दोहा विमानस्थलमा एक उदास अनुहार- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

दोहा विमानस्थलमा एक उदास अनुहार

हरि अधिकारी

दोहा विमानस्थलको ट्रान्जिट लाउन्जमा
मेरो एउटा पुरानो कविताकी नायिकाजस्ती
सानो काँटीकी त्यो दुब्ली–पातली स्त्री
उडान पर्खिरहेका यात्रुहरुको भीडमा
नितान्त एक्ली, अन्यमन्यस्क, चुपचाप
मुन्टो निहुराएर बसिरहेकी थिई,
उसको उदास मुहारको क्यानभासमा
कोरिएको थियो –
चिरन्तनदेखि उसले भोग्दै आएको
अथाह पीडाको बीभत्स चित्र !

नितान्त पराइ र निर्मम, धारिलो प्रकाशको आघातले घाइते भएकीजस्ती देखिने त्यो स्त्री

को थिई ? के थियो उसको पहिचान ?

दोहा विमानस्थलको विस्तृत परिसरभित्र

अनेक भेष र भूषाका मानिसहरुले बनाएको

कुरङ कोलाजमा

के खोजिरहेकी थिई ऊ भन्न सकिँदैनथ्यो

आफूभित्र मरिसकेका प्रिय/अप्रिय संवेगहरुको

लासबाट आएको तिखो दुर्गन्धलाई पन्छाउँदै

सजिलैसँग सास फेर्न एकमुठी सफा हावा

पो खोजिरहेकी थिई कि ?

साना काँटीका दुब्ला आइमाईहरु शीर्षकको

मेरो पुरानो कवितामा देखिएकी आमा त

पक्कै पनि थिइन ऊ

हो, त्यस्तै त्यस्तै चाहिँ देखिएकी थिई

तर, आँसु र रगतको सगुन दिँदै

खुसीसाथ पछ्याउँदै हिँड्न ऊसँग

मायालाग्दा लोग्नेमान्छेहरु थिएनन्

उसको हृदयमा खोपिएको लोग्नेमान्छेको विम्ब त बनेको थियो :

उसको छातीमा रगडेर निभाइएका चुरोटका ठुटाहरु, टोकेर रगतमुच्छेल पारिएका घाइते ओठहरु

र कुत्सित वासनाको आगोमा डढेर खग्रास भएको

उसको खोटो मातृत्वबाट !


एक थोपासम्म पनि आँसु बाँकी नभएका

कठोर आँखाहरु उठाएर

जब उसले एकपटक हेरी मतिर

मेरो वरिपरिको संसारमा फैलियो बाक्लो अन्धकार

म उभिन बाध्य भएँ आफ्नै आत्माको कठघरामा

र, बिनादलिल, बिनाबहस, बिनाप्रतिरक्षा

म पुरुषले ठहर गरेँ आफूलाई उसको अपराधी !

प्रकाशित : वैशाख १०, २०७९ ०९:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उम्दा कविका हृदयस्पर्शी निबन्ध

हरि अधिकारी

समसामयिक आधुनिक नेपाली कविताको क्षेत्रमा रेशम विरही एक सशक्त नाम हो । समकालीन कवि र साहित्यको एक विद्यार्थीका रूपमा म विरहीका कविताको पक्का प्रशंसक रहँदै आएको छु । दशकौंदेखि नेपाली कविताको आराधना गर्दै आएका विरही नेपाली साहित्यको एक अथक आराधक हुन् । संवेदनशील कवि, पत्रकार र राजनीतिक कार्यकर्ताका रूपमा संघर्षको राप–तापमा खारिएका वरिष्ठ नागरिक विरहीले आफूभित्र जीवन र जगत्लाई हेर्ने अनुभव र अनुभूतिजन्य सूक्ष्म अन्तर्दृष्टिको विकास गरेका छन् । उनका साहित्यिक रचनाहरूमा तिनै अनुभव र अनुभूति एवम् त्यही सूक्ष्म अन्तर्दृष्टिको प्रतिविम्ब परेको हुन्छ ।

झट्ट हेर्दा रेशम विरही समकालीन नेपाली कविहरूको पंक्तिमा उभिएका एक जना अर्को कविजस्ता देखिन्छन् तर उनले आफ्ना कविताहरूका लागि जुन प्रकारको निजी भाषा र भंगिमाको सन्धान गर्न सफल भएका छन् त्यसले उनलाई अरू समकालीन कविहरूको लहरमा टड्कारो देखिने एक अलग र विशिष्ट व्यक्तित्व प्रदान गर्दछ । उनका कविताहरूमा पाइने जीवन र जगतप्रतिको सूक्ष्म अन्तर्दृष्टि, उनले प्रयोग गरेका नवीन विम्बविधान, प्रतीक, मिथक र आञ्चलिक रङले नै उनलाई दौंतरी कविहरूको पंक्तिमा त्यस्तो पृथक् पहिचान दिलाएका हुन् । उनका कविताहरूमा पनि चित्रण हुने त आजको मान्छे, समय र समाज नै हो तर रेशमले ती सार्वभौम विषयमाथि कलम चलाउँदा पनि हरेक शब्द र पंक्तिमा आफ्नो निजी छाप छोड्न सफल हुन्छन् । उनको वैशिष्ट्य नै यही हो र रेशम विरही हुनुको महत्त्व पनि यसैमा छ ।

लामो समयसम्म कवितालाई प्रिय विधा बनाएर साहित्य सिर्जना गरिरहेका विरहीले केही वर्षपहिले साहित्यको त्यस सर्वाधिक प्रिय विधालाई केही समयका निम्ति थाँती राखेर निबन्ध/प्रबन्ध लेखनमा आफ्नो सीप प्रयोग गर्ने जमर्को गरेका थिए । अभ्यस्त भइसकेको विधालाई छोडेर नयाँ विधामा हात हाल्दा आफूलाई राम्रोसँग अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ वा सकिँदैन भन्ने विषयमा भने विरहीको मनमा केही संशय रहेको हुनुपर्दछ । हुन त लामो समय पत्रकारिता पेसा अपनाएका विरहीका लागि गद्य लेखन नयाँ कुरो भने थिएन । उनले अलिकति मिहिनेत गरेर आफ्ना निबन्ध/प्रबन्धलाई पत्रकारिताको लेखनका सीमाहरूबाट बाहिर निकालेर तिनलाई फराकिलो आयाम दिनु र तिनमा निजात्मक अनुभव र अनुभूतिको सुगन्ध थपिदिनु मात्र आवश्यक थियो ।

निबन्ध/प्रबन्ध विधा अपनाएपछिको कवि रेशम विरहीको पहिलो गद्यरचना ‘देब्रे आँखा’ शीर्षकको निबन्धसंग्रह थियो । धुक्चुक धुक्चुकमा पाठकहरूको हातमा पारिएको देब्रे आँखालाई साहित्यका विद्यार्थीहरू, समीक्षक तथा आमपाठकहरूले समान रूपले मन पराएर स्वागत गरेका थिए । त्यस निबन्ध संग्रहले हाम्रो समयका उम्दा कवि रेशम विरहीलाई त्यत्तिकै कुशल निबन्धकारका रूपमा नयाँ पहिचान दिलाएको थियो । यसबीच विरहीले ‘प्रेमदासको डायरी’ नामक एक उपन्यासको पनि प्रकाशन गरे । उपन्यासकार स्वयम्को राजनीतिक जीवनका कतिपय घटना समेटेर तयार गरिएको ठानिएको त्यस आख्यानले भने कवि–निबन्धकार विरहीको ख्याति र उनको अपेक्षाअनुरूप सफलता हासिल गर्न सकेको थिएन ।

अहिले मेरो हातमा विक्रमको २०७७ सालमा प्रकाशनमा आएको रेशम विरहीको नयाँ निबन्धसंग्रह ‘सत्ता र स्वप्नदोष’ छ । ‘भाव’ र ‘प्रभाव’ भन्ने दुई उपशीर्षकमा विभाजित २५ थान निबन्धहरूको यो संग्रहमा संकलित अधिकांश रचनाहरू विरहीको पहिलो निबन्धसंग्रह ‘देब्रे आँखा’ मा संकलित निबन्धहरूजस्तै आत्मकथात्मक छन् । यी निबन्धका पंक्तिहरूमा विचारधाराले मार्क्सवादी र आचरणका दृष्टिले आदर्शवादी, घुमन्ते स्वभाव भएको संवेदनशील कवि रेशम विरहीको जीवनको आरोह–अवरोहले भरिएको जीवनयात्राको विशिष्ट झलक देखिन्छ । रेशम विरहीको पूरा जीवन नै संघर्षको पर्याय भएर बितेको छ । उनले राजनीतिक दीक्षा लिएको कम्युनिस्ट पार्टीको इतिहास त्यति सुखद छैन । नेपाली कम्युनिस्ट नेता कार्यकर्ताहरूको इतिहास पार्टीको स्थापनाकालदेखि नै अन्योल, अनिश्चय, द्विविधा, परस्पर अविश्वास, आरोप–प्रत्यारोप, घात–प्रतिघातले भरिएको छ । नेपाली कम्युनिस्टहरू त्यस्तो विक्षुव्धकारी अनुभवबाट गुज्रिएर सकी नसकी धिच्चिँदै अगाडि बढ्दै आएकाले त्यो अत्यन्त पीडादायक प्रक्रियाको दंशबाट एउटा कम्युनिस्ट कार्यकर्ताका रूपमा कवि–निबन्धकार विरही पनि गुज्रेर आएका छन् । नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका ती तमाम अशोभनीय घटना–परिघटनाहरूको साक्षी र भोक्ता दुवै हुन् रेशम विरही । त्यसैले ‘सत्ता र स्वप्नदोष’ का अधिकांश निबन्धमा विरहीले आफ्ना ती प्रिय–अप्रिय अनुभव र अनुभूतिहरू पाठकहरूसँग साझा गर्ने जमर्को गरेका छन् ।

संवेदनशील कवि विरहीमा जीवन र जगतलाई हेर्ने एउटा उदात्त दृष्टिकोण छ । उनी हरेक विषयलाई सकारात्मक रूपले हेर्छन् । उनी सरल हृदयी भएकाले उनले धेरै प्रसंगमा आफू ठगिँदा ठगिँदै पनि मनले राम्रो ठानेको बाटो छोडेका छैनन् भन्ने थाहा हुन्छ उनका कतिपय निबन्धहरू पढ्दा । विरहीसँग एउटा सर्जकको सूक्ष्म अन्तर्दृष्टि छ । त्यसैले उनी समयका पदचापहरूलाई राम्ररी देख्न र केलाउन सक्षम देखिन्छन् । समयले नेपाली समाजमाथि पारेका प्रभावहरूको विषद् आकलन गरेका छन् उनले आफ्ना कतिपय स्थानकेन्द्रित निबन्धहरूमा । उनले आफ्नो जीवनको अधिकांश उमेर बिताएका चितवन र नेपालगन्जका पृष्ठभूमिमा लेखिएका केही निबन्धहरूमा उनको त्यो सूक्ष्म अन्तर्दृष्टिको राम्रो प्रतिविम्ब देख्न सकिन्छ । स–साना घटनालाई टिपेर तिनका आधारमा समयले मानिसहरू र तिनीहरूको संसारमा थाहै नहुनेगरी पारेका प्रभावलाई पाठकसम्म अत्यन्त प्रभावकारी ढंगमा पुर्‍याउन सक्षम देखिन्छन् रेशम विरही । विहरीले आफ्ना यी निबन्धमा सामान्यतः वर्जित मानिने गैरवैवाहिक प्रणय र अभिसारमाथि पनि कलम चलाएका छन्, त्यो पनि आफूलाई जोडेर । तर, विवादास्पद लाग्ने विषयमाथि लेखिएका ती निबन्धमा उनी कहीँकतै पनि भद्दा भएका छैनन् । उनले आफ्नो हृदयमा भएको स्त्रीजातिप्रतिको सम्मानको भावलाई कायमै राखेका छन् । प्रेमसम्बन्धमा आधारित ती निबन्धले संवेदनशील कवि र प्रेमी दुवैका रूपमा रेशम विरहीको उज्यालो छवि पाठकहरूसामु उजागर हुन्छ ।

रेशम विरहीले आफ्ना केही कामरेड, निकट मित्र र सामान्य व्यक्तिका बारेमा पनि शब्दचित्र कोरेका छन् । यस संग्रहमा ‘प्रभाव’ उपशीर्षकअन्तर्गत दिइएका यी छवटा व्यक्तिचित्रहरू संग्रहका अरू निबन्धहरूभन्दा बढी रोचक र पठनीय लागे मलाई । थोरै शब्दमा धेरै कुरा भन्न सक्ने रेशम विरहीको लेखकीय क्षमता यी व्यक्तिचित्रहरूमा राम्ररी प्रस्फुटित भएको छ भन्ने । योगी नरहरिनाथबारे लेखिएको ‘हठयोगका श्वेतशार्दूल’ निबन्धलाई नमुनाको रूपमा लिन सकिन्छ । समसामयिक नेपालको इतिहासमा योग्यता, क्षमता, दुस्साहस र हठको समुच्चय प्रतिरूप बनेका राजनीतिक जोगी नरहरिनाथका बारे यति प्रेमका साथ यति राम्रोसँग नेपाली साहित्यमा कसैले पनि अहिलेसम्म लेखेको जस्तो मलाई लागेको छैन । त्यस्तै अन्तर्राष्ट्रिय पर्यावरणवादी नेता डीबी सिंह र कामरेड रूपलाल विश्वकर्माका शब्दचित्रहरू पनि मर्मस्पर्शी लाग्छन् ।

यस निबन्धसंग्रहका केही निबन्ध पाठकीय दृष्टिकोणले कमजोर लाग्छन् । लेखकले बृहत्तर पाठकीय सरोकारसँग नजोडिने र अप्रासंगिकजस्ता लाग्ने विषयहरूको पनि उठान गरेका छन् कतिपय निवन्धहरूमा । ती रचनाहरूको आलोकमा हेर्दा लेखकका छवि त्यति उज्यालो देखिँदैन । तिनले विरहीलाई एउटा कुण्ठित र आक्रोशित व्यक्तिको रूपमा चित्रित गर्छन् । यो विषय सिद्धहस्त लेखक र प्रबुद्ध राजनीतिकर्मी रेशम विरहीको प्रतिष्ठाअनुरूप छैन । यति लेख्दालेख्दै पनि म रेशम विरहीको निबन्धसंग्रह ‘सत्ता र स्वप्नदोष’ लाई एउटा राम्रो कृतिका रूपमा लिन्छु ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७८ १०:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×