‘एक्लो’ काठमाडौंको प्राचीन कथा- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘एक्लो’ काठमाडौंको प्राचीन कथा

बलियो घर, बलियो बाटो र बलियो ढल बन्दैमा काठमाडौं बलियो भयो भन्न मिल्दैन । काठमाडौंको बलियोपन यसको अविच्छिन्न नगर सभ्यता र अटुट इतिहासको शृङ्खलामा निहित छ ।
सुरेश किरण

स्थानीय चुनाव आँगनमै आइपुगिसक्यो । काठमाडौंको आकाश उति खुलिसकेको छैन, चुनावका उम्मेदवारहरूचाहिँ खुलिसकेका छन् । उम्मेदवारले आफ्ना एजेन्डा पनि करिब–करिब पूरै शो गरिसकेका छन् । एजेन्डामा लेखिएका बुँदा पुरानै छन्– धूवाँ, धूलो, फोहोर, सडक, पेटी आदि–आदि । तर, काठमाडौं आफ्नो मुटुमा यति मात्रै विकृति बोकेर बाँचिरहेको छैन । धूवाँ, धूलो र फोहोरबाट मुक्त हुनेबित्तिकै काठमाडौं बाँच्छ भनेर कसैले सोच्छ उसलाई भन्नुपर्छ– तिमीले आजसम्म न काठमाडौंलाई बुझेका छौ, न काठमाडौंको रोग चिनेका छौ । काठमाडौंको विरासत थाम्नु आकाश थाम्नुजस्तो होइन ।

सबैजसो इतिहासकारले स्विकारेकै विषय हो– काठमाडौं ३ हजारदेखि ३५ सय वर्षदेखि अस्तित्वमा छ । नेपालको वर्तमान सरहदभित्र यति पुरानो सहर अर्को छैन । नेपालको हालको सीमा क्षेत्रभित्र नगर सभ्यतासहित अस्तित्वमा रहेको काठमाडौं उपत्यका नै एक मात्र सहर हो । काठमाडौं सबैभन्दा पुरानो मात्र होइन, प्राचीन नगर सभ्यता बोकेको ‘एक्लो’ सहर पनि हो । काठमाडौंको सहरी सभ्यता ऐतिहासिक होइन, प्राग्ऐतिहासिक छ । इसापूर्व छैटौं शताब्दीदेखि नै यो सहरमाथि लेखिएको छ । इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा काठमाडौंले आफ्नो नाम बदल्दै आए पनि यसले मौलिक चरित्र भने बदलेको छैन । उबेलाको काठमाडौंको नाम नै नेपाल थियो । उतिबेलाको ‘नेपाल’ हालको काठमाडौं खाल्डो मात्रै थियो वा त्योभन्दा बाहिर पूर्व–पश्चिमको भूभाग पनि थियो भन्ने विषयमा गहिरो विवाद छ । विवाद नभएको यति मात्रै हो– काठमाडौं खाल्डोचाहिँ नेपालभित्रै पर्छ । अरू भूभाग पर्छ कि पर्दैन थाहा भएको छैन । लिच्छविकालमा नेपाल भ्रमण गर्ने विदेशी विद्वान्हरूले पनि काठमाडौं खाल्डोमा पाइला टेकेपछि मात्रै आफू नेपाल पुगेको भनी लेखेका छन् ।

नेपाल राज्यको वर्तमान भूभागभित्र नेपालमण्डलबाहेकका अन्य क्षेत्रमा लिच्छविकालमा पनि भूमि थियो, मानव बसोबास थियो, तर नगर थिएन । केही नगर नभएका होइनन् । तर, ती नगरहरू विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न कारणले अस्तित्व नै लोप हुने गरी हराए । नहराएको काठमाडौं उपत्यका मात्रै हो । जस्तो शाक्यमुनि गौतम बुद्धका पालामा भारतवर्षमा विभिन्न नगर थिए । त्यसमध्ये हाल नेपालको सरहदभित्र पर्न आएको कपिलवस्तु पनि एक हो । कपिलवस्तु पूर्ण रूपले नगर सभ्यतासमेत भएको सहर थियो । पुरातात्त्विक अन्वेषणले यो पुष्टि गरेको छ । तर, बुद्धको समयपछि कपिलवस्तु पतन भएको देखिन्छ । इपू २४९ मा भारतका मौर्य सम्राट् अशोक लुम्बिनी आउँदा कपिलवस्तु अस्तित्वबाट गायब भइसकेको थियो । कौशल देशका राजा विरुद्धकले इपू ५०० तिर गरेको भीषण आक्रमणबाट कपिलवस्तु ध्वस्त भइसकेको थियो भने त्यहाँ बसोबास गर्ने शाक्यहरू भागेर अन्तै पुगिसकेका थिए । त्यसैको एउटा समूह काठमाडौं खाल्डोमा आएर यहीँ बसोबास गरेको इतिहास छ ।

त्यस्तै वर्तमान नेपालको सरहदभित्र अस्तित्वमा रहेको अर्को नगर तिरहुत थियो । यसलाई सिम्रौनगढ पनि भनिन्छ । हालको बारा जिल्लामा पर्ने यो नगर नेपाल र भारतको विभिन्न भूमिमा फैलिएको थियो । इस्वीको दसौं शताब्दीमा भारतको कर्णाटकबाट युद्ध जित्दै बंगालसम्म आइपुगेका सेनापति नान्यदेवले यो नगर बसाएको देखिन्छ । यो तत्कालीन मिथिला प्रदेशकै राजधानी थियो । मिथिला प्रदेशको विदेह सभ्यता वैदिककालमा अत्यन्त चर्चित थियो । नान्यदेवकै वंशका सातौं पुस्ताका राजा हरिसिंह देवको शासनकालमा दिल्लीका मुस्लिम राजा गयासुद्दिन तुगलकको आक्रमणमा परी सन् १३२४ मा सिम्रौनगढ नगर पनि ध्वस्त भयो । आक्रमण थेग्न नसकी भागेर आएका तिनै राजा हरिसिंह देवकी श्रीमती देवलदेवीले नेपालमा शरण लिएको र त्यसपछि नेपालको इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु भएको मानिन्छ । नेपालको बारा, पर्सा जिल्लाका केही ग्रामीण भूमिमा गरिएको सामान्य उत्खनन्मा नगर सभ्यताका केही अवशेष पाइएको थियो ।

त्यसैगरी नेपालको इतिहासमा ठूलै राज्य सञ्चालन भएको एउटा भूभाग कर्णाली प्रदेशको खस राज्य पनि थियो । विक्रमको बाह्रौं शताब्दीमा नागराजले कर्णालीको भूमिमा खस राज्य स्थापना गरेको इतिहास छ, जसको राजधानी दुल्लु र सिञ्जा थियो । तर, विसं १४५० तिर खस राज्य पनि फुटेर बाइसे–चौबिसे राज्यमा विभाजन हुन गयो । यी बाइसे–चौबिसे राज्यहरू पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा बहादुर शाहले ‘नेपाल एकीकरण’ मा नपारेसम्म स्वतन्त्र राज्य थिए (डा. राजाराम सुवेदी, कर्णाली प्रदेशको मध्यकालीन इतिहास) ।

तर, कर्णाली प्रदेशमा खस राज्य भए पनि त्यहाँ कुनै नगर भने थिएनन् । लेखक मोहनबहादुर मल्लका अनुसार, तत्कालीन रजौटाहरूको खरका टहराहरूको बस्ती हुन्थ्यो । र, जता शत्रुको भय हुन्थ्यो उतै बलियो पार्नुपर्ने हुन्थ्यो । त्यसैले बाइसे–चौबिसे राज्यमा सहर बस्न सकेन (कर्णाली प्रदेशका पाल, प्राचीन नेपाल) ।

पृथ्वीनारायण शाहले ठूलो मुलुकको महाराज बन्ने सपनाका साथ विभिन्न ठाउँमा आक्रमण गरिरहेका बेला यहाँ विभिन्न जातिका छुट्टाछुट्टै राज्यहरू अस्तित्वमा थिए । ती विभिन्न जातिका पनि छुट्टै राज्य, छुट्टै भूमि र छुट्टै सरकार थिए, तर त्यहाँ नगर थिएन । केही ठाउँमा मानव बस्ती भए पनि त्यो नगरको स्तरमा थिएन ।

लिच्छविकालीन अभिलेखहरूमा पनि केही स्थानको नाम उल्लेख छन् । तर, ती नामहरू सहरका हुन् कि गाउँका, त्यो थाहा हुन सकेको छैन । त्यति मात्रै होइन ती स्थान अहिले कहाँ छन् त्यो पत्तो लगाउन समेत इतिहासकारहरूलाई हम्मे परेको छ । जस्तो इतिहासकार ज्ञानमणि नेपालले वनियम्प्यविषय, मग्वरविषय, धवलस्रोतपुर, गण्डीगुल्मविषय, जिग्लोद्गमविषय आदि केही नामहरू दिएका छन्, जो नेपाल खाल्डोभित्रका बस्ती हुन् वा बाहिरका भन्ने थाहा हुन सकेको छैन । मानदेवले चाँगुको अभिलेखमा उल्लेख गरेको ‘मल्लपुरी’ पनि कता हो, अहिलेसम्म पत्तो छैन ।

कुनै पनि नगरको पतन हुनुका विभिन्न कारण हुन्छन् । जस्तो बाह्य आक्रमण, प्राकृतिक प्रकोप, आगलागी, महामारी इत्यादि । काठमाडौंले यी जम्मै प्रकोप इतिहासभरि नै झेल्यो । कर्णालीका खस राजा जितारी मल्लले काठमाडौंमा विसं १३४४ मा पहिलो पटक आक्रमण गरेका थिए । उनी र त्यसपछिका खस राजाहरूले काठमाडौंमा सात पटक आक्रमण गरेको इतिहास छ । एक पटक त ललितपुर सहर नै आगो लगाएर जलाइएको थियो । उता दक्षिणको सिम्रौनगढले पनि विसं १३५७ मा नेपालमण्डलमा पहिलो आक्रमण गरेको थियो । त्यसपछि पनि अनेक पटक आक्रमण गरी तत्कालीन नेपालमण्डल राज्यलाई ध्वस्तै पार्ने प्रयास भएको थियो । विसं १५६० ताका पाल्पाका पराक्रमी राजा मुकुन्दसेनले पनि यहाँ भयंकर आक्रमण गरेका थिए । त्यति मात्रै होइन, बंगालका सुल्तान समसुद्दिनले पनि सन् १३४९ मा यहाँ गरेको आक्रमण कम डरलाग्दो थिएन । उनले यहाँको पशुपति, स्वयम्भूलगायत बस्तीबस्तीमै लगाएको आगो महिनौं जलिरहेको थियो । उनले ध्वस्त पारेका सम्पदा पुनर्निर्माण गर्नै दशकौं लाग्यो ।

भूकम्प त काठमाडौंको नियमित पर्वर् ैभन्दा हुन्छ । हरेक सय वर्षमा एक पटक महाभूकम्पले तहसनहस पारेको इतिहास छ । त्यसमध्ये विसं १३१२ मा आएको महाभूकम्प डरलाग्दो थियो । त्यसैमा परी तत्कालीन राजा अभय मल्लको देहान्त भएको थियो । विसं १२८९ मा आएको महामारीले मानिसहरू खानै नपाएर मर्ने अवस्था आएको थियो । त्यस्तै विसं ९३६ मा तत्कालीन राजधानी रहेको विशालनगरमा भयंकर आगलागी भएको थियो । आगलागीपछि नगरको राजप्रासाद नै सार्नुपरेको थियो ।

विश्वका धेरै सम्पन्न र शक्तिशाली नगर यस्ता घटनाले पतन भएको इतिहास छ । काठमाडौंले ती सबै विपत्ति झेलेको छ, तर कुनै पनि विपत्तिले काठमाडौंलाई पतन गर्न सकेन ।

काठमाडौंमा नगर सभ्यता बन्नुअघि वा बनिसकेपछि अस्तित्वमा आएका कतिपय नगर बीचैमा लोप भएर गए, तर काठमाडौं टिकिरहेकै छ । यसले बताउँछ, काठमाडौंको नगर सभ्यता पुरानो र मौलिक मात्र होइन, मजबुत पनि हो । कति मजबुत भने गोर्खाली राजा पृथ्वीनारायण शाहले पनि तत्कालीन नेपाल जितिसकेपछि यो मुलुकको नाम नै गोर्खा राखेका थिए । तर, उनले नेपाललाई गोर्खा बनाउन सकेनन् । बरु कालान्तरमा गोर्खा नै नेपाल बन्न पुग्यो ।

त्यसैले बलियो घर, बलियो बाटो र बलियो ढल बन्दैमा काठमाडौं बलियो भयो भनी मान्न सकिँदैन । काठमाडौंको बलियोपन यसको अविच्छिन्न नगरसभ्यता र अटुट इतिहासको शृङ्खलामा निहित छ । नगर सभ्यतालाई कमजोर बनाएर काठमाडौंलाई बलियो बनाउन सकिँदैन ।

प्रकाशित : वैशाख १७, २०७९ ११:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक जन्मजात सहजकर्ता

२०४६ सालमा नेपाली कांग्रेस र वामपन्थीहरूलाई एकै ठाउँमा राखेर संयुक्त जनआन्दोलन गर्ने वातावरण बनाउन पद्मरत्न तुलाधरले खेलेको मध्यस्थकर्ताको भूमिका पनि नेपालको इतिहासमै एक अद्वितीय घटना हो ।
सुरेश किरण

नेकपा माओवादीद्वारा सञ्चालित दस वर्ष लामो सशस्त्र द्वन्द्वलाई शान्तिको मार्गमा ल्याउन पद्मरत्न तुलाधरले एक सहजकर्ताका रूपमा खेलेको गहन भूमिका अब सबैका सामु प्रस्ट भइसकेको छ । यो इतिहासमा पनि अंकित भइसकेको एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य हो । तर उनले यस्तो जटिल भूमिकालाई पनि सहजतापूर्वक सम्पन्न गर्न सक्नुको पृष्ठभूमिबारे चर्चा गर्नु सान्दर्भिक नै होला ।

कुनै पनि प्रकारको द्वन्द्व अथवा समस्याभित्र प्रवेश गरी त्यसलाई समाधानको बाटोसम्म पुर्‍याउने कौशल उनले धेरैअघि नै देखाइसकेका थिए । राष्ट्रिय सन्दर्भमा मात्र होइन, आफ्नो परिवारभित्रका र साथीभाइ एवं संस्थाहरूका द्वन्द्वमा पनि उनले सहजकर्ता भई समाधान निकालेका उदाहरणहरू धेरै छन् ।

उनको आफ्नै परिवारमा त त्यस्तो कुनै ठूलो समस्या थिएन तैपनि कहिले काकाहरूका बीचमा, कहिले दाजुभाइहरूका बीचमा उत्पन्न हुने घरेलु समस्याहरू पनि समाधानका लागि घुमीफिरी उनकै इजलासमा आउने गर्थे । कुनै समस्या आइपर्दा परिवारका सदस्यहरू सबैभन्दा पहिले उनैलाई सुनाउने गर्थे । उनी त्यसको चित्तबुझ्दो समाधान निकालिदिन्थे । परिवारभित्रका द्वन्द्वहरू समाधान गरिरहने यही बानीकै कारण हुनुपर्छ, राष्ट्रियस्तरका अनेक विवाद समाधान गर्न पनि उनी सफल भए ।

...

२०३६ सालतिरको कुरा हो । त्यति बेला उनी आफ्नै छापाखाना चलाउने गर्थे । उनको छापाखानामा विभिन्न विद्यार्थी संगठनका पर्चा, पोस्टर, पुस्तक आदि छापिइरहेका हुन्थे । आफैंमा पनि वाम झुकाव भएका कारण खास गरी अखिलका विद्यार्थीहरूसँग अक्सर उनका कुरा मिल्थे । पर्चा, पोस्टर छपाइ गर्ने क्रममा विद्यार्थी नेताहरू पनि उनको छापाखानामा पुगिरहेका हुन्थे । एक समयको कुरा हो, विद्यार्थी युनियनको चुनाव हुन लाग्दै थियो । अखिलका विद्यार्थीहरूबीच आफ्नो अधिवेशनलाई ‘पाँचौं’ भन्ने कि ‘छैटौं’ भन्ने विषयमा विवाद उत्पन्न भयो । कति वार्ता भयो, तर अहँ, समाधान निस्केन ।

ती विद्यार्थीका वाम नेताहरू पनि धेरैजसो जेलमै थिए । कतिचाहिँ भूमिगत थिए । उनीहरूसँग तत्काल सम्पर्क गर्न सकिने सम्भावना थिएन । आफूहरूको विवाद समाधान गरिदिनुपर्‍यो भनी झगडिया विद्यार्थी नेताहरू उनको छापाखानामा पुगे । उनले खिचापोखरीका किसान साथीको घरमा सबै झगडिया विद्यार्थीहरूलाई भेला गरी त्यो विवाद टुंग्याइदिए । त्यसमा पनि उनी आफैं ‘सहजकर्ता’ थिए ।

...

सन् १९८६ मा संयुक्त राष्ट्र संघद्वारा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति वर्षको कार्यक्रममा सहभागी हुन अन्य व्यक्तिसँगै उनी डेनमार्क जाँदै थिए । सोभियत संघ हुँदै जाने भएकाले भ्रमण टोलीका सदस्यहरूले मस्को घुम्ने योजना बनाउन थाले । उनी पनि घुम्न जानै लागेका थिए, त्यही बेला मस्कोमा अध्ययनरत वाम विचारधाराका नेपाली विद्यार्थीहरूका दुइटा समूह अकस्मात् उनी बसिरहेको होटलमा आइपुगे । उनीहरू मस्कोमा एउटा नेपाली पत्रिका निकाल्ने तयारीमा रहेछन्, तर त्यसैबारे केही कुरामा विवाद परेछ र त्यो विवाद मिलाइदिनुपर्‍यो भन्दै विद्यार्थीहरू उनलाई भेट्न आएका रहेछन् । अब गर्ने के, साथीहरू त सबै जना मस्कोको ‘साइट सिइङ’ गर्न गइहाले !

उनीचाहिँ होटलको कोठामा बसेर विद्यार्थीहरूको झगडा मिलाउनमै लागिहाले । घुम्न पाएनन् ।

...

पञ्चायतकालमा धेरैजसो कम्युनिस्ट नेताहरू जेलमै थिए । कतिपय भूमिगत । जेलभित्र बसिरहेका र बाहिर रहेका नेताहरूबीच कहिलेकाहीँ संवाद र सूचनाको अभावले गर्दा नदेखिने गरी द्वन्द्व चलिरहेको हुन्थ्यो । त्यस्तो द्वन्द्वले गर्दा कहिलेकाहीँ पार्टी नै विभाजनको अवस्थासमेत आइपर्थ्यो । त्यस्तो बेला पनि उनले जेलभित्र र बाहिर रहेका नेताहरूबीच सहजकर्ता बनेर धेरै द्वन्द्व सल्टाइदिएका थिए ।

...

२०४६ सालमा नेपाली कांग्रेस र वामपन्थीहरूलाई एकै ठाउँमा राखेर संयुक्त जनआन्दोलन गर्ने वातावरण बनाउन उनले खेलेको मध्यस्थकर्ताको भूमिका पनि नेपालको इतिहासमै एक अद्वितीय घटना हो । कांग्रेससँग मिलेर आन्दोलन गर्ने हो भने बाह्र टुक्रामा विभाजित वामपन्थी पार्टीहरूलाई पहिले एकै ठाउँमा ल्याउने काम गर्नुपर्छ भन्ने कुरा उठ्यो । तर वाम नेताहरू भने एकआपसमा असाध्यै नमिल्ने, एकै ठाउँमा बस्नु त टाढाकै कुरा भयो ! त्यस्तो अवस्थामा आफैं मध्यस्थकर्ता भई उनले आफ्नै घरमा सबै भूमिगत वामपन्थी पार्टीका नेताहरूको बैठक डाके । त्यही बैठक निरन्तर अघि बढ्दै अन्ततः ‘संयुक्त वाममोर्चा’ गठन हुन पुग्यो जसले नेपाली कांग्रेससँग मिलेर पञ्चायतविरुद्ध संयुक्त आन्दोलन गर्‍यो । त्यही आन्दोलन सफल भई देशमा प्रजातन्त्रको पुनर्बहाली भयो ।

...

२०५२ साल माघ २९ गते प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र भारतीय प्रधानमन्त्री पीभी नरसिंह रावले महाकाली सन्धिमा हस्ताक्षर गरे । त्यसलाई नेकपा (एमाले) ले समर्थन गरेपछि पार्टीमा विवाद चर्केर अन्ततः पार्टी नै विभाजन हुने अवस्थामा पुग्यो । सन्धिविरोधी वामदेव गौतमलगायतका नेताहरू पार्टी फोडेर जान तयार भए । त्यस्तो बेला पनि पार्टी विभाजन गर्नु हुँदैन भनी दुवै पक्षसँग वार्ता गर्ने काममा तुलाधर नै खटेका थिए । डा. महेश मास्के, श्याम श्रेष्ठलगायत उनकै नेतृत्वमा कहिले मनमोहन अधिकारी, कहिले माधव नेपाल त कहिले वामदेव गौतमका घरघरमै गएर वार्ता गरे । तर दुवै पक्ष टसको मस नभएपछि वार्ता व्यर्थ भयो ।

नेकपा (एमाले) विभाजित भई वामदेव गौतमको नेतृत्वमा नेकपा (माले) नामक नयाँ पार्टी

अस्तित्वमा आयो । तर कालान्तरमा त्यसका अध्यक्षलगायत अधिकांश मुख्य नेताहरू पुनः नेकपा (एमाले) मै फर्के ।

...

एक पटक काठमाडौंको एउटा ठूलो व्यावसायिक परिवारमा ठूलै विवाद पर्‍यो । त्यसमा पनि समाधानका लागि आइदिनुपर्‍यो भनेर उनलाई नै बोलाए । विवाद सम्पत्तिसम्बन्धी थियो । त्यहाँ पनि विवाद लामो हुँदै थियो । अतः विवाद समाधान नभएसम्म परिवारका कुनै पनि सदस्यले छुन पाइँदैन भन्दै सुनलगायतका बहुमूल्य वस्तुहरू राखिएको सेफको साँचो उनलाई राख्न दिइयो ।

सामान्यस्तरको पारिवारिक होस् वा राष्ट्रियस्तरको राजनीतिक, कुनै पनि द्वन्द्व समाधान गर्ने काममा उनको यो कुशलतादेखि एउटा अंग्रेजी पत्रिकाले उनलाई ‘बोर्न नेगोसिएटर (जन्मजात सहजकर्ता)’ भन्ने उपमा दिई लेख छापेको थियो । यो उपमा उनले गरेका सहजकर्ताका कामहरूका लागि सुहाउँदो पनि देखिन्छ ।

पद्मरत्न तुलाधर यसरी हरेक विवादमा सहजकर्ता भई समाधान गर्न सफल हुन सक्नुका पछाडि उनको सरलता, पूर्वाग्रही नभई कुरा राख्न सक्ने क्षमता र इमानदारीको प्रमुख भूमिका रहेको पाइन्छ ।

२०७५ कात्तिक १६ मा दिवंगत मानव अधिकारवादी पद्मरत्न तुलाधरको प्रकाशोन्मुख जीवनीबाट ।

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७८ ०९:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×