोग गरेर फाल्ने 'युज एन्ड थ्रो'को रुपमा लिँदै आएको छ ।'

हामी पुग्दा आफ्नी पत्नी सिर्जना सिंहका लागि भोट मागेर प्रकाशमानको टोली फर्किसकेका रहेछन् । सुकुम्बासी बस्ती शान्त देखिन्थ्यो । वाग्मती आफ्नै गतिमा बगिरहेको थियो । जस्तापाताले छाएका झुपडी लहरै पंक्तिबद्ध भएर उभिएका थिए । कसैले कुखुरा पालेका रहेछन्, कसैले हाँस, खरायो । इस्कुस र घिरौंलाका लहराले छाना ढाकिएको थियो । घरैपिच्छे भेटिन्छ पसल । वाग्मती किनारमा मकै लहलह थियो ।

चर्को घाममा सुकुम्बासीहरु चुनावकै गफमा व्यस्त थिए । स्थानीय निवार्चनको माहोल सबैतिर छाइरहँदा सुकुम्बासी बस्तीमा त्यसको चहलपहल नबढ्ने कुरै भएन । कतिका झुपडीमा पार्टीका झन्डा टाँगिएका थिए । गरिब अनि दलित समुदायलाई सरकारले केही नगरेको दु:खेसो पोख्दै थिइन् सप्तरी राजविराजकी दुलारीदेवी राम । दुलारीदेवीले सुकुम्बासीमा १७ वर्ष बिताइसकिन् । ४ छोराछोरी त्यहीँ हुर्काइन् । ठूलो पानी, हावाहुरीले उनीसहित बस्ती त्रसित हुन्छ । 'बर्खाको बेला ठूलो पानी पर्दा घरभित्रै छिर्छ अनि रातभर सुत्न मिल्दैन,’ दुलारी भन्छिन्, ‘सरकारले एकचोटी बस्ती भत्काउँदा हाम्रो बिजोग भयो । महिनौ दिन हामी खुल्ला आकाशमुनी लुगा बारेर बस्यौँ ।’

बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री हुँदा २०६९ मा थापाथलीको सुकुम्बासी बस्तीमा डोजर चल्यो । एक महिनामै उनीहरुले फेरि त्यहाँ बस्ती बसाए । डोजर चलेयता बस्तीमा १ सय ४२ घरधुरि छन् । वस्तीमा फेरि डोजर चल्ने हो कि भन्ने त्रास उनीहरुमा सँधै हुने गर्छ । दुलारीदेवीका श्रीमान् सुन्धारास्थित नेपाल टेलिकमको गेट छेवमै विगत २६ वर्षदेखि जुत्ता पालिस गर्ने काम गर्दै आइरहेका छन् । बेलाबेलामा महानगरले सामान नै जफत गर्दिन्छ तर फेरि त्यहीँ पसल थाप्छन् । जेनतेन घरखर्च चलेको छ । एक छोरा हाल म्यादी प्रहरीमा ड्युटी गरिरहेका छन् । 'गरिब, दलित अनि पीडितलाई हेरोस् । नोकरी दिओस् भन्ने त हो । यो पनि गर्दिन्छु त्यो पनि गर्दिन्छु भन्छन् । चुनावका बेला प्रचारमात्र गर्न आउँछन् तर पछि बिर्सिन्छन् । घूसमात्र त खान जान्दछन्,’ दुलारीदेवी आक्रोशित हुन्छिन् ।

कुराकानीको क्रममै भेटिए ६४ वर्षीय डम्बर प्रजा । उनी अब चुनेर पठाउने जनप्रतिनिधिले सुकुम्बासी बस्तीमा खानेपानी तथा ढलको समस्या सामाधान गरिदिउन् भन्ने चाहना राख्छन् । बस्तीमा खानेपानीको अभाव छ । बस्ती मिलेर वडामा सिफारिस मागे । तर खानेपानी ल्याउन लालपुर्जा मागियो । अहिले उनीहरु पैसा उठाएर खानेपानी किन्ने गरेका छन् । 'वाग्मती संरक्षण अभियानका लागि सरकारले काम गरिरहेको छ । बाटो पनि ल्याउने भएको छ । यो गरोस् हामी रोकटोक गर्दैनौँ तर हामीलाई राम्ररी व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । सरकारको विकासमै अवरोध पुगोस् भन्ने हाम्रो चाहना होइन,’ प्रजाले भने । उनको कुरा सकिन नपाउँदै घरभित्रबाट एक महिला बोलिन्,' केही काम गरे पो भोट दिनु नभए त किन दिनु र ?

उत्पीडित सुकुम्बासी समितिका अध्यक्ष मिनको गुनासो उस्तै छ । विगतमा जिताएर पठाएको नेतृत्वले सुकुम्बासीको समस्या भुलेकै कारण उनी यसपटक भोट नदिने निर्णयमा पुगेका छन् । 'मैले भोट दिएँ भने राज्यले मलाई के दिन्छ ? प्रश्न गर्दै भने, 'मैले भोट दिएर यतिका वर्ष के पाएँ ? सुकुम्बासीका समस्या समाधान गरिदिन्छु भन्दै भोट माग्न आउनेले जितेर गएपछि केही गरिदिएनन् । त्यसैले मैले यसपाली भोट नदिने सोचेको छु ।'

३३ जिल्लाका मानिसहरु बसोबास गर्दै आएको यो बस्तीमा अधिकांश भोटर सूचीमै छन् । तर धेरैमा भोट दिउँ कि नदिउँ भन्ने अन्योलता रहेछ । 'यो भन्दा अगाडिको चुनावमा पनि हामीले भोट हालेकै हो । यस पटक पनि हाम्रो समस्याको समाधान गरिदिने आश्वासन पायौं । भोट हालिसकेपछि लालपुर्जाको विषय कता पुग्यो, पानीको विषय कता ? नेतृत्वमा पुगेकाले कानमा तेल हालेर बसे । हामीले भोट हालिदिन्छौं, जितेर जानेहरुले आफ्नैलाई जागिरमा लगाउँछ । अमेरिका, सिंगापुर घुम्छ । तर भोलि हामी गरिबको बास कहिल्यै टुंगो हुँदैन । लालपुर्जा दियो भने त भोट दिन्थ्यौं नि ! तर यसपाली त भोट नदिऔं कि भनेर बसेका छौं,' १०४ सदस्य रहेको महिला समूहकी अध्यक्ष कमला जिम्बा बताउँछिन् । उनी भन्छन्, 'हाम्रो बासको ग्यारेन्टी हुन्छ भने हामी भोट दिन्छौं । तर, जुन जोगी आए पनि कानै चिरेको भनेको जस्तो छ । जहाँ बसेको छ त्यहाँको लालपुर्जा दिन्छ भने कतिले । तिमीहरु यताबाट हट्नुपर्छ भनेर हामीलाई सँधै धम्की आउँछ । हाम्रो महिला समूहमा भएका महिलाहरुले पनि जहाँ बसेको छौ त्यहाँको लालपुर्जा दिन्छौं भने हामी ढुक्क भएर भोट हाल्थ्यौं नि ! जितेर गएकाहरुले हामी सुकुम्बासीलाई फर्केर पनि हेरेन ।'

सप्तरीका ३० वर्षीय जीवनकुमार तामाङको तीन पुस्ता यहीँ बस्दै आएको छ । एउटा साँघुरो झुपडीमै परिवारका १५ जना अटाएका छन् । उनका आफ्नै नातागोता पनि यो चुनावमा उठेका छन्, तर उनी भोट हाल्ने मुडमा छैनन् । उनी भन्छन्, ‘खै मलाई त कुनै नेताको विश्वास नै लाग्दैन । केही गरे पो लाग्नु । जग्गा दिन्छु स्थायी बनाइदिन्छु भन्ने कति आए कति गए । जुनैलाई जिताए पनि गर्ने केही होइनन् ।’

बस्तीमा अधिकांश ज्याला मजदुरी गर्छन् भने कोही ट्याक्सी चलाउने तथा कोही ठेलागाडामा व्यापार गर्दै आइरहेका छन् । भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालयका अनुसार मुलुकमा १४ देखि १६ लाख परिवार भूमिहीन सुकुम्बासी र अव्यवस्थित बसोवासी रहेको अनुमान छ । हरेक पटकको घोषणापत्रमा दलहरुले भूमिहीन तथा आवासविहीन (सुकुम्बासी)हरुको लागि घरजग्गा उपलब्ध गराउने, रोजीरोटीको व्यवस्था गर्ने भनेर आश्वासन दिन्छन् । सरकारले भूमिहीन सुकुम्बासीलाई र अव्यवस्थित बसोबासीलाई जग्गा बाँड्ने आयोग गठन गर्‍यो । तर, वाग्मती नदी किनारका सुकुम्बासी बस्ती तथा अस्थायी संरचना खाली गर्न पटक पटकको सूचनाले बासिन्दा त्रसित हुने गर्दछन् । वाग्मती सभ्यता एकीकृत विकास समितिले थापाथाली नदी किनारको अस्थायी पटक-पटक बस्ती खाली गर्न भनिसक्यो ।

अध्यक्ष मिन बसोबासका आधारमा आफूहरुले सरकारले जग्गा उपलब्ध गराउनुपर्ने माग राख्छन् । 'भोलि सरकारमा जानेले हाम्रो व्यवस्थापनमा ध्यान दिओस् । वर्षौंदेखि नदी किनारमा बस्दै आएको समुदायलाई विचलित नपारोस् । वास्तविक सुकुम्बासी हितको लागि भनेर बनेको कानुन उल्लंघन उनीहरुले नै गरिरहेका छन् । गाउँमा जग्गा भएको भए हामी यस्तो गन्ध, फोहोरमैलामा आएर बस्नुपर्ने अवस्था हुन्थेन,' ४७ वर्षीय मिनले सुनाए ।

प्रकाशित : वैशाख २२, २०७९ २०:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×