अनुवाद बर्बाद किन नहोस् !- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
कोसेली

अनुवाद बर्बाद किन नहोस् !

बजारमा अनूदित रचना र कृतिहरु बरोबर देखापर्ने गरेका छन्, खासगरी अंग्रेजी भाषाबाट नेपालीमा । तर, अंग्रेजीका पारिभाषिक शब्दहरुको मानक अझै बनिनसकेको, अनुवाद–गुणवत्ताको मूल्याङ्कन हुने परिपाटी बसिनसकेको र अनुवाद सीपमाथि कुनै तालिम, प्रशिक्षण कतैबाट हुने नगरेको आजको अवस्थामा सहीभन्दा गलत अनुवादले प्रश्रय पाएमा आश्चर्य मानिरहनु पर्दैन ।
वसन्त थापा

‘हिमाल’ मासिक पत्रिकामा एउटा आवरण–कथा आएको थियो गत साल कात्तिकको अंकमा । त्यसको शीर्षक थियो– ‘सौम्य शक्ति’ । त्यसै शीर्षकलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएका थिए त्यसमा प्रकाशित प्रायः आलेखहरू । यसअघि नदेखिएको, नेपाली शब्दकोशमा प्रविष्टि नभएको र अचानकझैं देखा परेको पारिभाषिकजस्तो देखिने यस नौलो शब्दावलीको अर्थ के हो ?

केहीबेर यसै अन्योलमा पत्रिकाका पानाहरू अगाडि–पछाडि पल्टाउँदै जाँदा फ्याट्ट बल्यो दिमागी ट्युबलाइट र बोध भयो, ‘ए, अंग्रेजीको ‘सफ्ट पावर’ पो भन्न खोजिएको रहेछ ।’

तर, त्यस ज्ञानबोधका साथसाथै अर्को पूरक प्रश्न पनि उब्जियो मनमा– के ‘सौम्य शक्ति’ ले अंग्रेजी ‘सफ्ट पावर’ को सही अर्थ बोध गराउँछ ? के यो अनुवाद उपयुक्त छ ?

नरम, कोमल, मुलायम, नाजुक भन्ने बुझाउँछ अंग्रेजीको ‘सफ्ट’ शब्दले । तिनको पर्यायमा सौम्य शब्द पनि नपर्ने होइन । तर, ‘सफ्ट’ जोडिएर बनेका अंग्रेजीका अन्य संयुक्त शब्द पनि छन्, जस्तै ः ‘सफ्ट वाटर’, ‘सफ्ट भ्वायस’, ‘सफ्ट वेयर’, ‘सफ्ट कपी’, ‘सफ्ट सोयल’ आदि । अब ‘सौम्य शक्ति’ कै सिद्धान्त अनुसरण गरेर तिनलाई नेपाली स्वरूप दिने हो भने भन्नुपर्ने हुन्छ : सौम्य जल, सौम्य आवाज, सौम्य माटो, सौम्य प्रतिलिपि, सौम्य असबाब आदि । यसैअनुरूप चल्ने हो भने अंग्रेजीको ‘सफ्ट सोप’ को अनुवाद त कस्तो पो होला !

चलनचल्तीमा बरोबर आइरहने अंग्रेजी शब्दलाई नेपाली स्वरूप दिने ‘हिमाल’ पत्रिकाको सम्पादकीय टोलीको सत्प्रयासलाई मान्दामान्दै पनि ‘सौम्य शक्ति’ ले मूल शब्दको अर्थ वहन गर्न नसकेको र यो एकांगी तथा अपूर्ण छ भन्नैपर्छ ।

‘हिमाल’ पत्रिकामा सौम्य शक्ति भनेर छापिएको केही पछि स्तम्भकार सीके लालले ‘कान्तिपुर’ दैनिकको आफ्नो लेखमा अंग्रेजीको त्यसै शब्दलाई बुझाउन ‘नम्र शक्ति’ भनेर लेखे । त्यसमा पनि चित्त नबुझेर यस पंक्तिकारले मोबाइल फोनमा उनलाई सन्देश पठायो ः ‘नम्र’ नभनी ‘नरम’ भन्नु पो राम्रो होला कि’ भनेर । उनले पंक्तिकारको सुझाव सही हो भन्दै पुनर्विचार गर्ने बताए । यो थियो २ तारिख डिसेम्बर २०२१ को कुरा ।

अनुवाद गर्दा शब्दको अन्यान्य प्रयोग कस्तो हुन सक्छ त्यसबारे पनि विचार पुर्‍याउनुपर्ने हुन्छ । अनि मूल भाषाको शब्दलाई जस्ताको तस्तै ठाडो र शाब्दिक अनुवाद गर्ने प्रयास नगरी त्यसमा अन्तरनिहित लाक्षणिक अर्थ र भावलाई समात्ने उपाय व्यावहारिक हुन्छ । ‘सफ्ट पावर’ विपर्याय हो ‘हार्ड पावर’ को । हार्ड पावरलाई ‘कडा शक्ति’ वा ‘कठोर शक्ति’ भनेर ठाडो गरी नसमातेर त्यसलाई ‘यान्त्रिक शक्ति’ भनेर बुझ्ने हो भने त्यसको विपर्याय ‘मानव शक्ति’ हुन जान्छ । अझ यसको विस्तारित अर्थ मानव सृजनाशक्ति भनेर बुझ्न सकिन्छ । अरूसित कम्प्युटर, सुपर कम्प्युटर, रकेट आदिको निर्माण गर्ने यान्त्रिक शक्ति छ भने हामीसित केही नयाँ रचना गर्ने, सृजना गर्ने मानवोचित प्रतिभाको शक्ति छ, जस्तो साहित्य, संगीत, कला इत्यादि सृजना गर्ने शक्ति । सफ्ट पावरको निहितार्थ त्यही हो । अब ‘सौम्य शक्ति’ ले मूल शब्दको मर्म र अर्थलाई कुन हदसम्म समात्न सक्यो वा सकेन त्यो आफैँंमा छलफलको विषय हुन सक्छ ।

‘हिमाल’ समूहकै सम्पादकीय ज्यासलबाट निसृत र त्यही वृत्तबाट बहुधा अभ्यास गरिने अर्को एउटा शब्दको उल्लेख गर्नु पनि यहाँ सान्दर्भिक होला । त्यो शब्द हो – लोकरिझ्याइँ । यो अंग्रेजी शब्द ‘पपुलिज्म’ लाई बुझाउन उपयोग गरिएको नेपाली शब्द हो । अचेलभरि विश्व राजनीतिमा जताततै ‘पपुलिज्म’ को लहर चलेको छ र ‘पपुलिस्ट’ हरू नै शासनसत्तामा पुगिरहेका छन् । त्यही भएर ‘पपुलिज्म’ को नेपाली समानार्थी शब्द खोज्ने क्रममा देखा पर्न गएको हो– लोकरिझ्याइँ । यो आफैंमा त्यति खराब रूपान्तरण देखिँदैन, तर समस्या कहाँ पर्न जान्छ भने लोकरिझ्याइँ गर्ने ‘पपुलिस्ट’ लाई चाहिँ के भन्ने ? यी दुवै अंग्रेजी शब्दका लागि सीके लाल भने ‘लोकरञ्जन’ वा ‘जनरञ्जन’ र ‘लोकरञ्जक’ वा ‘जनरञ्जक’ शब्द चलाउँछन् । आकाश–पाताल एक गरेर जनतालाई खुसी पार्ने, फुल्याउने, उचाल्ने, मख्ख पार्ने, सपना देखाउने काम ‘पपुलिज्म’ हो भने त्यस्तो काम गर्ने राजनीतिक नेता ‘पपुलिस्ट’ हो । अर्थात् दुवै खाले संज्ञालाई बरु सीके लालको अनुवादले समात्न सकेको देखिन्छ यसरी हेर्दा । यद्यपि यी शब्दावली हिन्दीमा पहिलेबाटै प्रयुक्त हुँदै आएका हुन् ।

पत्रपत्रिकामा नेपाली भाषामा लेखरचना छपाउने प्रायः सबैजसो विद्वान् आफूले लेखेका कुरामा जोड दिन वा त्यसलाई प्रस्ट्याउन नेपाली रूपान्तरणका साथै त्यसको अंग्रेजी मूल शब्दलाई देवनागरीमा कोष्ठकभित्र पनि दिने गर्छन् । तिनमा सीके लाल एक्ला छैनन् । प्रा. कृष्ण खनाल, प्रमोद मिश्र, कनकमणि दीक्षित, उत्तमबाबु श्रेष्ठ, अच्युत वाग्ले, राजेन्द्र महर्जन प्रभृत्ति धेरै जना पर्छन् । व्यावसायिक अभ्यासका कारण अंग्रेजीमा बढी हात चल्ने भएकाले सम्भवतः उनीहरू त्यसो गर्छन् । या हुन सक्छ, अंग्रेजीमा सोचेर नेपालीमा लेख्ने गर्छन् उनीहरू । त्यसले गर्दा उनीहरूलाई नेपाली समानार्थी शब्द खोज्नुपर्ने हुन्छ र करबलले अनुवाद गर्न पुग्छन्, तर आफूले सुझाएको नेपाली रूपान्तरणप्रति आफैं पक्कापक्की नभएकाले कोष्ठकमा अंग्रेजी शब्द पनि खुलाउने दुःख गर्छन् ।

प्राध्यापक दुर्गाप्रसाद भण्डारी थिए, अंग्रेजी भाषा साहित्यका पोख्त विद्वान् र नेपाली भाषाका उत्तिकै सिद्धहस्त लेखक । उनका प्रबन्धहरूको सँगालो ‘मृगस्थली’ शीर्षक पुस्तकमा संगृहीत रचनाहरूमा धेरै अंग्रेजी शब्दहरूको रोचक नेपाली अनुवाद पाइन्छन् । ‘प्लेटोनिक लभ’ लाई ‘अशरिरी प्रेम’, ‘की होल’ लाई ‘कुञ्जी छिद्र’, ‘नोस्टाल्जिया’ लाई ‘स्मृतिरमण’ भनेर प्रा. भण्डारीद्वारा अनुवाद गरिएका शब्दहरू यस पंक्तिकारको स्मृतिपटलमा नमेटिनेगरी अंकित छन् ।

तर, सबै लेखकले गरेका शब्दानुवादलाई आँखा चिम्लेर स्वीकार गरिहाल्न भने सकिन्न । ती सही नहुन सक्छन् वा तिनले मूल शब्दको अर्थ स्पष्ट रूपले वहन गर्न नसकेको हुन सक्छ । वास्तवमा कोष्ठकभित्र अंग्रेजी मूल शब्द राखिएबाट नै अनुवादको अपूर्णता प्रकट हुन्छ । प्रयुक्त नेपाली शब्दबाटै पाठकले अर्थबोध गर्न सक्नुपर्छ । तब मात्रै पाउँछ अनुवादले पूर्णता ।

त्यसै हुनाले त्यस्ता शब्दानुवाद तत्तत् लेखकको निजी सृजना र पेवाझैं बन्न गएका छन् । एउटाले गरेको अनुवाद अर्कोले टिपेर चलाएको पाइँदैन । कतिपय शब्दानुवाद सही नै भए पनि तिनले आम मान्यता पाएर प्रचलनमा आएको देखिँदैन । तर, फेरि अर्कातिर अमुक स्रोतबाट निसृत शब्दानुवादहरू छ्यासछ्यास्ती पाइन्छन् र केही कारणले तिनको प्रचलन व्यापक भएको देखिन्छ गलत र नमिल्दा नै भए पनि । अहिलेलाई यसका दुईवटा उदाहरण अघि सार्न सकिन्छ– ‘जवाफदेहिता’ र ‘बालमैत्री’ वा मैत्रीको पुच्छर जोडेर बनाइएका पाठकमैत्री वा वातावरणमैत्री आदि शब्दहरू ।

अंग्रेजी भाषाको तालमा हिँड्ने रहरबाट प्रेरित सम्भवतः कुनै अंग्रेजीबाज विकासे बुद्धिजीवीका अधकल्चा दिमागका उपज हुन् व्याकरणीय सिद्धान्तविपरीत बनेका यी शब्दहरू । विकासेहरूको कार्यशैली नै शब्दजाल बुनेर कुनै कुरालाई चिटिक्क गरी प्रस्तुत गर्ने हुन्छ । जस्तो उनीहरूले लेख्ने दस्तावेजमा ‘गरिब’ र ‘गरिबी’ भन्ने शब्दावली भरिसक्के पर्दैन । तिनका ठाउँमा ‘विपन्न’ र ‘विपन्नता’ शब्दावली उपयोग गर्छन् । त्यो पढ्ने गरिब पनि ‘हामी गरिब होइन विपन्न पो रहेछौं’ भनेर मख्ख पर्छ । यो ‘जवाफदेहिता’ भन्ने कुरूप शब्द पनि त्यही बाटो भएर भित्रिएको हो नेपाली शब्द संसारमा । अंग्रेजीको ‘एकाउन्टेबिलिटी’ शब्दको बलात् गरिएको नेपालीकरण हो यो । वास्तवमा अंग्रेजीको ‘एकाउन्टेबिलिटी’, ‘रेस्पोन्सिबिलिटी’, ‘एन्सरेबिलिटी’ आदि शब्दको तात्त्विक अर्थ एउटै हो — जिम्मेवारी । ‘यस घटनाको जिम्मेवारी कसको हो’ वा ‘यस घटनाको जवाफदेही कसको हो’ वा ‘यस घटनाको उत्तरदायित्व कसको हो’ भन्ने वाक्यको अर्थ एउटै लाग्छ । तर, हामीले बुझ्यौं, कसैलाई समात्न पर्‍यो भने उसलाई ‘एन्सरेबल’, ‘रेस्पोन्सेबल’ होइन ‘एकाउन्टेबल’ पो बनाउनुपर्छ भनेर । त्यसैले ‘एकाउन्टेबिलिटी’ भन्ने शब्दलाई के–के न पाएझैं गरी समात्यौं र सुझी न बुझी भन्न थाल्यौं ‘जवाफदेहिता’ । यसो गर्दा हामीले जवाफदेही आफैंमा काफी छ र त्यसले ‘एकाउन्टेबिलिटी’ को अर्थ वहन गर्छ भन्ने बुझेनौं । अनि अरबी/फारसी मूलको यस शब्दमा असुहाउँदो गरी ‘ता’ वर्णको फुँदा हाल्ने हाँसउठ्दो काम गर्‍यौं — दौरा सुरुवालमाथि टाई भिरेजसरी । अब कसरी बुझाउने ती अंग्रेजीबाजहरूलाई– भन्नै छ भने जवाफदेही भन्नोस् त्यसमा अनावश्यक ‘ता’ प्रत्यय थपेर जवाफदेहिता नभन्नोस्, त्यो अशुद्ध हो भनेर ?

अब पछिल्तिर ‘मैत्री’ जोडिएको शब्दको चर्चा गरौं, जस्तै ‘बालमैत्री’ । अंग्रेजीको ‘चाएल्ड फ्रेन्डली’ लाई जान्नेसुन्ने भनाउँदाहरूले दिएको नेपाली रूप हो यो । ‘फ्रेन्डली’ जोडिएका अरू पनि अंग्रेजी शब्द प्रचलित छन्— रिडर फ्रेन्डली, इन्भाइरन्मेन्ट फ्रेन्डली आदि । सबैले बुझेकै कुरा हो– मैत्री भनेको मित्रता हो, मितेरी हो, दोस्ती हो, जसलाई बुझाउने अंग्रेजी शब्द हो ‘फ्रेन्डसीप’ । ‘फ्रेन्डली’ को अर्थ त मित्रवत्, मित्रतापूर्ण भन्ने लाग्छ । अंग्रेजीमा ‘ही इज फ्रेन्डली’ भन्दा त्यसको अर्थ ‘ऊ मिलनसार वा फरासिलो छ’ भन्ने अर्थ लाग्छ । त्यसैले ‘फ्रेन्डली’ लाई जसरी मैत्री भनेर प्रयोग गरिएको छ त्यो गलत छ । त्यसको सट्टा बरु ‘अनुकूल, सुहाउँदो, हितैषी, हितकारी, उपयोगी, उपकारी’ जस्ता शब्द उपयोग गरेर वातावरणसुहाउँदो, वातावरणअनुकूल, बालोहितकारी, जनहितैषी आदि सद्दे शब्दको निर्माण गर्न सकिन्थ्यो । तर, यिनै बिसद्दे शब्दहरूको प्रचलन रोक्नै नसकिने गरी व्यापक बन्न गएको छ ‘बाइरोडको बाटो’ जस्तै । बरु ‘बाइरोडको बाटो’ लाई एक हिसाबले ठीक हो भन्न सकिएला, किनभने यसको सृजना जनबोलीबाट भएको हो । तर, मैत्री जोडिएका माथि उल्लिखित शब्दहरूलाई स्विकार्नु गाह्रो छ, किनभने यिनको निर्माण अधकल्चा बुज्रुकहरूको अल्पज्ञानका कारण भएको हो । अर्को कुरा, कथ्य रूप मात्र छ बाइरोडको बाटाको, लेख्य छैन । तर, जवाफदेहिता र बालमैत्री जस्ता शब्दहरूको लेख्य रूप भाषालाई बिटुल्याउँदै निर्बाध अघि बढिरेहको छ, जो भाषाको संवर्द्धन चाहनेहरूका लागि चिन्ताको विषय हो । यस्ता अरू पनि बग्रेल्ती छन् बेढंगका शब्दानुवाद । यी त केवल नमुना हुन् ।

के ठीक हो के बेठीक हो र अनुवादमा केलाई मानक मान्ने त्यो भनिदिने कुनै निकाय वा आधिकारिक संस्था हामीकहाँ भइदिएन । अनुवाद त्रुटिपूर्ण भएमा त्यो औंल्याइदिने कोही भएन । बरु राणाकालमा नेपाली भाषा प्रकाशिनी समितिअन्तर्गतको नेपाली भाषानुवाद परिषद्ले अनुवादको कार्यलाई नियन्त्रण र नियमन गर्ने चलन रहेको थाहा हुन्छ जनकलाल शर्माको संस्मरणात्मक लेखबाट । उनको एउटा लेखमा उल्लेख भएअनुसार, व्यक्ति र पसलको नामपाटीसमेत भाषानुवाद परिषद्को स्वीकृतिबेगर जथाभावी राख्न पाइन्नथ्यो उसबेला । कलकत्तामा पढेर ‘डेन्टल सर्जन’ बनेका व्यक्तिले सोही नाउँको सूचनापाटी राखिपाउन गरेको निवेदनमा निजलाई ‘दन्तचिकित्सक’ र एउटा हजाम पसलको नामपाटी ‘गणेश एन्ड ब्रदर्श’ राखिपाऊँ भनेर कसैले चढाएको अर्को निवेदनमा ‘गणेश र दाजुभाइ’ राख्नु भन्ने आदेश परिषद्ले दिएको प्रसंग उनले लेखेका छन् । सन् १९७० मा पहिलोचोटि काठमाडौं आउँदा यस पंक्तिकारले ‘फलाना केश कर्तन सदन’ भन्ने नामपाटी खिचापोखरीमा देखेको थियो । धरानमा ‘सेलुन’ भन्न र सुन्न अभ्यस्त यस पंक्तिकारका लागि नौलो कुरा थियो त्यो । त्यसैगरी ‘चमेनागृह’ पनि धरानमा रहँदा नसुनेको अर्को शब्द थियो । सम्भवतः उहिलेकै भाषानुवाद परिषद्को हैकमको रहलपहल प्रभाव थिए ती नामपाटी ।

विश्वका भाषाहरूमा वलिष्ठतम स्थानमा रहेको अंग्रेजी भाषासितको हाम्रो दैनन्दिन कारोबार बढिरहेको छ र यो बढी नै रहनेछ । यसमा किञ्चित् शंका छैन । विशाल भाषा भण्डारको धनी अंग्रेजी भाषाको शब्दकोशमा ४ लाखभन्दा बढी मूल शब्द समेटिएको मानिन्छ र प्रत्येक वर्ष घटीमा तीन हजार नयाँ शब्दले त्यसमा प्रविष्टि पाउँछन् भनिन्छ । त्यसको तुलनामा हाम्रो ‘नेपाली बृहत् शब्दकोश’ मा ६० हजार पनि शब्द छैनन् । अहिले बल्ल अनेक राष्ट्रिय भाषा र अन्य नानाविध स्रोतबाट तानतुन गरेर अर्को ९० हजार शब्द थप्ने काम भइरहेको बुझिएको छ । त्यो थपिए पनि हाम्रो शब्द भण्डारले अंग्रेजीसित कुम जोड्न सक्ने अवस्था त छँदै छैन । यस्तो अवस्थामा ‘ब्लाक’ भनेको ‘कालो’ भने जसरी हरेक अंग्रेजी शब्दको ठ्याक्क मिल्ने शब्द हामीसित नहुनु स्वाभाविक हो । त्यसो गर्न खोज्नु अंग्रेजीको हात्ती लम्काइ देखेर धुरी चढ्न खोज्नुजस्तो मात्र हुनेछ । त्यस्तो समृद्ध भाषाको शब्दशब्दको ठ्याक्कै मिल्ने नेपाली रूपान्तर पाउन सकिएन भनेर हतारिँदै जथाभावी अनुवाद गर्न जरुरी छैन । छैन वा भेटिएन भने अंग्रेजी मूलकै शब्द चलाउँदा पनि केही फरक पर्दैन । दक्षिण अमेरिकाको ‘पाम्पास’ लाई पाम्पास नै भनौं न किन घाँसे मैदान भनिरहनुपर्‍यो ? अफ्रिकी महादेशको चिनारी बनेको ‘बाओबाब’ वृक्षलाई त्यही नामबाटै पुकारौं न । परम्परागत रूसी जनजीवनको हिस्सा मानिएको ‘समोबार’ लाई बुझाउन किन अर्को शब्द खोजिराख्न पर्‍यो ? अनि धैर्यपूर्वक खोजीपसे अप्ठेरो ठानिएको अंग्रेजी शब्दको नेपाली रूपान्तर पनि फेला पर्न सक्छ । हत्त न पत्त ‘भोयरिज्म’ भनिहाल्न पर्दैन । खोजेमा ‘दर्शन रति’ वा ‘दृश्यसुख’ भनेर अरूले चलाएको मिल्ने शब्द पनि भेट्टाउन सकिन्छ । अंग्रेजीको ‘अल्टिमेटम’ नेपालीमा ‘अन्तिमेत्थम्’ हुन सक्छ भनेर हामीमध्ये कतिले हेक्का राखेका छौं ? यो त ‘बृहत् नेपाली शब्दकोश’ मा उल्लेख भएकै शब्द हो । हाम्रो भाषा भण्डार अपेक्षाकृत सानै भए पनि हामीसँग पनि यस्ता शब्दहरू छन्, जसको सही अर्थ दिने शब्दहरू अंग्रेजीमा पनि पाइँदैनन् । एकल शब्दमा हामी कमजोर नै छौं, तर दुई–चार शब्द बढी खर्चेर व्याख्या गरी त्यस समस्याको निराकरण खोज्न सकिन्छ । तसर्थ मिहिनेतसाथ खोजेमा भेटिन सक्छ, नभए नयाँ शब्दको निर्माण गर्न पनि पछि हट्न हुँदैन । हो, मिहिनेत भने दुवै अवस्थामा उत्तिकै चाहिन्छ । हामीले परिशुद्ध पारिभाषिक शब्द खोज्न, केलाउन परेमा निर्माण गर्न र तिनको संग्रह गर्नलाई मिहिनेत गर्न बाँकी नै रहेको तथ्य भने एकदम सत्य हो ।

यस सन्दर्भमा भारतले केन्द्रीय स्तरमा गरेको प्रयास र अभ्यास हाम्रा लागि मननीय हुन सक्छ साथै अनुकरणीय पनि । हिन्दी भाषामा अन्तर्निहित कमीकमजोरीलाई महसुस गरेर जवाहरलाल नेहरू प्रधानमन्त्री छँदै सन् १९६१ मा भारतको केन्द्रीय सरकारले एउटा आयोग बनायो ‘वैज्ञानिक तथा तकनिकी शब्दावली आयोग’ नामको । त्यस आयोगको मुख्य काम थियो– अंग्रेजी भाषाका पारिभाषिक शब्दहरूलाई हिन्दीमा रूपान्तरण गर्ने । रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र, वनस्पति, गणित आदि विज्ञानका यावत् हाँगाबिँगादेखि लिएर समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, मानवशास्त्र, राजनीति, दर्शन, भाषाशास्त्र, ललितकला र संगीत आदि समाजविज्ञानअन्तर्गतका विषयमा देशभरिका कहलिएका विद्वान्हरूलाई समावेश गरी आयोगले समितिहरू बनायो । संवैधानिक र कानुनी शब्दहरूको हिन्दी रूपान्तरणका लागि छुट्टै ‘विधि शब्दावली’ समिति पनि बनायो भारत सरकारले उसैबेला । सम्बन्धित समितिहरूले लोकव्यवहारमा रहेका रैथाने र प्रान्तीय भाषाहरूमा प्रचलित शब्दहरूको निरूपण गर्‍यो । नयाँ निर्माण गरिनुपर्ने शब्दहरूलाई संस्कृतका धातुहरूका आधारमा बनायो । यो एउटा बृहत् आयोजना थियो, समय त लाग्यो । तर, आयोगले ‘बृहत् पारिभाषिक शब्द संग्रह’ नाम दिएर सन् १९७३ मा मानविकी तथा सामाजिक विज्ञान शब्दावली दुई ठेलीमा र विशुद्ध विज्ञान विषयक शब्दावली अर्को दुई ठेलीमा प्रकाशित गरायो । ‘विधि शब्दावली संग्रह’ त त्यसअघि सन् १९७० मै प्रकाशित भइसकेको थियो । ती शब्दसंग्रहमा भेटिन्छ ‘कम्प्युटर’ शब्दलाई उसैबेला उनीहरूले हिन्दीमा ल्याएका थिए ‘अभिकलित्र’ भनेर । उनीहरूले यन्त्र कम्प्युटरलाई अभिकलित्र भने अनि व्यक्तिलाई अभिकलक । ‘कम्प्युटिङ’ कार्यलाई उनीहरूले अभिकलन भने । कालान्तरमा कम्प्युटर बुझाउनलाई उनीहरूले ‘संगणक’ भन्ने शब्द पनि चलाउन लागे । अभिकलित्र वा संगणक दुवै निर्माण गरिएका शब्द हुन्, जसको प्रचलन व्यवहारमा विरलै भेटिन्छ, त्यो अर्को कुरा हो । तर, उनीहरूले आवश्यक परे उपयुक्त अवसरमा उपयोग गर्ने सकिने आफ्नो भन्ने शब्द त निर्माण गरे, गाँठी कुरा त्यो हो ।

साथै ‘एकेडेमी’ लाई अकादमी, ‘टेक्निकल’ लाई तकनिकी, ‘क्लासिक’ लाई क्लासिकी, ‘कोडिफिकेसन’ लाई कोडीकरण, ‘कम्प्युटराइज्ड’ लाई कम्प्युटरीकृत भनेर हिन्दीकरण पनि भारतीयहरूले गरे । अलेक्जेन्डर हिन्दीमा सिकन्दर कहलिन्छ, प्लेटो अफलातुन र एरिस्टोटल अरस्तु । ग्रेगोरियन पात्रोका महिनाहरूलाई पनि हिन्दीकरण गरेर उनीहरू भन्छन् ः फरवरी, मई, अगस्त, सितम्बर, अक्टुबर, दिसम्बर । नेपालीमा भने कोही मे भन्छौं, कोही ‘मई दिवस’ मनाउँछौं । कोही अगस्ट भन्छौं, कोही अगस्त लेख्छौं । हामीले प्लेटो भन्ने कि अफलातुन ? अरस्तु भन्ने कि एरिस्टोटल ? अलेक्जेन्डर भन्ने कि सिकन्दर ? यो अन्योल कायम छ र हामी आफुखुसी तिनलाई चलाउँछौं मानकीकरणको वास्ता नगरी ।

हामीले अनुवादको सर्वप्रचलित, सर्वग्राह्य, सर्वस्वीकृत मानक स्थापित गर्न नसकेकाले यस्तो अन्योल रहन गएको हो । त्यस्तो मानक स्थापित गर्ने दिशातर्फ संगठित, व्यवस्थित र आधिकारिक पाइला हामीले कहिल्यै चालेनौं । सिद्धान्ततः यो काम गर्नुपर्ने हो प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाली विभागले र शिक्षा मन्त्रालयले । सरकारको सरोकारवाला मन्त्रालयले पारिभाषिक शब्दहरूको संग्रह र निर्माणको प्रयोजनकै लागि निश्चित हदम्याद र जिम्मेवारी दिएर एउटा उच्चस्तरीय निकाय गठन गर्नुपर्ने हो । त्यस्तो निकायले नेपाली पारिभाषिक शब्दहरूको आधिकारिक र प्रामाणिक संग्रह निकाल्नुका साथै त्यसलाई अद्यावधिक पनि गरिराख्नुपर्ने हो, जसरी हाम्रो छिमेकीले उहिल्यै गरिसकेको छ ।

भारतीय लेखिका गीताञ्जली श्रीद्वारा लिखित हिन्दी उपन्यास ‘रेत समाधि’ को अंग्रेजी अनुवाद ‘टुम्ब अफ स्यान्ड’ इन्टरन्यासनल बुकर प्राइजबाट केही समयअघि पुरस्कृत भएबाट अनूदित कृतिलाई बेलायतमा कुन हदसम्म प्रोत्साहन दिने गरिन्छ, त्यो बुझ्न सकिन्छ । त्यो पुरस्कार विश्वका अन्य भाषाबाट अंग्रेजीमा अनुवाद गरेर बेलायतमा छापिएको पुस्तकलाई दिने गरिन्छ । अरू भाषाको राम्रो साहित्यलाई उत्कृष्ट अनुवाद गरेर ल्याई अंग्रेजी भाषाको ज्ञानभण्डार बढाएबापत दिइएको हो त्यो पुरस्कार । मूल कृतिको मौलिकता त यसै पनि बेजोड हुनैपर्‍यो, त्यसको अनुवाद पनि उत्तिकै उम्दा हुनुपर्‍यो । अनुवाद झुर भएमा मौलिक कृतिको रस पनि हराउँछ । त्यसैले त्यस पुरस्कारको राशिमा मूल लेखक र अनुवादक दुवैको बराबर भागीदारी हुन्छ । हामीकहाँ अनेकन् किताबहरूको अनुवाद गर्ने काम भइरहेकै छ, खास गरी अंग्रेजीबाट । तर, त्यस्ता अनूदित किताबहरूको अनुशीलन, परिशीलन गर्ने र तिनको गुणवत्ताको जाँचपरख गर्ने काम भने व्यवस्थित तवरमा हुन सकेको छैन । उत्कृष्ट ठहरिएको अनूदित कृतिलाई पुरस्कृत गर्ने काम त धेरै टाढाको कुरा भयो ।

आफ्नो भाषाको भण्डार भर्न र साहित्यको श्रीवृद्धिका लागि अरू भाषाका उत्कृष्ट कृतिहरूलाई अनुवाद गरेर नेपाली भाषामा ल्याउनु एकदम जरुरी छ, तर सही तरिका र सही ढंगले । त्यसका लागि अनुवाद कर्मलाई हरसम्भव तरिकाले प्रोत्साहित गरिनु आवश्यक छ । तर, स्वाङ्गे प्राज्ञ, झोले अध्यापक, खरिदिएको प्रमाणपत्र बोक्ने विद्वान् र मूढमतिका नेताहरूको बोलवाला भएको मौजुदा माहोलमा अनुवाद प्रवर्द्धन र भाषा संवर्द्धनबारे सोच्ने फुर्सद कसैलाई देखिन्न । न कुनै प्रोत्साहन, न कुनै मार्गदर्शन, न कुनै प्रशिक्षण ! भुइँफुट्टा तालमै चलिरहेको छ, हामीकहाँ अनुवाद कर्म । यस्तो अवस्थामा नेपाली अनुवाद बर्बाद किन नहोस् ?

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७९ ०८:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हामी यस्ता किन छौं ?

हामी यति हिंस्रक किन छौं ? मान्छे ‘इभोलुसन’ मार्फत विकसित हुँदै गइरहेको हो भने किन सभ्यताकै ठूलो नरसंहार बीसौं शताब्दीमा आइपुगिसकेपछि पनि भयो ? संस्कृति, राज्य, धर्म जसरी निर्माण भएका छन्, त्यस प्रक्रियामा ‘ब्रेनको इभोलुसन’ कसरी भइरहेको छ ? प्राध्यापक रोबर्ट स्यापोल्स्कीको किताब ‘बिहेभ’ ले शताब्दियौंदेखि मान्छेले खोजिरहेका जटिलतम प्रश्नमाथि विमर्श गरेको छ ।
विष्णु सापकोटा

आजको विषयवस्तुमा पस्नुअघि एउटा आफ्नै कथा भन्नु जरुरी छ ।

स्याङ्जाको सबैभन्दा पुरानो भनेर चिनिएको म पढ्ने मातृभूमि स्कुलमा त्यो दिन मध्यान्तर सकिँदै थियो । माध्यमिक तहका विद्यार्थीबीच सानातिना हात हालाहालका घटना त कहिलेकाहीं भई नै रहेका हुन्थे । तर, त्यस दिनको घटना विशेष थियो ।

सिद्धार्थ राजमार्गतिर घर भएका हामीहरूका लागि स्कुल हाम्रोतर्फबाट आँधीखोलाको पारि थियो । अर्थात् आँधीपारि । हामी नौ कक्षामा हुँदा आँधीपारितिरको सबैभन्दा दादा बले अर्थात् बलबहादुर थियो । आँधीवारितिरको दादा तेजे अर्थात् तेजबहादुर थियो । खै के अलिखित समझदारी हुँदो हो यी दुईका बीच कुन्नि ? यिनीहरू त्यस दिनसम्म एकअर्कासँग कहिल्यै भिडेका थिएनन् । तागतमा पछाडि भएका हामी निर्धा ‘फुच्चे’ हरूका के मनोविज्ञान हुँदो हो खै ? बले र तेजे ‘सिंगल’ लडे भने कसले जित्दो हो भनेर हामी जहिल्यै उत्सुक हुन्थ्यौं ।

‘हाफ टाइम’ सकिनैलाग्दा जब हामीहरू खाजा खाएर प्रांगणतिर आउँदै थियौं, वरिपरिका कुनाहरूबाट स्कुलका लगभग सबै विद्यार्थी स्तब्ध भएर बीच चौरको दृश्य हेरिरहेका थिए । बले र तेजेले एकअर्कालाई सके जति हानिरहेका थिए । पहिलोपटक स्कुलका आँधीवारि र पारि दुईतिरका यी दुई जना दादाहरूको ‘सिंगल–सिंगल’ परिरहेको थियो । उनीहरू नलडुन्जेल ‘यिनीहरू लडे भने हेर्न मजा हुन्थ्यो’ भन्ने अवचेतनको कामना एउटा कुरा थियो, तर उनीहरू वास्तवमै लडिरहेको हेर्नु एकदम डरलाग्दो भएको थियो । अझ यसकारण पनि कि अरू केटाहरू लडे भने बले वा तेजे जो नजिक आउँछ, उनीहरूमध्ये एउटाले छुट्याइदिन सक्थे । यहाँ त नजिक गएर उनीहरूको लडाइँ छुट्याउन सक्ने कोही थिएन । स्कुलका सरहरू (त्यतिबेला म्याडम कोही हुनुहुन्नथ्यो) खाजा खाएर फर्किसक्नुभएका थिएनन् । केही दूरी राखेर हामीहरू केवल हेरिरहेका थियौं । लडाइँको अन्त्य कसरी हुने हो ! त्रास झन् बढिरहेको थियो ।

उनीहरू लड्दालड्दै इतिहास, भूगोल र नेपाली विषयका सरहरू कताकताबाट आउँदै, सायद देखे नदेखेजस्तो गर्दै आफ्नो कार्यालयतिर जानुभयो । लडाइँ घरी बलेले जित्छजस्तो हुन्थ्यो, घरी तेजेले । तर, रोकिने छाँट थिएन । त्यही उत्कर्षबीच बलेले आफ्नो उचालेको हात केही लुलो पार्‍यो । तेजेले पनि अचानक आफ्नो आक्रमणको तेज घटायो । किनकि रमिते विद्यार्थीमध्ये कसैले भीडबाट अनायास उच्चारण गरेको थियो– बालचन सर ! बले र तेजे दुवैका आँखा पर दुईतले भवनको माथिको हेडसरको कोठाबाट बाहिर निस्कँदै गरेका बालचन्द्र थापामाथि परे । बालचन सर (हामी त्यसरी नै भन्थ्यौं) तलतिर झर्दै गर्दा हामी सबैले राहत अनुभव गर्‍यौं । बले र तेजे केही हुँदै नभएजस्तो पार्दै आफ्ना नियमितका संगतिसँग मिसिँदै तितरबितर भए ।

जीवनमा यति नसोच्नुपर्ने विषय सोचेको छु नि मनमनै, ती किन सोचेको हुँला भनेर आफैंलाई सम्झाउन सजिलो भएको छ ।

रोबर्ट स्यापोल्स्की

मान्छेको जीवनमा औसतमा एक दिनमै कति घटना भएका हुन्छन् । कतिमा रमिते भइएको हुन्छ । ती कति नै सम्झिएको हुन्छ र ! तर, बले र तेजेको त्यो ऐतिहासिक लडाइँ जसरी बिनाकुनै आवाज आफैं रोकिएको थियो, त्यो घटना मैले वर्षौंसम्म सम्झी नै राखेको थिएँ– सधैं विस्मित हुँदै । त्यसको सात वर्षपछि कीर्तिपुरमा पढ्दै गर्दा एक दिन मलाई थाहा भयो, बले र तेजेको लडाइँ कति बेला रोकिन्छ भनेर त त्यसको चार सय वर्षपहिले नै तय भएको रहेछ– जतिबेला अंग्रेजले आफ्नो साम्राज्य फैलाउन जताततै उपनिवेशहरू खडा गर्दै हिँड्न थालेका थिए । त्यतिबेला मलाई के थाहा सन् १८३५ मै बेलायती साम्राज्यले भारतमा अंग्रेजी शिक्षा ऐनमार्फत भारतीयहरूलाई आफ्नो भाषा र साहित्य पढाउन थालेको रहेछ । अंग्रेजी पढाउन मात्रै नेपालमा ऐन बनेको त सुनेको छैन, तर मैले जान्दादेखि नै बले र तेजेभन्दा मात्र होइन, ऐनभन्दा बलियो थियो– अंग्रेजी ।

बालचन्द्र सर अंग्रेजी पढाउनुहुन्थ्यो । ‘इङ्लिस सर’ वरिपरि आएपछि स्थानीय विद्यार्थीका लडाइँहरू बिनाआवाज रोकिन्थे । नेपाली र इतिहासका सरहरू सक्नुहुन्नथ्यो । अरू गणित, विज्ञानका सरहरूले जस्तो ‘इङ्लिस सर’ ले कसैलाई चड्कन लगाउनु पनि पर्दैनथ्यो । उहाँका लागि बेलायतीले त्यो काम दुई सय वर्षपहिले बन्दुक चलाएरै स्थापित गरिदिइसकेका थिए । मातृभूमि स्कुलमा मात्रै होइन, अंग्रेजी पढाउने सर कमजोर भएको मैले जिल्लाका अरू स्कुलमा पनि थाहा पाइनँ ।

नेपालमा त खासै कसैले कहिल्यै सोधेनन्, तर पछि पढ्न जाँदा होस् वा कामका सिलसिलामा बेलायत र अमेरिकातिरकै धेरै ‘अंग्रेज’ साथीभाइले उत्सुक भएर सोधे– ‘तैंलै नेपालमा अंग्रेजी साहित्य किन पढेको होस् ?’ त्यसपछि मलाई वास्तविक राजनीतिक उत्तरको जरुरी भएको थियो । त्यो उत्तर खोज्न थालेपछि मैले मेरो प्यारो बालचन्द्र सरलाई धेरै सम्झन थालेको हुँ ।

स्कुल सकेपछि पनि म बले र तेजेजस्तो बलियो हुने सम्भावना कहिल्यै थिएन । मेरो बलियो हुने एक मात्र उपाय थियो– अंग्रेजी । म अंग्रेजी साहित्य पढ्न आएको ऐतिहासिक कारण यही थियो होला, जुन सयौं वर्षपहिले विश्व इतिहासले तय गरिदिएको थियो ।

तर, इतिहास त्यतिमै कहाँ रोकिन्थ्यो र ! जब साहित्य पढ्नै थालियो– त्यसमा डुब्ने काम धेरै भयो, उत्रिने कम । कहिल्यै मान्छेका भावनाका पत्रहरूभन्दा ठूलो सत्य अरू केही नलाग्नेजस्तो भयो । आस्था भनेकै शब्दका शक्तिमाथि हुन थाल्यो र तिनका जादुसँग प्रेम । जीवनको सौन्दर्यानुभूति कलामार्फत हुने लत लाग्यो । विम्बमा भन्दा जीवन कविताजस्तो लाग्न थाल्यो, कविता जीवनजस्तो । कविताको ठाउँमा उपन्यास भने पनि भयो, चित्रकला भने पनि । बाहिर नभने पनि, नलेखे पनि, मनमा आउने भावनालाई गम्भीरतापूर्वक लिन थालियो । तर, यो सबै गत वर्षसम्मको कुरा थियो, जतिबेलासम्म मैले यो पुस्तक पढेको थिइनँ, जसबारे कुरा सुरु गर्नै इतिहासको यत्रो विचरण गर्नुपरेको छ ।

साहित्य भने पनि आखिर यो दर्शनतिर मिसिइहाल्छ, जसरी दर्शन साहित्यमा अभिव्यक्त हुन्छ । त्यसमाथि आफ्नै मनोवृत्तिका कारण पनि हुन सक्छ, हामी मान्छेले जे सोच्छौं, त्यस्तो किन सोच्छौं भन्ने विधामा मेरो पहिल्यैदेखि रुचि थियो । केही वर्षपहिले पढेको नोबेल पुरस्कार विजेता ड्यानिएल कान्हेम्यानको ‘थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो’ मेरो मन पर्नेमध्येको पुस्तक भएको थियो । त्यसैले यो भन्नु त अत्युक्ति नै हुन सक्छ कि एउटा पुस्तकले वर्षौंदेखिको मेरो चिन्तनको भँगालो नै बदलिदियो । तर, ढुक्कसँग केचाहिँ भन्न मन लागेको छ भने यो पुस्तक पढेपछि मनमा आउने विचार, भावना, आवेग, संवेग र आफ्नै कुनै घटनाप्रतिका प्रतिक्रियालाई पहिलेभन्दा बढी अवलोकन र परीक्षण अवश्य गर्ने गरेको छु । मैले जे सोचेँ, त्यस्तो किन सोचेँ ? मैले जे गरेँ, त्यस्तो किन गरें ? हामीले जे पनि गर्छौं, यो सबै गर्ने–गराउने वा नगर्ने–नगराउने आखिर हाम्रो दिमागले नै हो । त्यसले काम कसरी गर्छ त ? अथवा त्यसले जसरी काम गर्छ, त्यसरी किन गर्छ ? स्ट्यान्फोर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक रोबर्ट स्यापोल्स्कीको किताब ‘बिहेभ’ ले शताब्दियौंदेखि मान्छेले खोजिरहेका यस्ता जटिलतम प्रश्नको वैज्ञानिक ‘उत्तर’ दिएको छ । यी यस्ता आदिम प्रश्न हुन्, जसको अन्तिम उत्तर सायद कहिल्यै पाइनेछैन । तर, उनको किताबलाई सम्बन्धित विधाका धेरै विद्वान्ले हाम्रो दैनन्दिनको मानव आचरण कसरी तय हुन्छ र समग्र व्यक्तित्वले कसरी आकार ग्रहण गर्छ भनि बुझाउने अहिलेसम्मकै सबैभन्दा उत्कृष्टमध्येको किताब भनेका छन् ।

‘बिहेभ’ को सबैभन्दा सुन्दर पक्ष के छ भने यसले अहिलेसम्म बृहत्, जटिल र रोचक विषयमा गरिएका इतिहासदेखि वर्तमानसम्मका खोज–अनुसन्धान–पुस्तकमध्ये मुख्यमुख्य जो छन्, तिनीहरूको निचोड पनि सँगसँगै पस्केको छ, सम्बन्धित अध्यायमा । लेखक आफैं स्विर्काछन्–यो पुस्तक पढ्न जटिल छ । स्नायुविज्ञानदेखि मनोविज्ञानसम्मका तथ्यहरू, अहिलेसम्मका सम्बन्धित वैज्ञानिक खोजका सन्दर्भ सामग्रीहरू र तिनमा टेकेर गरेका विमर्शहरू पढ्दापढ्दै ‘ओभरह्वेल्मिङ’ नै लाग्छ । त्यसमाथि अनगिन्ती प्रयोग हुन पुगेका जीवविज्ञान र अन्य विज्ञानका प्राविधिक शब्दावलीले पठनलाई बेलाबेला दुरूह नै बनाउँछन् । तर, पढ्दै जाँदा मैले गरेको अनुभव के हो भने यस्तो ‘ब्रेन’ जस्तो दुर्ज्ञेय विषयमा, जसबारे छिचोल्न–पर्गेल्न मानव जातिलाई अझै कति समय लाग्ने हो थाहै छैन– यति गहन कुरा लेख्न योभन्दा सजिलो भाषामा सम्भव नै थिएन कि ?

जहाँजहाँ बुझ्न–बुझाउन अति गाह्रोजस्तो लाग्छ, त्यहाँत्यहाँ लेखक स्यापोल्स्की स्वयम् भनिहाल्छन्, ‘यो अलिक साधारण पाठकलाई अभेद्य लाग्न सक्छ, तर केही छैन । एकछिन पर्ख, नआत्तिऊ । म तिमीले बुझ्ने हिसाबमा केही दृष्टान्त दिइहाल्छु नि एकैछिनमा ।’ अनि जब उनी उदाहरण दिन्छन्– गैर–प्राविधिक शब्दमा, तबचाहिँ बुझेबुझेजस्तो लाग्छ । तर, मलाई यसमा के पनि लाग्छ भने संसारका कुनै पनि विधाका ‘मास्टरपिस’ हामी सबैले सम्पूर्णतामा कहिले नै पो बुझेका छौं होला र ? लिओनार्दो दा भिन्चीकी मोनालिसालाई हामीले पूरै बुझेका छौं र ? जोन किट्सकै कविताप्रतिका हाम्रा बुझाइ पनि त ‘कामचलाउ’ नै हुन् । त्यसैले ‘बिहेभ’ मैले जति बुझें, त्यसबाट के बुझेँ भने मेरो आफ्नै ‘बिहेबिअर’ म आफैंले सबै कहिल्यै पनि बुझ्न सक्नेछैन । त्यो बोधपछि यो लेख लेख्न बसेको हुँ ।

किताबको एउटा प्रमुख ‘निष्कर्ष’ छ– हामी मानिस निरन्तर रूपमा झट्ट सुन्दा असान्दर्भिक लाग्ने अवचेतनका यस्ता स–साना ‘स्टिमुलस’ वा उत्प्रेरकहरूबाट प्रभावित हुँदै आफ्ना व्यवहार र निर्णय गरिरहेका हुन्छौं कि ती स्टिमुलसहरूबारे हामी आफैंलाई केही थाहै हुँदैन । अर्थात् हामी कुनै सन्दर्भमा किन एक वा अर्कोखाले आचरण गर्छौं वा सोच्छौं भन्नुका पछाडि अवचेतनको जुन पृष्ठभूमिले काम गरेको हुन्छ, त्यो हामी आफैंलाई थाहै हुँदैन । एउटा उदाहारण लिऊँ । हामीले गर्ने कुनै पनि बिहेबिअर (कुनै सोच, कुनै घटनाप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रिया, वा कुनै घटनामा खुसी–बेखुसी हुने कुरा) किन त्यस्तो भयो भन्ने विषय त्यो बिहेबिअर गर्नुको ठीक एक सेकेन्डअघि आफूभित्र के भइरहेको थियो भन्नेले प्रभावित पार्छ । त्यो एक सेकेन्डलाई त्यसअघिका केही मिनटमा के भएको थियो भन्नेले । र, ती केही मिनटलाई लाखौं वर्षदेखि हाम्रो मानव मस्तिष्क कसरी विकसित हुँदै आएको छ भन्ने विषयले । हामीले गर्ने हाम्रा प्रत्येक व्यवहारमा यी तीनवटै तहको समष्टि हुने गर्छ । (केही जटिल लाग्यो है ? एकैछिन पख्नोस् । चुरो कुरो नै यही हो) ।

कुनै एक सुन्दर व्यक्ति देख्दा मन त्यसै आह्लादित किन हुन्छ होला ? त्यसमा मानवको सौन्दर्यबोध गर्ने इभोलुसन प्रक्रियाको लाखौं वर्षको इतिहास छ । तर, त्यो सुन्दर व्यक्ति देख्नुभन्दा केही मिनटअघि तपाईंलाई के भएको थियो नि ? तपाईं कुनै समाजवादी सोचमा त हुनुहुन्थेन ? त्यसो भए तपाईंलाई लाग्न सक्छ– ‘संसारमा यतिका धेरै मान्छे एक छाक खानका लागि देह बेच्न विवश हुनुपरेको छ । यस्तो असमान संसारमा त्यस्ता रूपका सौन्दर्यको के अर्थ ? सौन्दर्य भनेको त सामाजिक न्यायका लागि गरिने संघर्षमा छ ।’ अनि भर्खर एक सेकेन्डअघि तपाईंको दिमागमा कुनै ‘आफ्नी’ हुन नसकेकी सुन्दर प्रेमिकाको सम्झना आएको थियो कि ? वा कार्यालयका सहकर्मीसँग हिजो भएको कुनै नमीठो कुराकानीको ? यसरी एउटा कुनै अपरिचित सुन्दर व्यक्ति देख्दा आफूले कसरी प्रतिक्रिया गरिन्छ भन्नेमा ब्रेनका यी तीनै भागले काम गरेका हुन्छन् र त्यसको आधारमा हाम्रो आचरण तय भएका हुन्छन् ।

तर, महत्त्वपूर्ण तथ्य के रहेछ भने हाम्रो व्यवहारलाई सहजीकरण गर्दै आकार दिने ब्रेनका यी विभिन्न भागले हो, तर व्यवहारको स्रोत भने ब्रेन स्वयम् होइन । जस्तो कुनै सुगन्ध वा नराम्रो गन्धको स्रोत बाहिर हुन्छ । त्यसलाई प्रोसेस गर्ने पो ब्रेनले हो । तर, हाम्रो दिमागमा दर्ता भएका वर्षौंदेखिका गन्धहरूसँगका स्मृतिका अन्तरसम्बन्धले अहिले नाकमा परेको कुनै गन्धप्रति हाम्रो प्रतिक्रिया प्रभावित हुँदो रहेछ । इभोलुसनको प्रक्रियामा हामीमा पुस्तौंदेखि सर्दै आएको स्मृति त हुने नै भयो ।

एउटा थप रोचक तथ्य के भने बाहिरी ब्रह्माण्ड त यति अपराम्पार छ कि यसलाई अहिलेसम्म मान्छेको दिमागले यसको अति सानो अंश मात्र बुझ्न सकेको छ । त्यही ब्रह्माण्ड बुझ्ने हाम्रो आफ्नो निजी भनिएको ब्रेनभित्रको ब्रह्माण्ड फेरि बाहिरी ब्रह्माण्डजस्तै अबोधगम्य छ ।

त्यसैले किताब पढ्दा मेरो मनमा बारम्बार एउटा प्रश्न आएको थियो : यदि म आफैं एक अंश पनि बुझ्न सक्दिनँ, यसले कसरी काम गर्छ भनेर भने, यो मेरो ‘आफ्नै’ दिमागलाई आफ्नो भन्ने कि अरू कसैको ? मेरो भए त मैले यसलाई बुझ्न सक्नुपर्ने हो नि, होइन ? र, मैले आफैंले आफैंलाई दिएको उत्तर हो– अरू कसैको त किन भन्नु, तर यो मेरो ब्रेन पनि ब्रह्माण्डकै अंश हो र यसले कसरी काम गर्छ भन्ने पूरै मैले सायद कहिल्यै थाहा पाउने छैन । यो बनेको नै यसरी छ कि मैले आफूलाई जो ‘म’ भन्छु, त्यसले यो पूरै बुझ्न गाह्रो छ । अथवा मान्छेको जातले अहिलेसम्म यो उपकरणलाई बुझ्न सकेको छैन । यसलाई बुझ्न प्रयोग गर्ने फेरि यो स्वयम्लाई नै हो । स्यापोल्स्की पनि किताबमा भन्छन्– ‘नोथिङ कम्स फ्रम नोथिङ । नो ब्रेन इज यान आइल्यान्ड ।’ अर्थात्, मेरो ब्रेन मसँग आउँदा लाखौं वर्षका मानव सेल, हर्मोन र अरू के–के जाति सँगै लिएर आएको छ । यो कुनै छुट्टै टापु होइन, यो संसारका सबै विषयसँग जोडिएको छ । यसरी हेर्दा लाग्छ, मभित्रको जुन चेतना छ (जसलाई मोडरेट गरेर यो लेख लेख्दै छु), त्यो मेरो ब्रेनको एउटा कुनै सानो अंश हो । यो चेतना भन्ने चीज यति सानो होला कि यसले ब्रेनभित्र के कुरा कसरी काम गर्छन्, त्यहाँभित्र केके छन्, यसका अल्गोरिदमले कसरी काम गर्छन् भन्ने धेरै थाहा पाउनै सक्दैन । र, थाहा पाउनु सायद जरुरी पनि नभएको भएर हो कि ? थाहा पाउनु जरुरी हुन्थ्यो भने प्रकृतिले मलाई त्यसरी नै डिजाइन गरेको हुन्थ्यो कि– थाहा पाउन सक्ने गरी ? करोडौं वर्षको इभोलुसन–इतिहासमा यसरी यी विषय लेख्न–बोल्न मिल्ने यो भाषा बनेकै आखिर एक लाख वर्ष पनि त भएको छैन ।

हुन त दिमागको मात्रै के कुरा, जीवविज्ञानले अहिलेसम्म मान्छेको आफ्नै शरीरबारे पनि कति नै जानेको छ र ? त्यसैले गत वर्ष औषधि विज्ञानतर्फको नोबेल पुरस्कार जे विषयमा दिइएको थियो, त्यो सुन्दा मलाई हाँसो उठेको थियो । घामको न्यानोपन वा मायालुको अंकमालको न्यानो स्पर्शको सेन्सेसनलाई हाम्रो शरीरले कसरी स्नायुप्रणालीसम्म पुर्‍याउँछ भन्ने खोजका लागि भर्खर २०२१ को नोबेल दिइएको थियो । हेर्नोस् त, अति साधारण लाग्ने विषय होइन र यो ? तर, खोइ त यो त भर्खर एक वर्षपहिले मात्रै हामीले थाहा पायौं । अर्थात्, हामी मानवले भयंकर प्रगति, के जाति, कति–कति गर्‍यौं भनेर आफैंलाई जति धाक लगाए पनि आफ्नै शरीरबारे त कति नै थाहा छ र विज्ञानलाई ! ब्रेन पनि अंश त शरीरकै भयो । तर, शरीरका सबै सवाल चलाउने, खासगरी हाम्रो आचरणलाई मोडरेट गर्ने जुन ब्रेन छ, त्यसबारे त अहिलेसम्म यति कम थाहा छ कि थाहा पाउन कति बाँकी छ भन्ने नै थाहा छैन ।

‘बिहेभ’ एउटा अन्तरविधागत कृति पनि हो । लेखकको मूल आधार विज्ञान भए पनि किताबमा उनले साहित्यदेखि दर्शन, कविदेखि दार्शनिकका विचारलाई पनि ल्याउँदै चिरफार गरेका छन् । टोमस हब्सदेखि जिन–ज्याक रुसोसम्म, धर्मशास्त्रदेखि मानवशास्त्रसम्म, इभोलुसनका सिद्धान्तदेखि चरणहरूसम्म उनी हामीलाई यसरी डोर्‍याउँछन् कि एक जना मान्छेको दिमागले विषयहरूको विशालतालाई विज्ञको तहबाट यति विहंगम विमर्श गर्न कसरी सकेको होला भन्ने पनि लागेको थियो, पढ्दै गर्दा । विश्वयुद्धमा काम गरेको मानव ब्रेनदेखि संस्कृति निर्माणमा देखिने प्रक्रिया, अपराधशास्त्रदेखि सामाजिक न्याय, करुणा र घृणाले कसरी काम गर्छन् भन्नेदेखि विश्व राजनीतिका इतिहासमा यी सबै विषय कसरी जोडिन्छन् भन्नेसम्म पढ्दा अचम्मै लागेको के पनि हो भने कसरी उनले यो ब्रेनको विधालाई हाम्रो समाजका सबैजसो महत्त्वपूर्ण विधासँग जोडेर हेर्न सकेका होलान् ?

मैले यो किताब २०२० को सेप्टेम्बरमा किनेको थिएँ, क्याम्बोडियाको राजधानी प्नोम पेनमा । उक्त वर्षको मार्च महिनादेखि कोरोनाको सन्त्रास यसरी भएको थियो कि त्यसले मानवतालाई खुत्रुक्क घुँडा टेकाएकै हो । भयंकर प्रगति गरिरहेको मानव जातिलाई एउटा आँखाले नदेखिने भाइरसले एकअर्काबाट भाग्नुपर्ने बनाएको थियो । मुख लुकाएर हिँड्नुपर्ने त अहिलेसम्म पनि बनाएकै छ । दोस्रो विश्वयुद्धको भयानकताप्रति असंवेदनशील टिप्पणी गरेजस्तो नसुनियोस्, तर त्यतिबेला मरेका ५५ लाख मानिसभन्दा लाखौं बढीलाई कोभिडले अहिलेसम्म लगिसकेको छ । जति बाँचेका छौं, अहिलेसम्म आइपुग्दा यसको त्रासदी त घटेको छ । तर, त्यो कोभिडको पहिलो वर्षको सेप्टेम्बरसम्म आइपुग्दा अब आफ्ना आफन्तसँग कहिल्यै पनि भेट नहुने पो हो कि भन्ने भएको थियो । मेरी पार्टनर रुचि र म त सँगै थियौं क्याम्बोडियामा, तर हवाई उडान निषेधित भएका कारण नेपाल कहिले फर्कन पाउने भन्ने अनिश्चित थियो । फर्कंदा दुवै जना सग्लै फर्कने हो कि एउटालाई उतै सद्गत गरेर, त्यसको समेत दुई जनाले सल्लाह गर्नुपरेको थियो । आखिर हामी दुईमध्ये एक बिदा भइहालेको खण्डमा अर्कोको पहिलो समस्या त त्यही सद्गत कसरी गर्ने भन्ने नै हुनेवाला थियो ।

त्यस्तो मानसिक उबडखाबडको समयमा मलाई जे पढे पनि धीत नमर्ने भइरहेको थियो । दा भिन्चीले वास्तवमा जीवनमा के विषयको खोजी गरिरहेका थिए होलान् आफ्नो कलामार्फत ? तिनले त्यो प्राप्त गरे होलान् कि नाइँ ? जोन किट्सले कुन प्रेरणाले मरेका मानिसको लास लुकीलुकी खोतलेर हेर्नुपरेको होला ? अस्तित्ववादको त्यत्रो कुरा गरिसकेपछि पनि जाँ पल सात्रलाई फेरि किन लेखिराख्नुपरेको होला ? आफैं प्रकाण्ड विद्वान् भनी कहलिएका महाकवि देवकोटाले जीवनको अन्तिमतिर पुग्दा ‘न ज्ञान भो बुद्धि, न भो विवेक’ भनेर कुन ज्ञान र विवेकको के विषय इंगित गरेका थिए होलान् ? मलाई यस्तैयस्तै ‘एक्स्ट्रिम’ विषयतिर मात्रै रुचि भइरहेको थियो । तर, जे पढे पनि र युट्युबमा जे हेरे पनि धीत पटक्कै नमर्ने भइरहेको थियो । ठीक त्यहीबेला जसरी ‘बिहेभ’ फेला परेको थियो, यसले मलाई एउटा बौद्धिक थेरापीको काम गरेको थियो । कतिपय कोरोनाअघिका, वर्षौंदेखि मनमा भएका प्रश्नको पनि यसले केही ‘कामचलाउ’ उत्तरहरू दिएको थियो ।

हामी मान्छेभित्र असलपन कहाँबाट आउँछ ? हामी यति हिंस्रक किन हुन सक्छौं ? मान्छे इभोलुसनमार्फत यदि विकसित हुँदै गइरहेको हो भने किन सभ्यताकै ठूलो नरसंहार (दुई विश्वयुद्ध) बीसौं शताब्दीमा आइपुगिसकेपछि पनि भयो ? मान्छे अहिले झन् पहिलेभन्दा बढी क्रूर भएका हुन् ? त्यसो भए केलाई सभ्य भएको भन्ने ? अहिलेसम्मका संस्कृति, राज्य, धर्म जसरी निर्माण भएका छन्, त्यस प्रक्रियामा हाम्रो ब्रेनको इभोलुसन कसरी भइरहेको छ ? यी यस्ता प्रश्न हुन्, जसमा जति पनि विमर्श हुन सक्छन्, जस्तो यस पुस्तकले गरेको छ । तर, पुस्तकका केही निष्कर्ष भने छुटाउनै मन नलाग्ने खालका छन् । जस्तो हामी आफूले अक्सर सोचेर, तार्किक रूपमा आफ्नो आचरण गर्छौं भन्ने ठान्छौं नि, त्यस्तो होइन । हाम्रा बढीजसो बिहेबिअर तत्क्षणका वातावरणका परिणाम हुन् (जहाँ इतिहास पनि मिसिएको हुन्छ) । संस्कृति–संस्कारले हाम्रो आचरण निर्धारण गरेको हुन्छ कि ब्रेनले ती संस्कृति बनाएको हुन्छ ? स्यापोल्स्की भन्छन्– यी दुवै सँगसँगै हुर्कन्छन् । अर्थात्, ब्रेन प्लास्टिक हुन्छ र यो बनेकै त्यसरी हो । यो सधैं उस्तै रहँदैन । स्मृति दिमागमा यसरी भण्डारण भएर बसेका हुन्छन् कि ति जति धेरै भए पनि तिनका लागि ठाउँ नपुग्ने भन्ने कुरै छैन । जस्तो तीन हजार शब्दको यो लेख लेख्दा सायद तीन लाख अरू शब्द मेरो मनमा घुमिसके होलान् । ती सबै अब स्मृतिमा बसिसके । ती पनि मेरा भइसके अब । यद्यपि ती बाहिर आएकै छैनन् । आज मनमा केही कल्पना गरियो भने त्यो पनि स्मृति बनेर बसिहाल्छ, जसरी आज भेटेको कोही साथी सधैं मनमा बस्छ ।

विशिष्टीकृत ज्ञानका रूपमा महत्त्वपूर्ण मात्र होइन, दैनन्दिनका हाम्रा औसत मानव उत्सुकताका विविध सवालमा पनि पुस्तकले अति रोचक तथ्य पेस गर्छ । जस्तो मैले गर्ने मेरो कुनै व्यवहारमा मेरा सेल, हर्मोन आदिको भूमिका कति हुन्छ होला ? र, तत्कालको वरिपरिको वातावरणको कति ? किन मलाई मेरो आफ्नो (देश, संस्कृति, परिवार, लेख) भन्नेबित्तिकै माया लाग्छ र कसरी मैले मेरै समाजका केही मान्छेलाई आफ्ना ठान्छु र अरूलाई अर्कै ? किन कोही मान्छे पहिलोपटक देख्दा नै मन पर्दैन ? किन कसैसँग पहिलो नजरमै भुतुक्क भइन्छ ?

यस्ता प्रश्नका बहुविधागत जवाफ रोचक त हुने भइहाले । मलाई अर्को घत परेको स्यापोल्स्कीको निष्कर्ष छ : हामी मान्छेको जात कुनै विषयको आनन्द लिनभन्दा पनि अक्सर आनन्दको खोजी वा अपेक्षा मात्रै गरिरहेका हुन्छौं । जब त्यो खोजेको चीज अघि आइपर्छ, त्यसमा रमाउनुभन्दा अर्को नभएको विषयको अपेक्षा गर्नतिर लागिहाल्छौं । अर्थात् खुसी वा शान्ति केवल निरन्तरको अपेक्षा मात्रै हो, प्राप्ति होइन ।

हामीमा उत्पन्न हुने प्रत्येक सोचाइ (र कार्य) का पछाडि त्यसको पृष्ठभूमि हुन्छ र त्यो पृष्ठभूमिपछाडि अर्को पृष्ठभूमि । इभोलुसनको जालोमा हामीहरू सबै यसरी जेलिएका छौं कि जुन चिन्तनलाई हामीले आफ्ना भन्छौं तिनीहरू हजारौं जालोहरूका सह–उत्पादन मात्रै हुन् । तिनीहरू आफैंमा स्वतन्त्र हुन सम्भव छैन किनकि हाम्रो ब्रेन कुनै छुट्टै सार्वभौम सत्ता नै होइन । जस्तो, बले र तेजे त्यो दिन त्यसरी स्कुल प्रांगणमा नलडेका भए तपाईंहरूले यो लेख यसरी पढ्नु नै हुने थिएन ।

अन्त्यमा ‘बिहेभ’ पढेपछि मेरा आफ्ना भनिएका विचारहरूलाई आफैंले एउटा परीक्षण गर्न सजिलो भएको छ । र, ऐनमौकामा तिनको अपनत्व नलिन त यस पुस्तकले झनै सजिलो बनाएको छ । त्यसमाथि जीवनमा यति नसोच्नुपर्ने विषय सोचेको छु नि मनमनै, ती किन सोचेको हुँला भनेर आफैंलाई सम्झाउन सजिलो भएको छ ।

यदि तपाईंलाई पनि आफ्ना सबै गोप्य तथा सार्वजनिक आचरण र मनमा आउने सोचाइप्रति आफैंसँग प्रश्न छन् भने ‘बिहेभ’ पुस्तकमा केही हप्ता घोत्लिनु तपाईंको बौद्धिक स्वास्थ्यका लागि रोमाञ्चक हुन सक्छ ।

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७९ ०८:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×