अंशुवर्माको शिलालेख : वृषदेवको धातुचैत्य, हारितीको मूर्ति- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अंशुवर्माको शिलालेख : वृषदेवको धातुचैत्य, हारितीको मूर्ति

गौतमवज्र वज्राचार्य

सन् १९६५ तिरको कुरा हो । मेरा काका धनवज्र वज्राचार्य र संशोधन मण्डलका अरु सबै साथीसँग हरेक शनिबार काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न सहर–गाउँमा गएर शिलापत्र खोज्थ्यौं । कुनै महत्त्वपूर्ण शिलापत्र प्राप्त भएको दिन उत्सव जस्तै हुन्थ्यो ।

दिनैभर शिलापत्र खोजेर म र काका महाबौद्धको हाम्रो पुरानो घर फर्कंदा मेरी बज्यै हामीलाई हाँसको फुल फकाएर खुवाउनुहुन्थ्यो । नेवारी चलन अनुसार हाँसको फुल सगुन अर्थात् शुभकामनाको प्रतीक मानिन्थ्यो ।

प्राप्त भएका सबै शिलालेखहरू अभिलेख–संग्रह ‘पूर्णिमा’ आदि पत्रिकामा प्रकाशित गर्थ्यौं । तर, त्यस बेला पुरातत्त्व–अनुसन्धानमा रुचि लिने मान्छेहरू धेरै थिएनन् । साइन्स र टेक्नोलजी पढ्नुपर्ने जमानामा यस्ता पुरानो विषयमा ध्यान दिनु उचित छैन भनेर हितैषीहरू हामीलाई सुझाव दिन्थे । इतिहास र प्राचीन सम्पदाको महत्त्व उनीहरूले पक्कै पनि बुझेका थिएनन् । तर, आजभोलि नेपालको अवस्था भिन्न छ । लिच्छविकालका कुनै नयाँ अभिलेख प्राप्त हुनासाथ बुद्धिजीवीहरू उत्साहित हुन्छन् । र, पत्रपत्रिकाहरूमा सनसनीदार खबर बनेर छापिन्छन् । यो त साह्रै सुन्दर कुरो भयो ।

हालैको उदाहरण लिऊँ । पाटन मंगलबजार भीमसेनस्थान अगाडि गैह्रीधारा नजिकै जमिनभित्र पाइएको एउटा शिलालेख लिच्छविकालको हो । यो शिलालेखका केही भाग खिइएको र सिमेन्ट लागेको हुनाले अहिले केही अंश मात्रै पढ्न सकिने अवस्थामा छ ।

मेरो अहिलेसम्मको अध्ययन अनुसार, राजा अंशुवर्माको यो अर्को सनद शिलालेख हो । यस अभिलेखको माथिल्लो भागमा राजा अंशुवर्माले आफूभन्दा दुई सय वर्षजति अघिका लिच्छवि राजा वृषदेवले स्थापना गरेको धातुचैत्य र सो चैत्य नजिकै बनेको बौद्ध विहारको सुरक्षा अधिकार, आर्थिक बन्दोबस्त गरिदिएको वर्णन छ । यसै गरी, तल्लो भागमा यो राजकीय सनदमा उल्लिखित आदेश नमान्नेहरूले ठूलो सजाय भोग्नुपर्ने सूचना दिइएको छ र अभिलेखको अन्तिम पंक्तिमा दूतक चन्द्र (जीव) को नाम र संवत्को उल्लेख छ । मेरो विचारमा यहाँ दिइएको संवत् ५३९ हो, तदनुसार सन् ६१७ ।

श्री वृषदेव राजकारित धातुचैत्य ‘राजा वृषदेवले स्थापना गरेको धातुचैत्य’ भनेर यस अभिलेखमा वर्णन गरिएको लिच्छवि चैत्य अहिले विलुप्त भइसकेको छ । तर, यो चैत्यसँग सम्बन्ध राख्ने त्यसैबेलाको एक प्रस्तर मूर्ति अझै बचेको छ । मंगलबजार नजिकै दक्षिणतिर हौगल बहाल भन्ने सानो बौद्ध विहार छ । त्यस विहारको पछाडि चार फिट जति गहिरो खाल्टोमा ढुंगाको तोरणले सजाइएको मन्दिरभित्र प्रस्तर मूर्ति छ । यो तोरण धेरै पुरानो होइन, एक्काइसौं शताब्दीतिर मात्रै बनेको हो । तर, हारितीको मूर्ति धेरै पुरानो हो । दुई कारणका आधारमा यो मूर्ति लिच्छवि राजा वृषदेवले बनाएको धातु चैत्यको एक अपरिहार्य अंग थियो भन्ने बुझ्न सकिन्छ ।

पहिलो कारण, प्राचीन परम्पराअनुसार चैत्य अथवा स्तूप बनाउँदा त्यो स्तूपसँगै हारती माताको मूर्ति हुनैपर्छ भन्ने थियो । मौर्य राजा अशोकको पालामा त्यो चलन आइसकेको थिएन । दोस्रो शताब्दीपछि मात्रै त्यो चलन सुरु भएको देखिन्छ । त्यसैताका लेखिएको मूलसर्वास्तिवाद विषयवस्तु भन्ने प्रसिद्ध बौद्ध ग्रन्थअनुसार, आमाजस्तो मानी पूजा गरिने हारिती उठानमा देवताका रूपमा थिइनन्, मान्छेको मासु खाने यक्षीका रूपमा थिइन् । बुद्ध शाक्यमुनिले उनलाई अनुशासनमा ल्याएपछि मात्रै हारितीले सबै केटाकेटीहरूको रक्षा गर्न थालिन् । बुद्धले खुसी भएर अबदेखि हरेक विहारमा हारितीको पूजा हुनैपर्छ भन्ने नियम बनाइदिए ।

त्यसैले स्तूप अथवा चैत्यसँगै हारितीको मूर्ति राख्ने चलन चल्यो । र, त्यहीअनुसार अहिले प्रसिद्ध स्वयम्भू स्तूपनजिकै हारिती माताको मन्दिर छ । त्यसैगरी काठमाडौंको नघल टोलमा काठेसिम्भुको स्तूपसँगै स्थापना गरिएको हारिती माताको मूर्ति अद्यापि मन्दिरभित्रै सुरक्षित छ । यसरी चैत्यसँग हारितीको निकटतम सम्बन्ध देखिएको हुनाले मंगलबजारसँगैको हौगल बहालको हारितीको मूर्ति राजा वृषदेवको धातुचैत्य र त्यसको वरिपरि बनेको विहारको अवशेष हुनुपर्छ भन्ने विचार तर्कसंगत देखिन आउँछ ।

दोस्रो कारण लिच्छवि राजा वृषदेवको शासनकाल चारौं शताब्दीको अन्त्यतिर पर्न आउँछ । हारितीको मूर्ति पनि शैलीको हिसाबले यही समयतिर बनेको हुनुपर्छ भन्ने देखिन्छ । कला इतिहासका विद्वान् लैनसिंह बाङ्देलले यस मूर्तिको समय दोस्रो अथवा तेस्रो शताब्दीतिर हुनुपर्छ भनी लेखेका छन् । उठानमा मलाई यो कुरा होजस्तो लागेको थियो । तर, गम्भीरतापूर्वक विचार गरी हेर्दा यो अलि मिलेन । किनभने यस प्रस्तर मूर्तिमा चित्रण गरिएअनुसार, हारिती माता त्यसबेला नेपालमा भर्खरै चलनचल्तीमा आएको काँधसम्म पुग्ने लामो अडेस भएको आसनमा बसेकी छन् । त्यस अडेसको सबैभन्दा माथिल्लो भागमा दायाँ–बायाँ दुइटा मकरको आकृति कुँदिएका छन् ।

यस प्रकारको मकर आसन दोस्रो अथवा तेस्रो शताब्दीको नेपालको कलाकृतिमा कतै देखिँदैन । दोस्रो शताब्दीतिर भारतीय कलाको इतिहासमा मथुरा शैली र अमरावती शैली प्रसिद्ध छन् । यी दुवै शैलीको सम्मिश्रण नेपालमा चारौं शताब्दीमा भएको थियो । हारितीको मूर्ति त्यसैको एक उदाहरण हो । त्यसैले यो मूर्ति राजा वृषदेवले धातुचैत्यसहितको विहार बनाउँदा सर्वास्तिवादी विनयवस्तुजस्तो बौद्धग्रन्थमा लेखिएअनुसार, सोही चैत्यको आसपासमा विधिपूर्वक स्थापना गरिएको हारिती माताको प्रतिमा हुनुपर्छ भन्ने विचारको पुष्टि हुन्छ ।

यो सानो लेख टुंग्याउनु अघि भनिहाल्नुपर्ने अर्को कुरा के छ भने सनद शिलापत्रद्वारा आफ्नो आदेश घोषणा गर्दा जनताले सजिलैसँग देखून् भन्ने विचारले लिच्छवि राजाहरू त्यस्ता शिलापत्रहरू गैह्रीधाराजस्ता सार्वजनिक ठाउँमा राख्थे । यसको उदाहरण योबाहेक अरू पनि छन् । त्यसैले राजा अंशुवर्माले वृषदेवको धातुचैत्यसँग सम्बन्ध राख्ने यो शिलापत्र पाटन मंगलबजारको धारासँगै राखेका हुन् । राजा अंशुवर्मा (राज्यकाल सन ६०५–६२१) भन्दा सय वर्षअघि नै राजा मानदेवका नाति भारविले बनाइदिएको धारा यहाँ विद्यमान थियो ।

अंशुवर्माको यो महत्त्वपूर्ण अभिलेख पढ्ने काम अझै सिद्धिएको छैन । शिरोभागमा कुँदिएको मृगदावको कलात्मक दृश्यबारे लेख्नुपर्ने विषय धेरै छन् । मैले सुनेअनुसार, नेपालका अरू विद्वान्हरू पनि उत्साहपूर्वक यो शिलालेख पढ्ने काममा लागेका छन् ।

नयाँ पुस्ताका बुद्धिजीवीले पनि यस काममा गहिरो अभिरुचि लिएका छन् । मेरा लागि यो निकै खुसीको विषय हो । पाटन मंगलबजारमा पाइएको उक्त शिलापत्रका धेरैथरि फोटोग्राफ पठाइदिएर शिलालेख पढ्न मद्धत गर्ने बाबुकाजी बज्राचार्यलाई धन्यवाद ।

प्रकाशित : पुस २४, २०७८ १०:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शुभकामना : फोहोरको नयाँ प्रजाति 

विनोदविक्रम केसी

नियालिरहेको छु घीनलाग्दा शुभकामनाहरुको चारपाटे दिगमिग–कुण्ड 

धडविहीन इमोजीहरुले

बित्थामा गरिदिएका छन् ट्राफिक जाम

फसेको छ, सिकिस्त भावना बोकेको एम्बुलेन्स


एउटा वाहियात मान्छे

अर्को वाहियात मान्छेको

महिमामण्डन गरिरहेको छ

यो धर्तीमा थप एक वर्ष घिसिपिटी बाँच्नुमा

के छ हौ त्यस्तो उत्सवी कुरा ?


आमाको जन्मदिनमा

सुकाइएकी छन् उनी बिस्कुनसरि फेसबुकमा

तर, (अरु बेला) जब–जब आमा बिरामी पर्छिन्

छोराको जरूरी काम पर्छ

छोरीलाई चटारो पर्छ

आमालाई सुगर छ कि प्रेसर

दम छ कि बाथ

शुभकामनाहरु केही जान्दैनन्


हैरान छन् सफाइ–शिल्पीहरु

प्लास्टिक, कन्डम, बान्ता, बिष्टा, थोत्रा लुगा, बासी भात,

ब्रोइलरका हड्डी...

बदनियत, क्रूरता, बेइमानी, हृदयहीनता...

र, अब

फोहोरको दुनियाँमा

थपिएको छ नयाँ प्रजाति—

शुभकामना


अरुभन्दा भिन्न छ यो

यस मानेमा कि

चढाउँछ यसले आफूमाथि जलप


सफाइ–शिल्पीहरु हैरान छन्

तिनका खरेटा र साबेल

घिनाइरहेका छन् शुभकामनाहरु उठाउन


संसार यसै त छ रद्दीघाट

त्यसमाथि फोहोरको थप एक प्रजाति...

छन् हैरान सफाइ–शिल्पीहरु


ट्याम–कुट्याम

याम–बेयाम

गरिरहेका छन् शुभकामनाहरु ओहोरदोहोर


एक चुली अहंकार धारण गरेर

भलादमीहरु बाँडिरहेका छन्

टोपी दिवसको शुभकामना

कि—

‘हामी त हौं नि देशमा

हामी त छौं नि देशमा’


विहत मायालुहरुको हाडखोर–निकुञ्जमा

वनभोज खाइरहने थितिको

हिस्सा भइरहनुमा छैन कुनै खेद

बस्, बेलुनको मुटुको गहिराइदेखि

फलाक्नु छ प्रेम दिवसको शुभकामना


लोक र शौचकागजमा

जो देख्दैन अन्तर

उसैलाई हतार हुन्छ

लोकतन्त्र दिवसको शुभकामना टक्य्राउन


सारा रसिला शब्दहरुको सलादका बीचमा

सजाएर आफ्नो टाउको

कार्यकर्ताहरु

नेताका पाउमा अर्पण गरिरहेका छन् शुभकामना


जसको धमनीमा बग्दैन

उदात्त सपनाको कुनै रसायन

उही छ अगाडि

सहिद दिवसको शुभकामना बाँड्न

जरूरी भइसकेको छ अब

एउटा स्व–भर्त्सना दिवस

कि-

आफैंमाथि थुकको वर्षात

जरूरी, एकदम जरूरी भइसकेको छ ।

प्रकाशित : पुस २४, २०७८ १०:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×