‘भगवान नाममा के नै छ र ?’- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
कोसेली

‘भगवान नाममा के नै छ र ?’

देवेन्द्र भट्टराई

मुटुरोग विशेषज्ञ एवं सर्जन डा. भगवान कोइरालाका नाममा धेरैवटा वेब–पोर्टल भेटिन्छन्, बरमजियाको असली पेडा पसलझैं । त्यसमध्ये एउटाको नाम छ— डा. लर्ड कोइराला । यसरी नाम–काम र पहिचानमा विशेष बनेपछि स्वभावतः क–कसले, कुन फ्यान–फलोवरले पेज खोलिदिन्छन्, थाहा पनि हुन्न । हैरान बनेपछि भगवान आफैंले प्रहरीको सहयोग मागेर आफ्ना नामका केही पोर्टल बन्द पनि गराएछन्, तर यो क्रम अझै रोकिएको छैन । कार्डियोथोरासिक सर्जन एवं प्राध्यापक कोइराला चिकित्सा क्षेत्रबाट चिनिएका सामाजिक अभियान्तासमेत हुन् ।

विगतमा सहिद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्र, मनमोहन कार्डियोथोरासिक भास्कुलर एन्ड ट्रान्सप्लान्ट सेन्टर र शिक्षण अस्पतालको नेतृत्वमा रहिसकेका कोइरालालाई नेपालमा ओपन हर्ट सर्जरीको सुरूवात गर्ने श्रेय जान्छ । संख्याका गणनामा नेपालमा १२ हजारभन्दा बढी मुटुको शल्यक्रिया गरेका कोइरालाले पछिल्ला वर्षमा भने बालबालिका उपचारका निम्ति नेपालमा बहुविशिष्टीकृत अस्पताल स्थापना गर्ने परोपकारी मनसायमा आफ्ना सबै कर्म–धर्म केन्द्रित गराएका छन् ।

६२ वर्षअघि पाल्पामा जन्मे–हुर्केका भगवान कोइराला सुरूमै ‘भगवान’ थिएनन्, खासमा उनी मोहन थिए । तर, सानैदेखिको सोझो स्वभाव र हरबखत हासमुख चेहराका कारण आफन्तले उनलाई ‘भगवान’ बनाइदिए । डा. भगवानको जीवन, संघर्ष र चिकित्सा जगत्मा देखे–भोगेको शल्यक्रिया–किताब ‘हृदय’ भर्खरै बजारमा आएको छ, जसबारे लेखक स्वयं भन्छन्— ‘म बल गरेर लेखक बनेको हुँ, अरुको जस्तो शैली र व्याख्या मेरो यो ‘हृदय’ मा नहुन पनि सक्छ ।’ कोइरालासँग देवेन्द्र भट्टराईको वार्ता :

किताब ‘हृदय’ बजारमा आउँदै गर्दा बहुविशिष्टीकृत बाल अस्पतालको योजना–सपना पनि सँगै जोडिएर आएको देखिन्छ । एकसाथ आएको यो योजनाबारे के भन्नुहुन्छ ?

बहुविशिष्टीकृत बाल अस्पतालको कल्पना, योजना पुरानै हो । तर, किताब आइरहेको सन्दर्भमा र किताब बिक्रीसँगै परोपकारी उद्देश्यको काम गर्न यससँगै जोडिएर आएजस्तो देखिएको हो । तर, यो किताब लेख्नै मलाई झन्डै ३ वर्ष लाग्यो । फुर्सदको समयमा एक–एक अंश थप्दै र जोड्दै यहाँसम्म आएको हुँ । आफ्नो अध्ययन र करिअरको सुरुवातमा जोडिएको बालबच्चा स्वास्थ्यको सरोकारमा केही ठोस काम गर्ने भनेर संस्थागत (दर्ता) रूपमा लागेकै ५ वर्ष भइसकेको छ ।

यसरी प्रत्यक्ष–परोक्ष पुस्तक लेखन र बालबच्चा स्वास्थ्य सेवाको सपना एकअर्कामा जोडिएजस्तै भयो, समय क्रमका आधारमा । बाल अस्पताल त एउटा टेक्ने ठाउँ मात्रै हो, त्यहाँबाट सबैले बोध गर्ने परोपकारी सेवा र स्वास्थ्यमै पनि विशिष्टीकृत क्षेत्रलाई सम्बोधन गर्दै जान सकिनेछ । यहीँबाट एड्भोकेसी (परामर्श) तथा विषयगत सही अध्ययन–अनुसन्धानको काम पनि अघि बढाउन सकिनेछ । जस्तो ‘अटिजम’ भनौं न । यो यस्तो विषय हो, जहाँ धनी–गरिब भन्ने कुरै रहन्न, पैसाले मात्रै पनि यहाँ हुँदैन । तर, यही सरोकारमा राज्यस्तरको वा अन्य तहको पनि ध्यान जान सकेको छैन ।

तपाईंले भन्नुभयो, बाल स्वास्थ्यमध्येको एउटा महत्त्वपूर्ण विषय हो— अटिजम । अध्ययनअनुसार, नेपालमै हरेक ७० मध्ये एक बच्चामा अटिजमको संकेत देखा पर्न थालेको छ । तर, यस्तो लुकेको घातक विषयमा पनि कहीँ कसैको पनि चासो गएको देखिन्न नि !

हो, अटिजम मात्रै होइन, यस्ता सहस्र विषय छन्, जसमा सामान्य तहको शोध वा उपचारको पद्धति थालिएकै छैन । रोगहरू पनि सामान्यतया गरिबकै छोराछोरीलाई लागेको देखिन्छ, मृत्यु पनि त्यही अनुपातमा हुन्छ । काठमाडौंमा देखिने एक वर्गका निम्ति नदेखिने वा नदेखिएको कुरा एउटा हुन सक्छ । तर, थिग्रिएको समस्या धेरै छ । अटिजम भनेको कतिपय अवस्थामा जटिल विषय हो, जसको संसारमै ‘पूर्वसंकेत’ (अर्ली डिटेक्सन) हुन सकेको छैन । पिडियाट्रिक न्युरोलोजी र साइकोलोजीको यो विषय पनि हाम्रो अध्ययनमा परेको छ । ‘मोलेकुलर बायोलोजी’, ‘जिनोम सिक्वेन्सिङ’ वा ‘जेनेटिक टेस्टिङ’ जस्ता परीक्षणका आधार र प्रविधि पश्चिमा देशमा आइसकेका छन्, जसलाई हामी नेपालमा भित्र्याउन चाहन्छौं । हाइ–टेक भन्नासाथ पछाडि सनुपर्ने अवस्था रहन्न । २० वर्षअघि मुटु अस्पतालको कल्पना गर्दा र काम सुरु गर्दा आज यहाँ आइपुगिएला भन्ने थियो र ?

मुटुरोगको उपचार र अस्पतालको आसलाग्दो स्थितिमा कुरा गर्दा स्वभावत तपाईंको नाम आउँछ नै । तर, अधिकांशत स्वास्थ्य सेवा चहार्दै भारत वा अन्यत्र पुग्ने वर्गबाट भने नेपालमा ‘रोगको पहिचान’ (डायग्नोसिस) हुनै मुस्किल रहेको गुनासो रहन्छ, तपाईंको अनुभव र हृदयले के भन्छ ?

स्वभावतः रोग लागेपछि थाहा पाउनु भनेको उपचारको पहिलो खुड्किलो हो । तर, यसरी ‘जनरलाइज’ गर्न मिल्दैन । हामीकहाँ सबै रोगको, सबै तहमा विश्वासिलो डाइग्नोसिस नभएको होला, हुन सक्छ । क्यान्सरका विभिन्न रूप र ‘न्युक्लियर डायग्नोस्टिक’ बारे डाइग्नोसिस हुन नसकेको वा विश्वासिलो नभएको होला । कतिसम्म भने बच्चामा रहने क्यान्सरमध्ये ५० देखि ८० प्रतिशतसम्म ‘उपचारयोग्य’ रहेको प्रमाणित भइसकेको स्थिति छ, तर हामीकहाँ यही कारण पनि बालबच्चा मरिरहेका छन् । तर, मुटु रोग, आँखासम्बन्धी उपचारमा हामी धेरै अघि छौं । मुटुमा ट्रान्सप्लान्ट वा कृतिम मुटुका कामबाहेकका उपचार पक्षमा हामी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै छौं भन्ने लाग्छ । फेरि डाइग्नोसिस भन्ने प्रविधि आफैंमा जटिल र महँगोसमेत छ, जुन निजी तहले हत्तपत्त राख्नै सक्दैन, राज्यले गर्ने–गराउने कुरा हो यो । कतिसम्म भने ५/७ वर्षयता यो विषयमा बजेट विनियोजन भएर पनि कार्यान्वयन हुन सकिरहेको छैन ।

यिनै हुन नसकेका र नभइरहेका स्वास्थ्य सरोकारलाई जोडेर चिकित्सक डा. गोविन्द केसी अहिले पनि आमरण अनशनमा बस्नुभएको छ । राज्य तहले सुनुवाइ नगरेको हो वा गर्न नचाहेको हो ? तपाईंहरूजस्ता इमान–जमान रहेका र केही गरौं भन्ने वर्गलाई राज्य तहले डा. केसीलाई झैं कत्तिको गलाउने गरेको छ ?

हो, यो एकदमै हृदय छुने सरोकार हो, जसलाई सबैले याद गरिरहेका हुँदैनन् । बाहिर भगवान कोइरालालाई सरकारले पत्याउँछ, उसका सल्लाहलाई सरकारले सधैं लिन्छ भन्ने भ्रम रहेको म देख्छु, सुन्छु । यो एकाध मात्रै सत्य कुरा हो । ममाथि पनि उत्तिकै

मुङ्ग्रो लाग्ने गरेको छ । नीतिगत विषयमा बहस चल्दा कसले, कुन बेला, कति अनुपातमा जित्छ भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण कुरा हो । देश, सरकार वा संस्था जे भने पनि एउटा पद्धति त बन्नैपर्छ, बसाल्नैपर्छ । त्यो पद्धति लागू गर्ने र अक्षरस पालना गराउने जिम्मा त आखिरमा व्यक्तिकै हुन्छ । यसकारण कुनै पनि संयन्त्र र पद्धति ‘अटो–पाइलट’ मा चल्छ भन्ने सोच्नु नै निरर्थक छ । यस अर्थमा म पनि गल्छु, गलाउन खोजिएको हुन्छ । म अहिले सकेसम्म सकारात्मक मुड र मुद्रामा बोल्न चाहन्छु । तर, हाम्रो समाज किन यति धेरै नकारात्मक बनेको होला ? समाजमा लोभी–पापीहरू किन बढेका होलान् ? अरूकै खुट्टा तान्ने प्रवृत्ति मात्रै किन बढेको होला ? यस्तो भावनाले म बेलाबेलै चिन्तित (डिप्रेस्ड त नभनौं) बनिरहन्छु । जे जति निराश, उदास भए पनि अरू उपाय छैन । फेरि पनि फर्केर राम्रो काम गर्न खोज्ने नै हो । लुक्न मिल्दैन, भाग्न सकिन्न ।

पद्धतिको कुरा गरिरहँदा,राज्यसामु धर्ना र भोक हडतालमा नउत्री अथवा विद्रोही नबनी त तपाईंहरूजस्ता कर्मवीरका कुरा पनि सुनुवाइ हुँदैन नि त ! यो कस्तो पद्धति हो ?

होइन, मैले म विद्रोही बन्छु भनेर तर्साएको छैन । तर, म पनि त्यस्तै टोनमा बोलिरहन्छु । आफूलाई समेत राखेर र अरूलाई मात्रै गाली गरेर ‘म भयंकर जिम्मेवारपूर्ण व्यक्ति हुँ’ भन्न सक्दिनँ, चाहदिनँ पनि । मलाई पनि थकाइ लाग्छ नै । तर, मूलतः सरकारमा बस्ने र मन्त्रालयमा नेतृत्व गर्ने नेताहरूको ‘सेन्स अफ वनरसिप’ (उत्तरदायित्वबोध) नआईकन केही काम हुन्न । योचाहिँ आएको देखिन्न, मूल रूपमा । यसकारण राम्रा कुरा पनि यहाँ सुनिन्नन्, किनभने सुन्नु भनेको जिम्मेवार बन्नु हो ।

तपाईं चिकित्सा सेवामा सक्रिय बनेको पछिल्लो ३० वर्षमा आएको राजनीतिक र सामाजिक परिवर्तनको बहस आफ्नो ठाउँमा छ । तर, तपाईं–हामी सधैं संक्रमणकालमाझ रहँदै आएका छौं भन्ने बोध गर्नुहुन्छ ?

यो शब्द अलि कडा हुन्छ, ‘संक्रमणकाल’ त म भन्दिनँ । तर, केचाहिँ चिन्ताको विषय हो भने हाम्रा नेता र प्रशासकहरू एकदमै छोटो बुद्धिका भइदिए । ती अहिले नै म फाइदा लिइहालौं, आजै कुछ लाभ लिइहालौं र चुनावमा मात्रै भए पनि केही प्रभाव देखाइहालौं भन्ने खालका भइदिए । भोलिपर्सि ‘देखा जाएगा’ भन्ने प्रवृत्ति देखिन्छ, जुन एकदमै घातक हो । काँडाले घोचेको सहेरै भए पनि दीर्घकालमा देश र समाजलाई के भलो हुन सक्ला भन्ने सोचिदिने कोही भएनन् । हारे पनि हारिन्छ, तर म नचाहिँदो काम गरेर अगाडि जान्न भन्न पनि नसकिने हो र ? नेताहरूमाझ रहेको यही अल्पदृष्टिकै कारण अस्थिरता, निराशा र अन्योल देखिएको हो ।

अब ‘हृदय’ को सन्दर्भमा कुरा गरौं । किताब लेखन क्रममा कुनै नेपाली लेखक वा चिकित्सा पेसासम्बद्ध कुनै लेखकको प्रभाव र शिल्पी/शैलीलाई साँच्चिकै आफूले रुचाएको केही सम्झिनुहुन्छ ?

यसरी अरू लेखकको शिल्पी वा शैलीको कुरा गरिरहँदा खासै उच्च तहको किताब लेखेको छु भन्ने मलाई लाग्दैन । म ‘न्यारेट’ गर्न जान्ने मान्छे होइन । प्रकाशक (फाइन प्रिन्ट) ले मलाई कतिपय प्रसंग र लेखाइमा ‘यसमा अलि व्याख्या चाहियो, अलि बढाउनुपर्‍यो’ भनेर सुझाएको पनि हो । तर, मैले मानिनँ । म जस्तो छु, किताब त्यस्तै होस् भन्ने सोचें । यसलाई ‘ब्युटिफाइ’ किन गरिरहने भनेर म अडिइरहें । किताबमा संश्लेषण, तुलना र चिकित्सा जगत्का विषय पनि छन् । तर, त्योभन्दा बढी म आफू छु यो किताबमा । त्यही भएर मैले अरूले गर्ने ‘मोडिफाई’ यस किताबमा चाहिनँ । यो उच्च स्तरको साहित्य पनि होइन, तर यसमा कतिपय विषय भने संस्था र पद्धति खडा गर्दाका सन्दर्भ अभिलेखीकरणका रूपमा आएका छन् । बिरामीसँगका अन्तर्सम्बन्ध, अस्पताल असफल हुने कारण, स्वास्थ्य क्षेत्रका समस्या, सुधारका उपायहरू किताबमा छन् ।

अनुभव र संघर्षबारे नेपाली चिकित्सकहरूका पनि केही पुस्तक आएका छन् । कत्तिको अध्ययन गर्नुभएको छ ?

हो, लेखक अली ग्रिपरले लेखेको र नेपालीमा खगेन्द्र संग्रौलाले अनुवाद गरेको नेत्र–चिकित्सक डा.सन्दुक रुइतको जीवनी किताब पढेको छु । एकदमै ग्रासरुटबाट उठेर आएको तथा नाम–कामको त्यो पहिचानमा पुगेको एउटा चिकित्सकको जीवन र संघर्ष अरूका निम्ति पनि पाठ र प्रेरणा दिने खालको छ । त्यसमा लागेको एउटै कुराचाहिँ नेपाली अनुवाद भने एकदमै साहित्यिक र गह्रौं लाग्छ । म भने त्योभन्दा सजिलो भाषाको पक्षधर हुँ । डा. रामेश कोइरालाको किताब भने लेखनशैलीका आधारमा आकर्षक लागेको थियो । यस्तै विदेशी चिकित्सक लेखकहरूका किताबबाट भने म निकै प्रभावित बनेको छु । एक जना अमेरिकी न्युरो–सर्जन पाउल कलानिथीको पुस्तक छ, ‘ह्वेन ब्रेथ बिकम्स एयर ।’ नन–फिक्सन अटोबायोग्राफीअन्तर्गत यो पुलित्जर पुरस्कारको नोमिनेसनमा पुगेको थियो । क्यान्सरको अन्तिम चरणमा रहेको एउटा बिरामीले बोध गरेको जीवन–मृत्युको त्यो किताबले मेरो मन–मुटुलाई हल्लाएको थियो । यस्तै भारतीय मूलका अमेरिकी सर्जन अतुल गवान्डेका पुस्तकहरू पनि असाध्यै मन पराएर पढेको छु ।

हुन त सधैं भनिन्छ– आखिर नाममा के नै छ र ! तर, तपाईंको जीवनमा ‘भगवान’ नामले कत्तिको अर्थ राखेको छ ?

मेरो नामको यो सन्दर्भको सानो अंश मैले किताबमा पनि लेखेको छु । ‘यो केटो धेरै लाटो भयो, सोझो पनि छ, जे भने पनि मुसुक्क हाँसिरहन्छ’ भन्ने कारण देखाउँदै पाल्पाको हाम्रो घरमा ट्युसन पढ्न आएका एक आफन्तले मेरो नाम ‘भगवान’ राखिदिएका रहेछन् । धेरै पछिसम्म पनि यो नाम बोकेर हिँड्न मलाई एकदमै असहज भयो । साथी–भाइले पनि ‘ऊ भगवान आयो’ भन्थे । धेरैपछि बंगलादेश पढ्न जाँदा पनि मुसलमान समाजमा ‘भगवान’ भन्नेबित्तिकै दृष्टि अर्कै रहन्थ्यो । तर, अमेरिका पुगेपछि भने ‘नाममा के रहेछ र !’ भन्ने बोध भयो । ‘भगवान’ नाममा कसलाई के मतलब ? त्यहाँ त सबैलाई काममा मतलब थियो ।

प्रकाशित : आश्विन १, २०७९ ०८:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

युगान्डामा ‘मुजुरा’, ५ नेपाली युवती पक्राउ

‘केन्या–तान्जानियाको मुजुरा–डान्स अब युगान्डामा’
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — गैरकानुनी बाटो र उपायबाट नेपाली युवतीलाई अफ्रिकी मुलुकमा लगेर विभिन्न बार–रेष्टुराँमा ‘मुजुरा नाच’ गराउने सञ्जाल पूर्वी अफ्रिकी मुलुक युगान्डामा सक्रिय देखिएको छ । आइतबार राजधानी कम्पालाको एक डान्स रेष्टुराँबाट पक्राउ परेका ६ मध्ये ५ जना नेपाली युवती रहेको र उनीहरू लुकिछिपी ४ वर्षदेखि युगान्डामा रहेको खुलासा भएको छ ।

युगान्डास्थित गैरआवासीय नेपाली संघका अध्यक्ष विनोद थापालाई कम्पालास्थित अध्यागमनले दिएको सूचनामा कानुनी अनुसन्धान र छानबिनका क्रममा पक्राउ परेका युवतीलाई थुनामा राखिएको छ । ‘मानव तस्करी, ओसारपसार र यौन व्यवसायको सरोकार पनि यो मामलामा जाडिएको देखिन्छ,’ थापाले भने, ‘हामी युगान्डामा रहेको नेपाली समुदाय नेपाली युवतीको ओसारपसार र मुजुरा नाचसहितका पक्षमा भइरहेको अनधिकृत गतिविधिबारे आफ्नै तहमा पनि अनुसन्धानमा जुटेका छौं ।’

पक्राउ परेका ५ मध्ये २ जनाको राहदानी लिएर मुजुरा डान्सबारका भारतीय मूलका सञ्चालक कम्पाला छाडेर भागिसकेका छन् ।

केही वर्ष अघिसम्म पूर्वी अफ्रिकी मुलुक केन्या र तान्जानियामा सञ्जाल बनेर फैलिएको ‘मुजुरा नाच’को गतिविधि युगान्डा केन्द्रित भइरहेकोबारे सम्बद्ध कूटनीतिक मामला हेर्ने इजिप्टस्थित नेपाली दूतावासलाई जानकारी गराइएको छ । नेपाली युवती थुनामा रहेकोबारे युगान्डास्थित अवैतनिक दूत र अध्यागमनसहितको सम्बद्ध निकायमा परामर्श थालिएको दूतावासले जनाएको छ । युगान्डामा झण्डै ३ सय नेपाली रहेकोमा ३० भन्दा बढी युवतीहरू मुजुरा नाच वा रेष्टुराँ–बारका सेवामा जोडिएको पाइएको छ ।

केन्या–तान्जानियामा रहेको मुजुरा नाच र नेपाली युवतीको ओसारपसारबारे सूचना आएपछि ५ वर्षअघि काठमाडौंबाट केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरो(सीआईबी)ले ती मुलुकमा स्थलगत भ्रमण गर्दै २१ जना नेपाली युवती उद्धार गरेर ल्याएको थियो । ‘धेरैजसो भारतको बाटोबाट वा राम्रो रोजीरोटीको आश्वासनसहित पर्यटक भिसामा केन्या, तान्जानिया, युगान्डासहितका मुलुकमा नेपाली युवायुवती पुर्‍याउने गरेको ट्रेन्ड देखिँदै आएको छ,’ नाइजेरियाको लेगोसस्थित गैरआवासीय नेपाली प्रतिनिधि हिक्मत थापाले कान्तिपुरसँग भने, ‘त्यसमा पनि युगान्डासहितको मुलुकमा नेपालीका निम्ति अनअराइभल भिसा दिने सुविधा रहेकाले यसको दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ ।’

नेपाली युवती पक्राउ परेको सूचना पाएपछि युगान्डास्थित अवैतनिक दूत डा. सुधिर रुपारेलियाले अध्यागमनसँग समन्वय गर्दै युवतीमाथि लगाइएको ‘ओभरस्टे चार्ज’का बारेमा परामर्श भइरहेको थापाले जानकारी दिए ।

पक्राउ पर्नेमा दोलखा, नुवाकोट र काठमाडौंका युवती रहेका छन् । अफ्रिकास्थित गैरआवासीय नेपाली संघले यसै साता समन्वय गरेको जुम–मिटिङमा इजिप्ट(कायरो)स्थित राजदूत शुशीलकुमार लम्साल र दक्षिण अफ्रिका (प्रिटोरिया)स्थित राजदूत दानबहादुर तामाङले युगान्डासहितका मुलुकमा नेपाली युवती ओसारपसारमा देखिएको गतिविधिबारे तत्काल ती मुलुकका सरोकारवाला निकायमा कुरा गरिने प्रतिबद्धता जनाएका थिए । अफ्रिकाको केन्या, युगान्डा जस्ता मुलुकलाई ट्रान्जिट बनाएर अमेरिका र युरोप लगिने भन्दै मानव तस्करीका गिरोहले अहिले पनि नेपाली युवालाई अलपत्र छाड्ने गरेका छन् ।

असावधानीवश संवेदनशील तस्बिर प्रकाशित हुन गएकोमा क्षमायाचनासहित सच्याएका छौं । - सम्पादक

प्रकाशित : भाद्र २२, २०७९ २१:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×