बीपीको वास्तविक छवि–छाया- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बीपीको वास्तविक छवि–छाया

महान् देखाउनकै लागि बीपीका आलोचनात्मक पाटोलाई सम्पादकले लुकाइदिएका छैनन् । किताबमा आलोचनात्मक पक्ष पस्किनु फाल्तु प्रशंसाका आडम्बरी गजुर झिकिदिनु हो र व्यक्तिको दुरूस्त अनुहार दुनियाँलाई देखाइदिनु हो ।
गुरुङ सुशान्त

बीपी कोइराला प्रधानमन्त्री छँदा एक पटक योजना आयोग अफिसमा गएछन् । हार्वर्ड र क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका उत्पादनसमेत सम्मिलित योजनाविद्हरू बसिरहेको कोठाको भित्तामा राजाको तस्बिर टाँगिएको देखेपछि कोइरालाले भनेछन्, ‘यहाँ राजाको तस्बिर टाँगिएको छ, त्यो एकदम ठीक कुरा भएको छ । तर, त्यहाँ एउटा गाउँको झुपडीको अर्को तस्बिर पनि राख्नुपर्छ ।’ कारणसहित थपेछन्, ‘तपाईंहरूले विकासको योजना बनाउँदा जहिले पनि त्यस झुपडीमा बस्ने किसानलाई सम्झनुहोस् र तपाईंहरूले यहाँ बसेर बनाएको योजनाले राजालाई होइन, त्यस किसानलाई के फाइदा दिन सक्छ भनेर आफैँसित प्रश्न गर्नुहोस् ।’

बीपी कोइरालाको अन्तिम मानिने अन्तर्वार्तामा आएको यस प्रसंगलाई वर्तमानको समय विन्दुसँग दाँजेर हेर्नुपर्ने भएको छ । योजना आयोगको भित्ताबाट आज राजा–महाराजाका चम्किला तस्बिर झिकिएका होलान् । तर, राज्यको ‘समृद्धिजन्य’ प्राथमिकताबाट झुपडीका किसान र मजदुरहरू झनै धूमिल–धूमिल हुँदै गएको देखिन्छ । भूमि–समस्याको समाधान नै आफ्ना कार्यक्रमहरूको आधार हुनुपर्ने बीपीको अडान थियो । आजको राजनीतिक उतारचढाव र विकासको बदलिँदो बहसबीच बीपी कोइरालाका विचारहरूको प्रासंगिकता जीवित छ कि छैन भन्ने प्रश्नको जवाफमा जन्मिएको हुनुपर्छ– ‘विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाः आधारभूत सङ्कलन’ । बीपी कोइरालाका गैरसाहित्यिक रचनावली सङ्कलन गरिएको यस पुस्तकले कोइरालाको वैचारिक यात्रालाई मात्रै देखाउँदैन, तत्कालीन राजनीतिको सनसनीपूर्ण ऊहापोहलाई पनि निकटबाट बुझ्न सघाउँछ ।

प्रदीप गिरिद्वारा सम्पादित गहकिलो यस ग्रन्थमा बाह्र वर्षअघि गिरिद्वारा नै सम्पादित ‘राजनीतिक अभिलेख’ का केही लेख दोहोरिएको भए पनि यी दुवै पुस्तकको स्वतन्त्र महत्ता छ । आजीवन जनताका लागि लडेका कोइराला राजासँग लडे र जीवनको उत्तरार्द्धमा रोगको राजा भनिने क्यान्सरसँग लडिरहे । उनको मृत्युमा उर्लिएका समवेदना र प्रशंसाबाट गिरि द्रवीभूत भएका थिए । बीपीलाई सैद्धान्तिक रूपमा बुझ्ने बौद्धिक व्यक्तित्व गिरि पनि भर्खरै क्यान्सर रोगसँग लड्दा–लड्दै दिवंगत भएका छन् । पार्टीभित्र, सदन र सभाहरूमा समाजवादको वकालत गरिरहने गिरिको निधनमा पनि नेपाली बौद्धिक जगत् शोकग्रस्त बन्यो । उनै गिरिले बीपीको वैचारिक सान्दर्भिकताबारे कतै भनेका छन्– ‘कोइरालाले नेपाली समाजमा देखा परेका प्रत्येक द्वन्द्व र समस्यालाई सम्बोधन गर्नुभयो । अधिकांश समसामयिक समस्यालाई बुझ्नका निमित्त कोइरालाका कतिपय कृति र अभिव्यक्तिले प्रस्थान–विन्दु र सन्दर्भको काम गर्न सक्छन् ।’ बीपीको सान्दर्भिकतालाई थप बहसमा ल्याउनका लागि पनि ‘आधारभूत सङ्कलन’ को परिभ्रमण आवश्यक देखिन्छ ।

बीपीको वैचारिकी सानो संघर्ष र चुनौतीबाट उठेको होइन । चन्द्रशमशेरको डरलाग्दो पञ्जाबाट बच्न उनका पिताजी सपरिवार भारत निर्वासनमा गएका थिए । बाल्यकालबाटै नेपाल र भारतमा चलेका राजनीतिक आन्दोलनका अनेक रङलाई नजिकबाट देखेभागेका उनी कालान्तरमा नेपालको परिवर्तनका एक अग्रणी बने । मार्क्सवाद र गान्धीवादलाई नजिकबाट बुझेका उनले गान्धीको असहयोग आन्दोलनमा एक बालकका रूपमा भाग लिन तत्परता देखाएका थिए । उनले आफ्नो जीवनकालमा निर्वासन र जेलनेल मात्रै भोगेनन्, राजनीतिक र साहित्यिक रूपमा आफूलाई विशाल मानकका रूपमा स्थापित समेत गराए । र, नेपालमा प्रजातान्त्रिक समाजवादको पनि अगुवाको रूपमा आफ्नो परिचय बनाए । उनका अनुसार, समाजवादका दुई पोया छन् ः एक– राजनीतिक स्तरमा प्रजातन्त्र, दुई– आर्थिक क्षेत्रमा गरिब जनतालाई न्याय दिने खालको विकास । यी दुई पक्षबिना गरिबी उन्मूलन गर्ने र राजनीतिक स्वतन्त्रता ल्याउने कुरा गर्नु असम्भव–कथा सुनाउनु बराबर लाग्थ्यो उनलाई । समाज विकासको आधार आर्थिक उन्नति हुनुपर्ने र उत्पादनका साधनमाथि समाजकै नियन्त्रण रहनुपर्ने समाजवादको मौलिक आधारलाई उनी दोहोर्‍याइरहन्थे । विकासको पश्चिमी ढाँचा अनुकरण गर्दा धनी झन् धनी र गरिब झन् गरिब हुँदै गइरहेको उनको निष्कर्ष थियो । समाजवाद एउटा व्यापक एवं जीवित सिद्धान्त भएकाले मार्क्स–लेनिन–स्टालिनकै आँखाबाट मात्र नहेरी भिन्न–भिन्न देशमा आ–आफ्नै ढंगले परीक्षित भइरहेको उनको ठहर थियो । जीवित सिद्धान्त परिवर्तनशील हुने ठान्ने उनी नेपालले कुनै हालतमा पनि व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई बलिदान गरेर समाजवाद स्वीकार गर्न नहुने र सरकारको गठन सधैं प्रजातान्त्रिक प्रणलीद्वारा हुनुपर्ने अडान राख्थे ।

युवाकालमा मार्क्सवादबाट विशेष प्रभावित रहेका बीपी पछि गान्धीका विचारका अनुगामी बन्न पुगे । साहित्य लेखनमा भने उनी सिग्मन्ड फ्राइडबाट अत्यन्त प्रभावित रहे भने परोक्षतः समाजमा रहेको आर्थिक विपन्नतालाई पनि उठान गरे ।

पछिल्ला दशकमा उठेको पहिचानवादी आन्दोलनले उठान गरेका कतिपय सन्दर्भहरूमा बीपीले २०२८ सालतिरै आफ्नो अग्रगामी धारणा राखेका छन् । उनी भन्छन्, ‘देश वा राष्ट्र भनेको भूगोल होइन, माटो होइन । त्यो यथार्थमा जनता हो ।’ ‘राष्ट्रवादी’ आवरणका कतिपय राजनीतिज्ञ र लेखकहरूले मधेसको भूगोललाई आफ्नो ठान्ने, तर मधेसी समुदायलाई ‘अन्य’ को नजरले हेर्ने गरेको सन्दर्भमा बीपीको उपर्युक्त विचार गम्भीर र मननीय देखिन्छ । पृथ्वीनारायण शाहको प्रसंगमा पनि उनको टिप्पणी खरो देखिन्छ । उनका अनुसार, पृथ्वीनारायण तथा उनका उत्तराधिकारीको तत्कालीन उद्देश्य गोरखा राज्यको विस्तारभन्दा बढी अरू केही पनि नभएकाले त्यसलाई राष्ट्रिय एकताको अभियान थियो भनेर एउटा ऐतिहासिक महत्त्व दिन खोज्नु गलत हुनेछ । त्यस समयमा नेपाली राष्ट्रियता भन्ने भावना वा कल्पनासम्म पनि नभएको गोर्खाली राजाहरूको चरित्र राष्ट्रिय नेताको नभई विजेताको रहेकाले तिनले विजित देशहरूका राजा/प्रदेशहरूसँग कहिल्यै कोमल व्यवहार नगरेको दाबी बीपीले गरेका छन् । बीपीलाई ‘महामानव’ मान्ने कतिपयले पृथ्वीनारायणलाई ‘एकीकरणकर्ता’ नै भन्ने गरेका छन्, उनीहरूले यस विषयमा आफ्नो मान्यतालाई न तथ्य र तर्कले पुष्टि गर्न सकेका छन्, न त बीपी–विचारलाई सहीसँग उद्धृत गरेका छन् । सम्भवतः बीपीलाई गम्भीर अध्ययनमा ल्याएका छैनन्, फगत ओठेभक्ति मात्रै प्रदर्शन गरेका छन् ।

राजनीतिमा झांगिएको पदलोलुपताबाट आमजनता आजित भइसकेको परिदृश्य हामीले देखिरहका छौँ । आजीवनजस्तै पार्टी प्रमुख र प्रधानमन्त्री दुवै पदमा एकै व्यक्ति रहने प्रवृत्तिको विपक्षमा बीपीले आफ्नो विचार राखेका थिए । दुःखद पक्ष– शक्ति पृथकीकरणको आफ्नै विचार उनले आफू पार्टी प्रमुख रहेका बेला व्यवहारमा उतार्न सकेनन् । पार्टीभित्र सशस्त्र विद्रोहको पक्षमा वकालतसमेत गरेका बीपी साम्यवादीहरूको कम्युनिस्ट गतिविधि रोक्नका लागि भए पनि गरिबी हटाउने आर्थिक सुधार पक्षमा उभिएको कुरा यस किताबले बोल्छ । तर, हाम्रोजस्तो अधमरो समाजले प्रगतिशील सामाजिक शक्तिहरूको संगठनको बलमा बिस्तारै–बिस्तारै अझै बढी क्रान्तिकारी कदम चाल्नुपर्ने तर्क पनि उनको थियो । २०१७ साल पुस १ गते तरुण दलको सम्मेलनलाई सम्बोधन गर्दै बीपीले भनेका थिए– ‘विश्वमा समाजवादको अन्तिम विजय हुन्छ भन्ने मलाई अटल विश्वास छ । हामी अहिले संघर्ष, तानातानी, दरिद्रता, रागद्वेष र अशान्तिबीच समुद्रमा थाकेका नाविकजस्तो टाढा क्षितिजमा समाजवादको तटको अस्पष्ट रेखा देखिरहेका छौँ । त्यहाँ पुगेर हामी आफ्नो सारा थकाइ मार्दछौँ र शान्त एवं सुखमय समाजको निर्माण गर्दछौँ । यो कुनै सपनाको कुरा होइन ।’ युवाहरूलाई समाजवादको सपनाप्रति जागरुक गराउने उक्त भाषण टुंग्याउनेबित्तिकै बीपीलाई राजाको आदेशमा सेनाले पक्राउ गर्‍यो । पछि बीपीले सेनालाई दरबारका षड्यन्त्रकारीहरूको स्वार्थसिद्धिमा प्रयोग भइरहने शक्तिमा अवतरित भएको आरोप लगाउँदै केवल ‘भरौटे पल्टन’ भनेका छन् । उनको विचारमा विदेशीसँग मुकाबिला गर्नु नपरेको र भर्तीको आधार सीमित भएकाले सेनाको दृष्टिकोण राष्ट्रिय हुन सकेन । सेनाले विभिन्न जाति तथा भाषाभाषीहरूलाई एउटै संगठनमा आबद्ध गरेर राष्ट्रियताको चेतना दिनुपर्नेमा सेनाले त्यो गर्न नसकेको विश्लेषण बीपीको थियो ।

साहित्य र राजनीतिमा समानान्तर प्रसिद्धि कमाएका कोइरालाका राजनीतिक कदम र वक्तव्यहरू आलोचनाभन्दा पर रहन भने सकेनन् । विशेषगरी राजतन्त्रबारे बीपीका विचारहरू बेला–बेला परस्पर बाझिए । आज राजतन्त्र निकट विगतको रूपमा रहे पनि त्यस तन्त्रलाई फर्काउनुपर्ने माग लिएर बसेका दलहरूले बहस उठाउन खोजिरहेका छन् । मूलधारका दलका एकाध नेताहरू पनि मनमा राजतन्त्र बोकेर हिँडेका देखिन्छन् । यस परिवेशमा बीपीको विचार एकपल्ट पल्टाउनु अन्यथा नहोला । राजतन्त्रलाई सामन्ती र कृषि व्यवस्थाको राजनीतिक रूप पनि मान्ने, तर राजतन्त्रको पक्षमा मत दिन्छु भन्नेजस्ता विरोधाभासी विचार बीपीमा थियो । उनी र राजाबीचको सम्बन्धका पहेलीका आधारमा उनको विचारमा उतारचढाव आएको आधारहरू पनि फेला पर्छन् ।

उनले २०१६ मा एक ठाउँमा भनेका छन्– ‘लोकहितकारी राज्यको स्थापना र बिर्ता, राजा, रजौटा, जमिनदारी आदि सामन्ती अवशेषको उन्मूलनको घोषणा गरिबक्सने राजालाई सामन्ती अवशेषको प्रतीकको संज्ञा दिनु सत्यलाई घोर उपेक्षा गर्नु हो । हाम्रा राजा महान् प्रगतिशीलताका प्रतीक होइबक्सिन्छ ।’ मार्क्सवाद र नेपाली समाजको वर्गीय चरित्र बुझेका एक उँचो राजनीतिक व्यक्तित्वको यो हदसम्मको विश्लेषण उदेकलाग्दो नै लाग्छ । राजतन्त्रबारे बीपीका लेखहरूलाई निचोर्दा निस्कने निष्कर्ष हो– उनी संवैधानिक राजतन्त्रका सच्चा हिमायती थिए । नेपाली राष्ट्रियताको सुरक्षामा राजतन्त्रको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको तर्क थियो । यत्ति मात्रै होइन, उनले ‘राजा र मेरो घाँटी जोडिएको छ’ समेत भन्न भ्याए । उनको यस्तै अभिव्यक्तिजन्य रापतापको दीर्घ असर हुनुपर्छ, गणतान्त्रिक आन्दोलनमा नेपाली कांग्रेसले संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधरता त्याग्न निकै अन्तरसंघर्ष गर्नुपरेको थियो ।

नेपाली राजनीतिमा फरक दलका नेतालाई विदेशी दलालको बिल्ला भिराइदिनु कुनै नौलो विषय होइन । बीपीलाई मात्रै होइन, उनको सिङ्गो पार्टीलाई समेत बेला–बेला ‘भारतीय दलाल’ को आरोप लागेको थियो । कतिपयले त्यस ‘दाग’ लाई अद्यापि कोट्याउने गर्छन् । कोइरालाको जन्म, शिक्षा–दीक्षा, राजनीतिक संगत र लेखन–प्रेरणाको भूमि भारत भएर मात्रै ‘भारतवादी’ को फतुर लागेको होइन, उनका केही अभिव्यक्तिको सन्दर्भमा उनलाई हेरिएको हुन सक्छ । कलकतामा सम्पन्न नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना सम्मेलन (२००३) को भाषणमा बीपी भन्छन्, ‘वास्तवमा नेपाल र भारत दुई देश होइनन् । नेपाल जातीय, धार्मिक र आर्थिक दृष्टिबाट हरेक प्रकारले भारतवर्षकै एउटा प्रमुख अंग रहेको देखिन्छ । आज राजनीतिक दृष्टिले जुन भिन्नता देखिन्छ, त्यसको मूलमा कूटनीतिज्ञ र स्वार्थी राजनीतिज्ञहरूको चालबाजी मात्र छ ।’ उनी थप्छन्, ‘नेपाललाई भारतभन्दा भिन्न देश घोषित गर्दा केवल ब्रिटिस साम्राज्यवादलाई मात्र लाभ छैन, बरु यसबाट हाम्रा देशका स्वेच्छाचारी शासकहरूको पनि ठूलो स्वार्थसिद्ध हुन्छ ।’

व्याख्या र अपव्याख्याका लागि गरिने रंगीन तर्कहरूको लेपनले कोइरालाको यस कथनलाई केही ढाकछोप गर्न त सकिएला । तर, नेपाली क्रान्तिका अग्रणी व्यक्तित्वको यस तहको अभिव्यक्तिले देशप्रेमीहरूलाई दुखाउँछ नै । ‘द सर्च लाइट’ (२००३) मा प्रकाशित लेख ‘पार्टी निर्माण गर्न आह्वान’ मा समेत उनी लेख्छन्– ‘नेपाल भारतकै अभिन्न भाग हो । तसर्थ, भारतीय माटामा हुने जुनसुकै कुराबाट पनि नेपाल पूर्ण रूपमा प्रभावित हुन्छ ।’ तर, २०११ सालमा भने उनले भनेका छन्, ‘नेपाल एउटा स्वतन्त्र देश हो र यो देश भारतसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्न चाहन्छ ।’ नेपालले दुई देशबीचको घनिष्ठ मित्रता चाहेको र त्यस्तो मित्रता अवसरवादितामा नभई पारस्परिक मित्रभाव र आदरभावमा आधारित होस् भन्ने चाहेको कुरा उनले उल्ल्खे गरेका छन् । ‘आधारभूत सङ्कलन’ को सुन्दर पक्ष हो, महान् देखाउनकै लागि बीपीका आलोचनात्मक पाटोलाई सम्पादकले लुकाइदिएका छैनन् । यस्ता पक्षलाई पाठकसामु पस्किदिनु भनेको फाल्तु प्रशंसाका आडम्बरी गजुरहरू झिकिदिनु हो र व्यक्तिको दुरुस्त अनुहार दुनियाँलाई देखाइदिनु हो । बीपीको वास्तविक छवि–छाया देखाइदिएर प्रदीप गिरिले राजनीतिक इतिहासका जिज्ञासुलाई गुन लगाएका छन् ।

प्रकाशित : आश्विन १, २०७९ ०८:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोयो फोरेर उडेको पुतली

समय एउटा मात्रै औजार हो, जुन सिनेमाको आफ्नो निजी पुँजी हो । राम्रा भनिएका धेरै सिनेमा देखिएका उपन्यास वा खिचिएका नाटकजस्ता छन् । समय–वाचकमध्येको एक ‘ऐना झ्यालको पुतली’ ले समय प्रवाहमा मिसाउँदै हामीलाई तीन दशकअघिको ‘टाइम–ट्राभल’ गराउँछ ।
पत्रैपत्रले बेरिएको संसारको सबैभन्दा जटिल पात्र हो– जिउँदो मान्छे । ‘ऐना झ्यालको पुतली’ का विश्वासलाग्दा जिउँदा पात्रसँग तपाईं कतै न कतै गाँसिनुहुन्छ ।
मनोजबाबु पन्त

प्रिय अपरिचित, म यो आलेख तपाईंलाई सम्बोधन गरेर लेख्दै छु । तपाईं र म पूरै अपरिचित छौं । वर्षौंदेखि हामीहरू यही सहरको फरक कुनाहरूमा बस्छौं । इन्ची टेपले नाप्यो भने हाम्रो ठेगाना त्यति टाढा त होइन, तर तपाईं र म यति धेरै स्वकेन्द्रित छौं, आफ्नै भोगाइका सातपत्रे ओढेर हामी यति धेरै दूरस्थ छौं– हामीलाई हाम्रो दूरी कति टाढा लाग्छ । सहरका गल्ली, चोक, मोटर, मल, फुटपाथ वा फल्चातिर हामीहरू पक्कै ठोकिएका छौं होला धेरैपटक । तर, न त तपाईंसँग त्यस्तो अजिब अदा छ, न त मसँग त्यस्तो तिलस्मी ओरा छ, जसको सहाराले हामीहरू एकअर्कालाई मोहर गरेका हुँदा हौं । भुइँमै हराएका, भित्तामै टाँसिएका आयतन बोकेर हामीहरू वर्षौंदेखि यही सहरको त्यही भीडमा घिस्रिरहेका छौं, एकअर्काको अजनबी भएर ।

त्यो साँझ पनि त्यस्तै भयो । दिनभरजसो सिमसिम पानी परिरह्यो, यो बर्खाको अन्तिमतिरको झरी । अलिअलि भिजेको जिस्म बोकेर हामी दुवै अपरिचित अँध्यारो सिनेमा घरमा छामछुम गर्दै आफ्नो टिकटमा खिपिएको सिट नम्बर खोजिरहेका थियौं । ट्रे बोकेर केही रंगीबिरंगी मान्छेहरू छिर्दै थिए । एकनासको किरिंगमिरिंग आवाज थियो । क्यापिचिनो र बटर पपकर्नको न्यानो अत्तर रगमगाएको थियो अँध्यारो थिएटरमा । अचानक बाँसुरीको सम्मोहक धुन गुन्जियो । थिएटर शान्त भयो । नारायणगोपाल मन्द आवाजमा गुन्गुनाउन थाले–

सबलाई सुख होस् ...

सबको जय होस् ...

फेरी लाउने जोगीले घरको चार सुर बाँधेजसरी सिनेमाले मनको चार किल्ला बाँधिहाल्यो । ओहो ! यो धुन त मेरो मनभित्र गडेको छ । विगतका खाडल खनिन थाले अनि पुराना दिन सल्बलाउन थाले अँध्यारो थिएटरमा ।

सुनसान, अँध्यारो गुफा ढुंगाको छिद्रबाट प्रकाशका मसिना रेखा छिरेका छन् । भित्ता रसाएर तप्पतप्प पानीको थोपा खसिरहेछ । बाटो हराएर म बिचलित छु । बल्लबल्ल एउटा गल्छी पार हुन्छु, तर फेरि त्यही ठाउँमा पुग्छु । गुफाको कुनामा, हड्डी र छाला मात्रै बाँकी रहेको देह बोकेर एक जोगी चुपचाप चिलिम तानिरहेको छ ।

‘महाराज म त भँड्खालोमा फसेँ । निक्लने बाटो कता हो ?’

जोगी चुपचाप मलाई हेरिरहन्छ । उसको कुहिनामुनि सेता कीरा स्याउँस्याउँ छन् ।

केहीबेर पछि जोगी त अचानक गाउन थाल्छ :

सबलाई सुख होस्...

सबको जय होस्...

ओछ्यानमा आँखा खुल्छ । राम्ररी उज्यालो भइसकेको छैन । भान्साबाट आमाको चुरा बजेको आवाज आइरहेछ । जोगी कतै छैन । भित्ताको रेडियोमा त्यही धुन निरन्तर छ ।

हान्सुन धर्ती माता ...

जोतिर्मय होस् ....

जीवन हाम्रो ....

सिनेमाले आफ्नो कथा भन्नुअघि नै मलाई बोकेर आफ्नो बिगतको सुकुलमा बिसाइदियो । त्यसपछिको डेढ घण्टा उता पर्दामा कथा बगिरह्यो, यता अँध्यारो कुनामा म विगतमा बगिरहें । पात्रहरूले आल्पिन बोकेर बिगत कोट्याइरहे । प्रिय अपरिचित, तपाईंको पनि लेउ लागेर जमेको स्मृतिको आहालमा सिनेमाले तरंग उमार्‍यो ?

हलबाट निस्किँदा सायद तपाईंले पनि मजस्तै सन्चो अनुभव गर्नुभो । जिन्दगीका उल्झनले गुम्सिएको, व्यवहारको ऐंजेरुले खर्लप्पै निलेको मन केहीबेर बाल्यकालमा विचरण गरेर हलुंगो भएको थियो । सुन्दर सिनेमाहरू ती हुन्, जसले तपाईंलाई कथाको आरोहसँग एकाकार मात्र गर्दैनन्, तपाईंको मथिङ्गल हल्लाएर तरंग उमारिदिन्छन् । सिनेमा हेरेको रात निदाउनुअघि यदी सिनेमाका दृश्य र पात्रहरू मनमा खेल्न थाले भने मान्नुस्, त्यो दिन तपाईंले असाध्यै राम्रो सिनेमा

हेर्नुभो । निदाउने चेष्टा गर्नै लाग्दा वसन्त, विद्या र बांगेहरू नाचिरहे र म निदाउन नसकेर यो लेख लेख्न बसेको छु । सुन्दरतालाई व्याख्या गर्ने मूर्खहरूको इलम हो भन्ने जान्दा–जान्दै ‘ऐना झ्यालको पुतली’ का सुन्दरतालाई बुँदाहरूमा विच्छेद गर्न लागेको छु ।

विषय

थुप्रै सिनेमावाचक कथा भन्ने काउसोले सताएर धेरै उतारचढाव खोज्छन् । संघर्षका तानाबाना बुन्छन् । नवरसको चाङ लगाउँछन् । पत्याइनसक्नुका नाटक ओकल्छन् । निर्देशक सुजित बिडारीले आफ्नो बिषय छान्दा यी कुरा छानेनन् । छाने त केवल आफू, आफ्नो परिवार अनि बितिगएका आफ्ना बाल्यकालका परिवेश । विशेष कुरा केही होइनन्, असाध्यै साधारण कुराहरू, असाध्यै सूक्ष्म कुराहरू । हामी सिनेमा स्कुलमा एउटा पाठ पढ्छौं– सरलता र गहिराइ । अनि निर्क्योल निकाल्छौं– वास्तवमा सरल कुराहरू नै सबैभन्दा गहिरा हुन्छन् । तपाईंलाई कथामा ठूला आरोह–अवरोहका विशेष घटना, परिघटना बुन्नु छैन भने तपाईंको ध्यान भोगाइका स–साना पत्रहरू केलाउनतिर हुन्छ । तपाईं जीवनको उत्सब मनाउन खोज्नुहुन्छ । यो सिनेमा विशेष कथा भएकाले यति सुन्दर भएको होइन, विशेष कथा नभएकाले नै यति मञ्जुल भएको हो । निर्देशकले आफ्नो भोगाइका मूल्य बुझे, त्यसका पत्रहरू केलाए र त्यसलाई निरपेक्ष भावमा खिप्ने कोसिस गरे । हाम्रा भोगाइका पनि त यस्तै आयामहरू थिए । इमानदार भएर आफ्ना भोगाइका पोयो फुकाउँदा त्यो सुजितको मात्रै कथा रहेन ! मेरो र तपाईंको भयो ।

पात्रहरू

पत्रै–पत्रले बेरिएको संसारको सबैभन्दा जटिल पात्र हो– जिउँदो मान्छे । त्यो पत्रेमानवका पत्र–पत्र केलाएर पात्र निर्माण गर्न सक्नु सबैभन्दा जटिल काम होला कथावाचकलाई । जब सिनेमामा पत्रहरूले बेरिएका पात्रहरू देखिन्छन्, सिनेमाले आधि बाजी त त्यहीँ जित्छ ।

‘ऐना झ्यालको पुतली’ का पात्रहरू यति विश्वासलाग्दा छन्, ती पात्रसँग तपाईं कतै न कतै गाँसिनुहुन्छ । आफैँ व्यवहारको भारीले थिचिएर, तानमा हतासोले पराल थिच्दै, गुन्द्री बुनिरहेकी आमा तपाईंलाई आफ्नै आमाजस्तो लागेन ? ऊ घर धन्दामा हात चलाइरहन्छे र छोराछोरीमाथि पनि हात चलाइरहन्छे । अनि सन्तानले मन दुखाए की भनेर फकाइरहन्छे । ऊ सन्तानको भविष्यको सपना देख्छे र निराश हुन्छे । ऊ गहनाले कान पाकेर फुकालेको झूटो बोल्छे । वनभोजमा उन्मुक्त नाच्छे । यिनका जीवनका सिलसिला हेरिरहँदा कति परिचित, कति आत्मीय लाग्छ । हाम्रा सूत्रीय सिनेमाहरूमा जस्तो ‘किनकि म तेरो आमा हुँ’ भनेर यी आमाले कहिल्यै बोलेकी छैनन्, तर हामीलाई भने नबोल्दा–नबोल्दै यिनी वसन्त र विद्याकी मात्र होइन, आफ्नै आमाजस्तो लाग्छ ।

अनि अर्कोतिर छ– एक लाचार, दीनहीन बाबु । यो सिनेमाभरि सबैभन्दा दया उम्रिन्छ यो पात्रमा । बाबुको स्टेरियोटिपिक मानकभन्दा बिलकुल फरक यो पिताश्री आफ्नो उत्तरदायित्वबाट टाढा छ । एक बोझझैं बनेर लडेका छ । जीवन बाँच्नुको मूल्य हराएको यो पात्रप्रति ‘कठै’ को भाव आइदिन्छ । श्रीमतीले गहना बेचेर छोरी पढाउन जम्मा पारेको पैसा ऊ चोर्छ र रक्सी खान्छ । ऊ सबै आदर्शबाट च्युत छ । केवल जीवन घिसारिरहेको छ । आफ्नै मानसिक अवस्थाले गाँजिएको, अस्तित्व भएर पनि अर्थ नभएजस्तो यो ‘विचरो’ पात्रलाई परिवारको उल्झनमा केही सरोकार छैन । यो संकटग्रस्त मान्छेलाई परिचय र विन्यास गर्दा सिनेमाले पनि कुनै मोलै दिएको छैन । सबैबाट हेयको भावले हेरिएको, आफ्नै कारणले श्रीमती र सन्तानसँगको आत्मीयता गुमाएको यो निर्धो मान्छेलाई जति सम्झियो उति मन अमिलो हुन्छ ।

यो पात्र निर्देशक सुजितको आफ्नै पिताको कति समीप छ, थाहा छैन । सिनेमालाई सुजितले आफ्नो पिताको सम्झनामा समर्पित गरेका छन् । केही वर्षअघि महेन्द्र राजमार्गको सडकमा बिहान पनि नहुँदै मालगाडीमुनि च्यापिएर उहाँको देह अन्त्य भयो । आफ्नै मानसिक अवस्थाले बाउको भूमिकामा बस्न नसकेको यी निर्दोष आत्मासँगको मलाल सिनेमामा खिपेर पितृसँग संवाद गर्दै छन्जस्तो लाग्छ सुजित । एउटा कथावाचकलाई यस्तो कथार्सिसले ठूलो मूल्य राख्छ । प्रिय अपरिचित, अकर्मन्यताको जाँड दिउँसै घिचेर बेपरवाह अरूको काँधमा झ्याम्पुतली हुँदै घर आइपुग्ने यी विचरा बा तपाईंले आफ्नै घर वा छिमेकतिर त पक्कै देख्नुभएकै होला ।

अनि छन्– विद्या र वसन्त, जसका भोगाइसँग तपाईंले सबैभन्दा बढी सामीप्यता भेट्नुभो । एकपटक अविदा परविनबारे गुल्जार भन्दै थिए– ‘सुफियोका कलाम गाते गाते, अविदा परविन खुद शुफी हो गई ।’ विद्या र वसन्तलाई हेर्दाहेर्दै तपाईं आफैं कुन बेला विद्या र वसन्त बन्नुभो थाहै भएन । तपाईं आफू वसन्त भएर आफ्नी दिदीको स्नेहसँग एकाकार हुनुभयो कि विद्या भएर आफ्नो भाइका हर्कतहरूमा समाहित हुनुभयो ? अथवा आफैंभित्र केही अंश विद्या र केही अंश वसन्त हुनुभो । घरको दुःख, आमाले बोकेको बोझबाट त्राण खोज्ने गम्भीर विद्याका केही गुण तपाईंमा पनि छ, ममा पनि छ । अनि वसन्तको बालसुलभ चञ्चलता तपाईंमा पनि छ, ममा पनि छ । प्रिय अपरिचित, हामी पूरै अपरिचित छौं, तर वसन्तलाई नियालिरहँदा तपाईंलाई ती आफ्नै हर्कतहरूझैँ लागिरहेछ, मलाई मेरै चकचकझैँ लागिरहेछ । त्यसैले हामी कति उस्तै छौं, तैपनि कति अजनबी छौं । के तपाईं पनि खोला गएको कसुरमा गोदाइ खाएपछि घुर्क्याएर भाग्नुभएथ्यो ? वा पहिलोपटक आमाले नाचेको देखेर लाजले कस्तोकस्तो भएथ्यो ? कुनै खराब दिनमा उद्दण्ड केटाहरूले लगार्दा गोब्रेकीराले मरेको नाटक गरेझैं नाटक गरेर उम्किनुभएथ्यो ?

सबै यथार्थपरक चरित्रहरू प्रतिनिधि चरित्र हुँदैनन् । कथावाचनको इतिहासमा कुनै चरित्रहरू कलेक्टिभ कन्सिअसनेसको विम्ब बनेर चिरकालसम्म जीवित रहन्छन् । कथावाचनको सिद्धान्तमा त्यसलाई आर्किताइप्स भनेर सम्बोधन गरिन्छ । वसन्त र विद्या दिदी–भाइको सम्बन्धको आर्किताइप्स बनेर सिनेफाइलको चेतनामा अनन्त–कालसम्म बाँचिरहनेछन् ।

अनि छ बांगे खाँटी, जो अति गतिशील छ । ऊ हो सिनेमाको क्याटलिस्ट । उसलाई सहर जानु छ । छिमेकी दाइले जस्तै १० हजार कमाएर फर्कनु छ । ऊ भन्छ, ‘सधैँ बाउको कुटाइ खाएर बस्नुभन्दा त जानी हो... ।’ नाकको पोरा फुलाउँदै टीभीमा हिन्दी फिलिम हेरिरहेको बांगेको तस्बिर–छाप सम्झिरहेको छु । बालशुलभ मित्रता र शत्रुताका कति विम्बहरू बांगेमार्फत सिनेमाले बाँडेको छ । सानोमा हामीलाई झगडा गर्न र मिल्न कुनै आइतबर कुर्नुपर्थेन । हामीहरू हुर्कंदा हामीले आफ्नो इगो मात्रै हुर्काएछौं । आजकल हामीहरू बिनाकारण सम्बन्ध तिक्त्याएर असमझदारीको गहिरो खाडल खन्छौं र बर्लिनको बाक्लो पर्खाल लगाउँछौं । प्रिय अपरिचित, बिनाकारण चिस्सिएका सम्बन्धहरूको तीतो बिकार तपाईंको मनमा पनि छ ?

चरित्र निर्माणमा भनिने फोइल क्यारेकटरजस्तो बांगे सिनेमाको एक मात्र पात्र हो, जो आफ्नो सपनामा सम्झौता गर्दैन । ऊ अन्ततः गाउँ छोडेर जान्छ । सिनेमाभरि बालसुलभ हत्कण्डाले भरिएका उसको श्यामवर्णको निर्दोष अनुहारले हँसाइरहन्छ । बिदाइ हुन लाग्दा वसन्तसँग अन्तिमपटक भन्छ, ‘सहरबाट फर्केपछि ठूलो टीभी ल्याउँछु, तँ र म मात्रै हेर्नुपर्छ है ।’ उसको कुरा सुन्दा ओठमा हाँसो आउन लागेको थियो, मनमा गाँठो परेर कुन बेला आँखा चुहिइसकेछन् । प्रिय अपरिचित, यो अपरिचित संवेग मैलेजस्तै तपाईंले पनि भोग्नुभो ?

परिवेश

शताब्दीभन्दा लामो सिनेमाको कथा भन्ने इतिहासमा धेरै औजार सिनेमाले अरूबाट ऋण लिएको छ । ‘समय’ एउटा मात्रै औजार हो, जुन सिनेमाको आफ्नो निजी पुँजी हो । समयले मान्छेलाई पर्खंदैन भन्थे । तर, मौरीलाई छोपेजस्तो समयलाई बन्द बाकसमा छोप्न सकिने र समयको रसलाई बारम्बार अनुभूत गरिरहन सकिने सुविधा सिनेमाको जन्मसँगै हाम्रो सभ्यताले भेटेको हो । मलाई सिनेमाको कथावाचनभन्दा समय–वाचन भन्न मन लाग्छ । तर, समय–वाचन गर्न सक्ने सिनेमा हाम्रोमा असाध्यै कम छन् । राम्रा भनिएका धेरै सिनेमा देखिएका उपन्यास वा खिचिएका नाटकजस्ता मात्रै छन् । केही थोरै समय–वाचकमध्ये एक ‘ऐना झ्यालको पुतली’ ले समय प्रवाहमा मिसाएर हामीलाई तीन दशकअघिको ‘टाइम–ट्राभल’ गराउँछ ।

आजभन्दा तीन दशकअघि, जुनबेला प्रविधिको कोपभाजनले क्षतविक्षत थिएन हाम्रो बाल्यकाल । हामी रमाउने थोरै कुरा थिए, तर ती वास्तविक थिए । अनि हाम्रो साझा साथी थियो– रेडियो । ऊ हामी उठ्नुअघि नै उठ्थ्यो र निदाइसकेपछि पनि के–के फलाकिरहन्थ्यो । कालीमाटीको तरकारी भाउ, धनगढी जाने जहाजको समय अनि अमेरिकी डलरको नेपाली मोलसँग हामीलाई सरोकार हुने कुरै भएन, तर प्रत्येक साँझ–बिहान हामि सुन्थ्यौं र कण्ठाग्र पार्थ्यौं । समयको रेलगाडी अगाडि बढ्यो, रेडियो पछि छुट्यो अनि हरायो । हाम्रो मनमा गढेका रेडियोले बास्ने धुनका मीठासहरू हाम्रा स्मृतिका चिहानमा भित्रभित्रै गाडिए । हराएर गएको त्यो परिवेश, हामीले बाँचेको त्यो समय जस्ताको तस्तै पर्दामा चलमलाएको देख्दा प्रिय अपरिचित, तपाईंले पनि मैलेजस्तै सन्चो अनुभव गर्नुभो ?

‘ऐना झ्यालको पुतली’ लाई चिरकालसम्म उभ्याइरहने खम्बा त्यही परिवेशको चित्रण हो, जुन हाम्रो पुस्ताको विशेष निधि थियो, जुन आज हामीसँग छैन ।

ओहो, त्योबेला कस्तो हार्मोनी रहेछ हाम्रा भोगाइमा ! चिसापानी ज्यामिरे होस् कि, संखुवासभा खाँदबारी वा लमजुङको चिती, हामीहरू उस्तै भोगाइ भोग्दै हुर्कंदै रहेछौं । प्रिय अपरिचित, यतिबेला हाम्रा भोगाइ यति जटिल भइसके, कुनै दिन हाम्रो मुलाकत भएछ भने हाम्रा कुराहरू आग्रा र गाग्राझैं होलान् । त्यसैले कुरा पुराना दिनबाट सुरु गरौं, जुनबेला हाम्रा दिनहरू उस्तै थिए ।

शैली

कथा उस्तै तरिकाले भनेझैँ लागे पनि सिनेमा र साहित्यको कथा भन्ने माध्यमको फरकका कारण कथाप्रवाह हुने तरिका धेरै फरक छ । साहित्यले शब्दहरूले दृश्य संकेत गर्छ, सिनेमाले दृश्य नै आँखाअघि देखाउँछ । साहित्यमा शब्दहरू बोकेर आफ्नै खयालमा विचरण गर्दै पाठकले कथाको स्वाद लिन्छ । सिनेमामा ऊ कल्पना गर्दैन, आँखैअघि देखेको दृश्यलाई टुसुक्क बसेर साक्षीभावमा हेरीमात्रै रहन्छ । आँखैअघि देख्न पाइने कथाको जादु देखाएर सिनेमाले संसारलाई सम्मोहित पार्‍यो । तर, लामो कालखण्डपछि सिनेमाको कथा भन्ने तरिकामा एउटा खोट निस्कियो । लोकप्रिय सिनेमाहरूले आरामदायी कुर्सीमा सुताएर, लठ्याएर कथा कोचाए अनि कथा घिचाए । आफ्नै खयालमा छिरेर ती कथाहरूमा आफैँ सहभागी हुन पाउने सम्भावनाको खोजी सिनेमाले गरेन । दर्शकहरूको सक्रिय सहभागिता सिनेमाले खोजेन ।

उता साहित्यतिर रोनाल्ड ब्राथेसले लेखकको मृत्युको घोषणा गर्दा यता सिनेमाले भने अँध्यारो थिएटरमा मृत दर्शकको अपेक्षा गर्‍यो । ओहो यो त अति भएन ? कलाको सुन्दरता भनेको यसको ग्रहण गर्नेले आफ्नै कल्पना मिसाएर वस्तुगत अनुभव गर्ने सम्भावनामा निहित रहन्छ । तर, सिनेमालाई के भइरहको छ ? सिनेमाका केही मास्टरहरूले बाचकीका नवीन शैलीहरू खोज्दैगए । सबै कुराहरू नभन्नु, संकेत गर्नु, तहतहमा भन्नु, केही कुरा लुकाउनु, केही कुराहरू घुमाउनु अनि बनेको खाली ठाउँ दर्शकलाई आफ्नै खयालले भर्न दिनु ।

अनि मृतप्रायः भएर हलमा झोक्रिएको दर्शक बौरिएर उठ्यो । पर्दा फोरेर सिनेमाभित्र छिर्‍यो । कथाले छोडेका खाली ठाउँहरूमा उसले आफ्नो कल्पनाशीलता मिसाएर पूरा गर्‍यो । जापानी मास्टर यसिजुरो ओजुले कथाका लागि अति आवश्यक भनिएका घटनाहरूलाई नै सिनेमा बाहिर राखेर दर्शकहरूको सक्रिय सहभागिताको लागि आह्वान गरिरहे बारम्बार । यो वाचकीको चेतनाले विश्वसिनेमा ओतप्रोत भइरहेको वर्षौंसम्म हाम्रो सिनेमा बेखबर रह्यो । हाम्रो सिनेमाको चेतना सुस्त थियो, तर उसले दर्शकलाई पो सुस्त ठान्यो र आफ्नो बासी मसलाले स्वाद बिग्रेको परिकारलाई ‘को खाई को खाई’ गर्दै कोचाउन खोजिरह्यो । वाचनशैलीको यो आयाम देश–देशाबर हुँदै बिस्तारै हाम्रो कथावाचनमा आउँदै थियो, ‘ऐना झ्यालको पुतली’ ले चाहिँ दरो किलो गहिरोसँग गाडिदियो ।

सिनेमाको पहिलो दृश्यमा सिसाको बट्टामा कैद नवजात पुतली हेरिरहेका छन्– विद्या र वसन्त । वसन्त पहिलो संवाद बोल्छ– त्यही झुसिल्किरा हो त यो ?

विद्या भन्छे– नपत्याको हैन तैंले ?

दिदी–भाइले लार्भाबाट पिउपा हुँदै पुतली बन्ने प्रक्रियाले अचम्मित भएर प्रयोग गरेको पूर्वदृश्यहरूलाई संकेत गर्छ र नदेखिएका ती दृश्यलाई तपाईं आफैंलाई लेख्न लगाउँछ । यो शैली सिनेमाभरि निरन्तर छ ।

प्रिय अपरिचित, आमाको ट्याम्कमा पैसा कहाँबाट आयो ? तपाईंले कुन बेला थाहा पाउनुभो ?

अनि ट्याम्कको पैसा कसले उछिट्यायो ? तपाईंले कसरी थाहा पाउनुभो ?

सिनेमाको अन्त्य हुनै लाग्दा जुन समारोह देखियो, तपाईं पक्कै चकित हुनुभो । आफ्नो सपनामा दत्तचित्त विद्याले अन्ततः यो नियति कसरी स्वीकार गरी ? सिनेमामा आदर्श–वाचन हुनुपर्छ भन्ने विकासे चिन्तनहरूले घेरिएर कतिले विद्याको यो सम्झौता रुचाएका छैनन् । सिनेमाले एजेन्डाको त्यत्रो गरुङ्गो भारी बोक्न सक्दैन, बोक्नु पनि हुँदैन । विकासे मनलाई एक छिन छेउमा राखेर सिनेमाले नदेखाएको पाटो के थियो होला कल्पना गर्नुस् । सिनेमाले गुप्त राखेका कति सत्य तपाईं आफ्नै मनको खाडल खनेर उत्खनन गर्न सक्नुहुन्छ ।

‘ऐना झ्यालको पुतली’ तपाईंलाई आफ्नो कथा लाग्नुको मूल कारण– कथावाचनको शैलीले बनाएको खाली ठाउँलाई थाहै नपाई तपाईं आफैँ छिरेर भर्न थाल्नुभो । त्यसकारण पर्दामा चलमलाएका घटनामा तपाईंले आफैँलाई देख्ने पूर्णता पाउनुभो ।

सर्जक

सिनेमा–सर्जक हाम्रोतिर स्यालको सिङ हराएझैं हराएको छ । पटकथालाई छाप्ने कुशल व्यवस्थापकको जस्तो परिचयमा सीमित छन् हाम्रा निर्देशक । हाम्रो साङ्गोपाङ्गो सिनेमाको सुन्दरता पटकथाको ओजमा टिकेको छ । बीचबीचमा भएका थोरै प्रयासपछि सर्जक सिनेमाको सानो चाङमा अर्को सिनेमा थपिएको छ । आफ्नो मिजा–एन–सेनमा सुजितले छानेका सूचकहरूले सुजितलाई एक सर्जकको रूपमा सुचित गरिदिएको छ । हाम्रो सिनेमा जगत्ले एक सिनेमा सर्जक पाएको छ, एक सर्जक सिनेमा पाएको छ । ‘सावित्री’ देखि यहाँसम्म आइपुग्दा निर्देशक सुजितमा आफ्नो मसि, रङ र ब्रसहरूको राम्रो नियन्त्रण देखिन्छ । औजारहरू खेलाउने शिल्प अझ बढ्दै जाओस् । दुर्घटनाग्रस्त हाम्रो सिनेक्षेत्रले यस्तै पथप्रदर्शकको आस गरेको छ ।

दर्शक (अथवा तपाईं)

प्रिय अपरिचित,

यो लेख मैले तपाईंलाई सम्बोधन गरेर लेख्नुको विशेष कारण छ । दर्शक नायक भएको ‘ऐना झ्यालको पुतली’ बारे लेख्दा मैले पनि त्यही नायकलाई नै मूलपात्र बनाएँ । तपाईं त अरूको कथा हेर्न सिनेमाघर जानुभएथ्यो, अँध्यारो कोठामा के जादु भयो ? तपाईंले पर्दामा आफैँ चलमलाएको देख्नुभो । एक अपरिचित लेखक–निर्देशकले, अपरिचित कलाकारहरूले तपाईंको साना–मसिना विवरण कसरी थाहा पाए ? तपाईंलाई कुन बेला नियाले ? आफैंले लगभग बिर्सन थालेका ती भोगाइ कहाँबाट खोजे ? कसरी ल्याए ? यो के कालाजादु भयो ?

चुरो कुरो त के रहेछ भने हामीलाई एकदमै निजी लागेका भोगाइहरू निजी होइन रहेछन् । हामी यति धेरै अजनबी त होइन रहेछौं । इटलीका सर्जक फेडेरिको फेलिनीलाई एक पत्रकारले सोधेछन्, ‘इटलीको कुनामा बसेर तैंले बनाएको यति धेरै वैयक्तिक सिनेमा ल्याटिन अमेरिका अथवा पूर्वी एसियाका दर्शकले कसरी मन पराउलान् ?’ फेलिनीले भनेछन्, ‘जब म सिनेमा बनाउँदा भित्रबाट इमानदार हुन्छु, जीवनको उत्सव मनाउनेबाहेक अरू केही एजेन्डा राख्दिनँ र ती भोगाइलाई सही सन्तुलनमा वाचन गर्छु भने मेरो एकदमै व्यक्तिगत भोगाइका सिनेमा पनि सारा संसार र सबैको भइदिन्छ भन्ने विश्वास छ । किनकि धेरै बाहिरी बोक्राहरूले घेरिएर मात्रै हामी मान्छेहरू फरक छौं । बोक्रा खोल्दै गयो भने हामी सबै उस्तै लाग्छौं ।’

प्रिय अपरिचित, तपाईं र म पनि सधैं बोक्रा ओढेर हिँड्छौं र त्यही बोक्रालाई आफ्नो चिनारी ठान्छौं । त्यो बोक्रा खोलिदिन यस्ता सिनेमाहरूको खाँचो पर्दोरहेछ ।

...

सिनेमा निर्माणको चुनौतीपूर्ण शिल्प मानिन्छ– कलाकार निर्देशन । कलाकारको सतही प्रस्तुतिले गर्दा कति सिनेमाहरू सुन्दर हुने बाटामै चिप्लिएका छन् । कलाकार निर्देशनमा यो सिनेमा यति उम्दा देखिएको छ कि लाग्छ वसन्त, विद्या र बांगेहरू भूमिका गर्दै होइनन्, उनीहरू आफैँ हुन् । जीवन भोगाइका स–साना तहहरू कस्तो स्वस्फूर्त बाँचेका छन् ! वास्तविकता र अभिनयबीचको दूरी सिनेमामा अलप भएको छ । आफ्नै सिनेमा हेर्नुअघि कहिल्यै हल नछिरेका यी काँचो माटाबाट केदार श्रेष्ठ र आकाश मगरले कसरी कलाकार तयार पारे होलान् ? २५ वर्षअघिको एक फरक गाउँ बनाउन कलाले कसरी कला निर्देशन गरिहोलिन् ? अमरले सिनेमाको सौन्दर्यलाई आत्मसात गरेर कसरी दृश्य सिर्जना गर्न सके ? नेपाली सिनेमामा साह्रै हेलाँ गरिएको ध्वनिको सम्भावना कतिसम्म हुन्छ, किशोरले पाठ सिकाएका छन् । नयाँ वाचनशैली निर्माण गर्ने अनि समयको छाललाई काट्ने र जोड्ने कैंची र गम, किरणले कहाँ फेला पारे ? सबै सृजनशील मनहरूको इमानदार प्रयास सिनेमाको सुन्दरतामा आएर एकाकार भएको छ । नेपाली शिल्पीहरूले सिनेमालाई न्याय गर्न सक्दैनन् भन्ने मान्यतालाई यी कलिला शिल्पीहरूले आफ्नो कामबाट जवाफ फर्काएका छन् ।

मेटामोर्फसिसका विविध तहहरू पार गर्दै यति बेला पुतली कोयो फोरेर उडेको छ । तर, पुतलीले खेल्ने बगैंचा तयार छ कि छैन ? सिनेमाले प्रदर्शनमा आएदेखि नै अमिलो अनुभव भोगिरह्यो । विदेशी सिनेमा चलाउन नपाएको झोंकमा साहुहरूले पुतलीको पँखेटा समाते । बजार–व्यवसायभन्दा माथि सिनेमाको मूल्यलाई ग्रहण गर्न नसक्ने यो परिवेशमा पुतलीका पँखेटाहरू कुँजिएका छन् । यस्ता सिनेमाहरूले हाम्रो समाजमा के अर्थ राख्छन् ? बजारी खेलाले लोपोन्मुख हुँदै गरेको पुतलीहरूको संरक्षण गर्ने कसले हो ?

हाम्रा बा काशी गए सुखले कि दुःखले ? कुन दुःखले यो सिनेमा यहाँसम्म आयो, घतलाग्दा कथाहरू होलान् । सुजितलाई आफ्नो प्यासन र आत्मविश्वासले निराश हुन् दिएन, हिँडाइरह्यो । धेरै वर्षअघि सत्यजित रेले पनि थुप्रै उल्झन भोग्दै आफ्नो पहिलो सिनेमा बनाएका थिए । तर, जब ‘पथेर पान्चाली’ बाहिर आयो, यसले सारा दुनियाँलाई कालजयी गीत सुनायो । दुर्गा र अप्पु धेरै अर्थमा विद्या र वसन्तजस्तै थिए । ७० वर्षपछि त्यस्तै काव्यिक उडान भर्न खोजेको पुतली आफ्नै तोरीबारीमा निस्सासिएको छ । यति बेला अरू थुप्रै पिउपाहरू रेसमी कोयोमा पँखेटा उमारिरहेका देखेको छु । तर, बत्तीको उज्यालोमा झोसिने सेता पुतली पो बनिने हो कि भन्ने भयमा उनीहरूको यात्रा कुकुनभित्रै सकिने पो हो कि ! मलाई डर लाग्छ, यो निस्सारतामा सुजितले नभनून्– आखिर सिनेमा किन बनाउने ?

प्रिय अपरिचित,

ओसिलो मन लिएर म यो लेख बिट मार्न लागेको छु । हामी अपरिचितलाई यति धेरै सामीप्य बनाउने ताकत राख्ने यो सिनेमालाई सलाम गर्दै म निदाउने तरखर गर्छु । मध्यरात भइसक्यो, सायद तपाईं यतिबेला मस्त निद्रामा हुनुहुन्छ । समयले दिएको सुविधा प्रयोग गर्दै फेरि एकपटक त्यही धुन बजाउँदै छु । कुनै बेला यो धुन अलार्म बनेर हामीलाई बिउँझाउँथ्यो । यतिबेला लोरी बनाएर म निदाउने चेष्टा गर्दै छु–

सबलाई जय होस्...जागोस् राष्ट्रिय गाथा...।

प्रकाशित : आश्विन १, २०७९ ०८:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×